phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, kết cấu của luận văn đƣợc chia thành 3 chƣơng: Chƣơng 1. Một số vấn đề lý luận về đổi mới hệ thống chính trị cơ sở Chƣơng 2. Thực trạng hoạt động của hệ thống chính trị cơ sở trên địa bàn huyện Tuy Phƣớc, tỉnh Bình Định Chƣơng 3. Phƣơng hƣớng và giải pháp đổi mới hoạt động của hệ thống chính trị cơ sở trên địa bàn huyện Tuy Phƣớc, tỉnh Bình Định 7 Chƣơng 1.
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỔI MỚI HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CƠ SỞ 1. Hệ thống chính trị và đặc điểm của hệ thống chính trị Việt Nam 1. Quan niệm về hệ thống chính trị và hệ thống chính trị Việt Nam Chính trị là lĩnh vực rộng lớn và vô cùng phức tạp của xã hội có giai cấp, bao gồm các hoạt động và các mối quan hệ liên quan đến các công việc và giải quyết các vấn đề của giai cấp và nhà nƣớc. Thực chất, chính trị giải quyết mối quan hệ, sự tác động qua lại giữa các chủ thể xã hội với các tổ chức và thành viên trong xã hội xoay quanh mối quan hệ quyền lực giữa chủ thể và các thành viên bên trong đó.
Hoạt động này diễn ra bên trong nhà nƣớc. Công việc của nhà nƣớc là trung tâm của các vấn đề chính trị. Trong xã hội có giai cấp và nhà nƣớc, giai cấp thống trị luôn tìm kiếm những công cụ, phƣơng tiện để xác lập và duy trì địa vị thống trị giai cấp của mình. Do đó, quan niệm của chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng, chính trị là quan hệ giữa các giai cấp, là đấu tranh giai cấp nhằm giành, giữ, thực thi quyền lực chính trị, quyền lực nhà nƣớc, mà mục đích cuối cùng là nhằm bảo vệ lợi ích, chủ yếu là lợi ích kinh tế của giai cấp cầm quyền.
Cố nhiên, chính trị không chỉ bao gồm công việc của các giai cấp và nhà nƣớc mà nó còn giải quyết những vấn đề thuộc về ý thức hệ, vấn đề giải quyết các mối quan hệ giữa các tầng lớp xã hội khác với giai cấp, tầng lớp cầm quyền, vấn đề đạo đức xã hội,. Vì vậy, bên cạnh giai cấp và nhà nƣớc, kết cấu của xã hội còn tồn tại các tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội – nghề nghiệp khác. Trong xã hội có giai cấp, quyền lực của giai cấp cầm quyền đƣợc thực hiện bằng một hệ thống thiết chế và tổ chức chính trị nhất định. Tất cả tồn tại và vận hành trong khuôn khổ của HTCT.
Thuật ngữ "hệ thống chính trị" xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, chính trị và HTCT là sản phẩm của quan hệ giai cấp và đấu tranh giai cấp, là sản phẩm của một giai đoạn lịch sử nhất định. 8 Đối với khoa học chính trị hiện đại, HTCT là một phạm trù rất quan trọng, bởi vì nó tổng hợp những vấn đề của thực tiễn chính trị. Hơn nữa, những vấn đề đó không phải đƣợc xem xét rời rạc, biệt lập mà là xem xét trong một chỉnh thể có tính hệ thống, có quá trình hình thành, phát triển, có chủ thể, đối tƣợng với các mối quan hệ theo vị trí, vai trò, chức năng của từng chủ thể trong HTCT,. Vì vậy, quan niệm về HTCT còn rất khác nhau, phụ thuộc vào khuynh hƣớng, trƣờng phái chính trị học khác nhau.
