Chương 1 MOT SO VAN ĐÈ LÝ LUẬN VE TRA HO SƠ DE DIEU TRA BO SUNG TRONG GIAI DOAN CHUAN BI XÉT XU SƠ THÂM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Các cơ sở lý luận và các khái niệm Để có cơ sở giải quyết các vấn đề của luận văn đã đặt ra, trước hết ta cần phải làm rõ một số khái niệm cơ bản có liên quan đến giải quyết vụ án hình sự và trả hồ sơ điều tra bổ sung như: Khái niệm xét xử sơ thấm vụ án hình sự; khái niệm trả hồ sơ dé điều tra bổ sung; khái niệm trả hồ sơ đề điều tra bố sung trong giai đoạn xét xử sơ thâm vụ án hình sự. * Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Xét xử sơ thâm vụ án hình sự là giai đoạn vô cùng quan trọng trong tố tụng hình sự. Xét xử sơ thâm vụ án hình sự có thê được hiểu theo hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp như sau.
Thứ nhất, theo nghĩa rộng, xét xử sơ thấm vụ án hình sự là hoạt động của Tòa án thực hiện trong quá trình nghiên cứu hồ sơ, chuẩn bị xét xử và xét xử tại phiên tòa vụ án hình sự đối với bị can, bị cáo bị Viện kiểm sát truy tố và Tòa án khi nghiên cứu hồ sơ được quy định trong BLHS, BLTTHS hay hoạt động xét xử tại phiên tòa xét xử. Hay có thê hiểu rang xét xử sơ thâm vụ án hình sự là quá trình nghiên cứu hồ sơ, chuẩn bị xét xử và xét xử tại phiên tòa vụ án hình sự đối với bị cáo bị Viện kiểm sát truy tố và Tòa án đã ra quyết định đưa vu án ra xét xử về một tội cụ thé được quy định trong BLHS. Theo nghĩa này, thì nhiệm vụ của Thâm phán được phân công chủ tọa phiên tòa không chỉ là nghiên cứu hồ sơ, đánh giá chứng cứ để tiến hành sơ bộ việc định tội danh, dự kiến hình phạt có thể áp dụng đối với bị can bị truy tố mà còn phải giải quyết các van đề như: thâm quyền xét xử vụ án (vụ án có thuộc thâm quyên của Tòa án mình hay không, nếu không thuộc thâm quyên thì phải chuyên vụ án cho Viện kiêm sát đã truy tô đê chuyên đên Viện kiêm sát có thầm quyền truy tố); quyết định áp dụng, thay đồi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn; nếu có đủ căn cứ dé đưa vụ án ra xét xử thì phải tiễn hành các công việc chuẩn bị cho việc mở phiên tòa và tô chức phiên tòa xét xử vụ án; nếu không đủ căn cứ đưa vụ án ra xét xử và xét thấy có căn cứ thì quyết định trả hồ sơ cho Viện kiểm sat dé điều tra bé sung; nếu có căn cứ dé đình chỉ hoặc tam đình chỉ vụ án thì ra quyết định định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án. Thứ hai, theo nghĩa hẹp, xét xử sơ thâm vụ án hình sự là hoạt động của toa án tại phiên tòa sơ thâm xét xử đối với bi cáo bị truy tổ về một tội phạm cụ thé.
Hội đồng xét xử tiến hành thẩm tra các chứng cứ, tai liệu băng cách xét hỏi, điều hành việc xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa; nghị án để đánh giá chứng cứ, tài liệu đã được thâm tra, ý kiến tranh luận của Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa và người tham gia tố tụng khác để quyết định người bị truy tố có phạm tội hay không; nếu có, thì phạm tội gì, theo điểm, khoản, điều nào của BLHS, quyết định việc áp dụng hình phạt, biện pháp tư pháp đối với người bị kết án hoặc ra các quyết định khác giải quyết những vấn đề khác của vụ án; và tiến hành việc tuyên án. Như vậy, dù hiểu theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp, thì khái niệm xét xử sơ thâm vụ án hình sự có thé được hiểu “/d giai đoạn của to tụng hình sự trong đó Toà án có thẩm quyên xem xét, giải quyết vụ án bang việc ra bản án quyết định bị cáo (hoặc các bị cáo) có tội hay không có tội, hình phạt và các biện pháp tư pháp, cũng như các quyết định tô tụng khác theo quy định của pháp luật dé giải quyết đúng đắn vụ án hình sự”. * Khái niệm trả hỗ sơ để điều tra bố sung Trong thời hạn nghiên cứu hồ sơ vụ án Tòa án phải đưa ra các quyết định và một trong những quyết định mà Tòa án có thể đưa ra chính là trả hồ sơ điều tra bố sung. Thường là trong những vụ án hình sự có tính chất phức tạp, khi xác định các chứng cứ được thu thập chưa day đủ, rõ ràng hoặc các 10 chứng cứ có nội dung mâu thuẫn mà cơ quan có thâm quyền chưa thé xác minh, làm rõ ngay được hay có vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tô tụng.
Lúc nảy, nhăm làm rõ những điều mâu thuẫn hoặc khắc phục vi phạm trên, Tòa án sẽ ra quyết định trả hồ sơ dé điều tra bổ sung. Từ trước đến nay, trong các văn bản quy phạm pháp luật tô tụng hình sự chưa có văn bản nào đưa ra khái niệm chính thức, cũng chưa văn bản nào có giải thích cụ thể như thế nào là “Trả hồ sơ để điều tra bổ sung”. Trong BLTTHS năm 2015, mặc dù đã có quy phạm giải thích từ ngữ (Điều 4 BLTTHS năm 2015) nhưng cũng không có bat cứ sự giải thích nao về trả hồ sơ dé điều tra bổ sung. Có tác giả đã cho rằng: Trả hồ sơ dé điều tra bổ sung là hoạt động tố tụng nham khắc phục những thiếu sót, vi phạm trong quá trình điều tra, truy t6.