Ở phƣơng Tây, có hai cách tiếp cận cơ bản về HTCT. Thứ nhất, cách tiếp cận thể chế: coi HTCT là tập hợp các thể chế chính trị (gồm các tổ chức nhà nƣớc và các tổ chức chính trị - xã hội) và những mối quan hệ qua lại giữa chúng. Thứ hai, cách tiếp cận hệ thống: coi HTCT không chỉ bao gồm cấu trúc thể chế và các quan hệ giữa chúng, mà còn là những chuẩn mực chính trị, vai trò chính trị, hành vi chính trị. Từ hai cách tiếp cận cơ bản này phát triển nên một số quan điểm khác nhau về HTCT nhƣ: Nhà chính trị học Mỹ D.Istons, trong tác phẩm Hệ thống chính trị (1953), Giới hạn sự phân tích chính trị (1965) cho rằng: "Hệ thống chính trị giống như một bộ máy tự phát triển, tự điều tiết và phản ứng với những tác động từ bên ngoài.
Hệ thống đó có "đầu vào", đó là nơi thu nhận những tác động, yêu cầu, ủng hộ. của môi trường xã hội và văn hóa xã hội quanh nó. Còn "đầu ra" là những quyết định chính trị và hành động chính trị để thực hiện các quyết định đó" [29, tr. Cách tiếp cận khác của nhà chính trị học Mỹ G.Almold cho rằng: "Hệ thống chính trị đó là các kiểu khác nhau của hành vi chính trị, của các tổ chức nhà nước cũng như phi nhà nước.
Các kiểu hành vi đó được chia ra hai cấp độ là: thể chế và định hướng" [29, tr. Một số cách tiếp cận khác cho rằng: "Hệ thống chính trị là cơ chế để thực hiện và giải quyết các vấn đề, đồng thời để hoạch định và kiểm soát sự thực hiện các quyết định cũng như kiểm soát các quan hệ quản lý của Nhà nước" [29, tr. Đến đầu những năm 1980 của thế kỷ XX, khái niệm HTCT đƣợc khẳng định trong các tài liệu triết học, chính trị học của Liên Xô (cũ). HTCT đƣợc hiểu theo cách tiếp cận hình thái kinh tế - xã hội, là bộ phận của thƣợng tầng kiến trúc đƣợc quyết định bởi hạ tầng kinh tế, theo kết cấu xã hội giai cấp.
HTCT là một 9 kiểu xác định của hình thái kinh tế - xã hội. Hiện nay một số nhà khoa học Nga coi HTCT nhƣ một tổ hợp phức tạp các thể chế nhà nƣớc, các đảng chính trị, các tổ chức xã hội, trong khuôn khổ đó diễn ra đời sống chính trị và thực thi quyền lực nhà nƣớc, quyền lực xã hội. Ở nƣớc ta, đã có nhiều công trình nghiên cứu, đề tài khoa học đề cập đến HTCT, hoặc những khía cạnh khác nhau của HTCT, đã có không ít định nghĩa HTCT đƣợc nêu ra. Có thể khái quát theo hai quan niệm: Quan niệm thứ nhất cho rằng, HTCT là cơ quan quyền lực nhà nƣớc bao gồm cơ quan lập pháp, hành pháp, tƣ pháp với các chức năng, cơ chế vận hành và các mối quan hệ của chúng.
Quan niệm này dựa trên cơ sở là mọi quyết định chính trị, chính sách của một quốc gia đều do nhà nƣớc quyết định, ban hành. Chỉ cần tập trung làm rõ quá trình này trong chính bộ máy nhà nƣớc là có thể lý giải đƣợc những vấn đề quan trọng của đời sống chính trị. Quan niệm thứ hai nhìn nhận HTCT ở một phạm vi rộng hơn, hệ thống chính trị bao gồm nhà nƣớc và các tổ chức chính trị hợp pháp (đảng, các tổ chức chính trị - xã hội, …). Cách tiếp cận này giúp ngƣời ta lý giải đƣợc nhiều vấn đề xoay quanh việc thực hiện quyền lực và ra quyết định của nhà nƣớc.