Tác giả khác lại cho rằng: Trả hồ sơ dé điều tra bổ sung là chế định của luật tố tụng hình sự quy định Viện kiểm sát chuyển trả lại hồ sơ cho cơ quan điều tra hoặc Tòa án chuyển trả hồ sơ cho Viện kiểm sát dé điều tra thêm về vụ án hình sự theo các căn cứ quy định trong BLTTHS nhằm mục đích làm sáng tỏ vụ án hình sự, để Tòa án xét xử vụ án một cách công minh, chính xác, khách quan, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội [7, tr. Ta cũng có thê hiểu một cách ngắn gon là: Tra hồ sơ điều tra bồ sung là một chế định pháp luật được quy định trong Bộ luật to tung hình sự, do cơ quan có thẩm quyên (Viện kiểm sát, Tòa án) thực hiện nhằm khắc phục những vi phạm thiếu sót trong quy định to tụng và bồ sung chứng cứ can thiết, nhằm lam sang tỏ vụ an, dam bảo tính khách quan, toàn diện và đúng pháp luật. Tuy nhiên, các khái niệm này mới chỉ đưa ra được chủ thể có thâm quyên trả hồ sơ, lý do, mục dich trả hồ sơ dé điều tra bổ sung. 11 * Khái niệm trả hỗ sơ để điều tra bố sung trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Nhìn chung, các khái niệm nói trên về trả hồ sơ dé điều tra bỗ sung mặc dù cơ bản có sự thống nhất về thời điểm, chủ thể có thâm quyền ra quyết định va ly do (căn cứ) chủ yeu dé ra quyét định trả hồ so điều tra bố sung nhưng vẫn chưa thật đầy đủ, cụ thé và rõ ràng.
Từ việc nghiên cứu dựa vào quy định của BLTTHS hiện hành, bình luận khoa học BLTTHS năm 2015 và thực tiễn xét xử của Tòa án trong thời gian qua, có thé đưa ra khái niệm sau: “Trả hồ sơ dé diéu tra bổ sung trong giai đoạn xét xu sơ thẩm vụ án hình sự là việc Tòa án cấp sơ thẩm quyết định trả lại hô sơ vụ án hình sự cho Viện Kiểm sát đã ra quyết định truy tô đề điều tra bổ sung nhằm khắc phục những thiếu sót, vi phạm trong qua trình diéu tra, truy tô dé đảm bảo cho việc giải quyết vụ án hình sự được khách quan, toàn diện và đúng quy định của pháp luật trong giai đoạn chuẩn bị xét xử hoặc tại phiên tòa xét xr”. * Khái niệm trả hồ sơ điều tra bỗ sung trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thâm vụ án hình sự, Tòa án án dựa trên việc nghiên cứu hồ sơ; giải quyết các khiếu nại, dựa trên yêu cầu của những người tham gia tô tụng dé từ đó đưa Tòa án đưa ra các quyết định theo quy định của pháp luật tố tụng, bao gồm: Quyết định đưa vụ án ra xét xử; Quyết định trả hồ sơ dé yêu cầu điều tra bố sung; Quyết định tạm đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ vụ án. Tham phán được phân công chủ tọa phiên tòa phải nghiên cứu, phan tích, đánh giá một cách toàn diện các chứng cứ có trong hồ sơ vụ án, trường hợp thấy hồ sơ còn thiếu chứng cứ quan trọng đề chứng minh các tình tiết có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án mà xét thay không thể bé sung tại phiên 12 tòa được; có căn cứ cho rằng ngoài hành vi mà Viện kiểm sát đã truy tố, bị can còn thực hiện hành vi khác mà BLHS quy định là tội phạm; có căn cứ cho rằng vụ án còn có đồng phạm khác hoặc có người khác thực hiện hành vi mà BLHS quy định là tội phạm liên quan đến vụ án nhưng chưa được khởi tố vụ án, khởi tố bị can hoặc việc khởi tố, điều tra, truy tố vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng thì phải ra quyết định trả hồ sơ vụ án cho Viện kiểm sát để điều tra bổ sung. Cần phải năm rõ, việc trả hồ sơ dé điều tra bổ sung trong giai đoạn chuẩn bị xét xử khác với việc trả hồ sơ vụ án dé điều tra lại.
Hệ qua pháp lý của điều tra bổ sung là cơ quan tiến hành tố tụng trước đó là Viện kiểm sát phải nhận lại hồ sơ vụ án và thực hiện yêu cầu điều tra bố sung của Tòa án (thẩm phán chủ tọa phiên tòa). Yêu cầu điều tra bổ sung có thé là bổ sung chứng cứ (trong trường hợp thiếu chứng cứ quan trọng chứng minh các tình tiết bắt buộc phải chứng minh trong các vụ án hình sự quy định tại Điều 85 BLTTHS) hoặc khắc phục vi phạm thủ tục tố tụng (trong trường hợp có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng), khởi tố thêm người phạm tội hoặc tội phạm mới được phat hién., dé làm rõ sự thật khách quan của vu an, tránh bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người không thực hiện hành vi phạm tội.