Đằng sau các quyết định chính trị của nhà nƣớc là cả một quá trình đấu tranh, tƣơng tác, gây sức ép, thỏa hiệp giữa các nhóm, lực lƣợng, giai cấp, khác nhau trong xã hội. Theo quan niệm này có thể hiểu: "Hệ thống chính trị là một chỉnh thể bao gồm Nhà nước, các Đảng chính trị hợp pháp, các tổ chức chính trị - xã hội hợp pháp, trong đó, vai trò chủ đạo thuộc về các thiết chế của giai cấp cầm quyền để tác động vào các quá trình kinh tế - xã hội nhằm củng cố, duy trì và phát triển chế độ xã hội đương thời" [14, tr. Nhìn chung, ở nƣớc ta, cách tiếp cận khái niệm HTCT là mô tả các yếu tố thực thể cơ bản cấu thành và phản ánh chức năng tổng quát của hệ thống chính trị. Phù hợp với quan điểm đó, có thể nêu lên định nghĩa chung về HTCT nhƣ sau: "Hệ thống chính trị là tổ hợp có tính chỉnh thể các thể chế chính trị (các cơ quan quyền lực nhà nước, các đảng chính trị, các tổ chức và các phong trào chính trị.) được xây dựng trên các quyền và chuẩn mực xã hội, phân bố theo 10 một kết cấu chức năng nhất định, vận hành theo những nguyên tắc, cơ chế và quan hệ cụ thể, nhằm thực thi quyền lực chính trị" [39, tr.
Nhƣ vậy, HTCT là một hệ thống cấu trúc, một chỉnh thể bao gồm các bộ phận cấu thành, có quan hệ mật thiết với nhau, có vị trí, chức năng, vai trò khác nhau. Hệ thống ấy đƣợc thể hiện ở những cấp khác nhau: trung ƣơng, địa phƣơng, cơ sở. Cấu trúc HTCT rất đa dạng, ở mỗi quốc gia lại có đặc thù khác nhau, nhƣng cơ bản gồm 3 bộ phận: Đảng chính trị, Nhà nƣớc, các tổ chức chính trị - xã hội hợp pháp. HTCT ở nƣớc ta hiện nay bao gồm: ĐCSVN, Nhà nƣớc Cộng hòa XHCN Việt Nam, MTTQ Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội hợp pháp khác đƣợc thành lập, hoạt động trên cơ sở liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức, dƣới sự lãnh đạo của ĐCSVN, thực hiện và bảo đảm đầy đủ quyền làm chủ của nhân dân.
Trong HTCT Việt Nam, ĐCSVN Nam vừa là một bộ phận cấu thành HTCT, vừa là hạt nhân lãnh đạo toàn bộ HTCT. Đảng lãnh đạo Nhà nƣớc, MTTQ, các tổ chức chính trị - xã hội. Nhà nƣớc là trung tâm, trụ cột của HTCT. MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội là cơ sở chính trị của Đảng và Nhà nƣớc.
ĐCSVN là đảng cầm quyền, lãnh đạo Nhà nuớc và xã hội. Ðảng lãnh đạo bằng cƣơng lĩnh, chiến lƣợc, các định huớng về chính sách và chủ trƣơng lớn; bằng công tác tuyên truyền, thuyết phục, vận động, tổ chức, kiểm tra, giám sát và bằng hành động gƣơng mẫu của đảng viên. Ðảng thống nhất lãnh đạo công tác cán bộ và quản lý đội ngũ cán bộ, giới thiệu những đảng viên ƣu tú có đủ năng lực và phẩm chất vào hoạt động trong các cơ quan lãnh đạo của HTCT. Ðảng lãnh đạo thông qua tổ chức đảng và đảng viên hoạt động trong các tổ chức của HTCT.
Đặc điểm của hệ thống chính trị Việt Nam Về cơ bản, HTCT Việt Nam cũng đƣợc tổ chức theo những mô hình phổ biến của HTCT các nƣớc trên thế giới. Mặt khác, HTCT Việt Nam cũng có những đặc điểm riêng. 11 Thứ nhất, HTCT Việt Nam do duy nhất một đảng - Đảng cộng sản lãnh đạo.