Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC BẢO ĐẢM QUYỀN BÀO CHỮA TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái quát về nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm, đặc điểm của nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa trong TTHS Quyền con người là thành tựu chung của cả loài người, là kết tinh của nền văn minh nhân loại. Những thành tựu pháp lý quốc tế về quyền con người hiện nay là sản phẩm của cuộc đấu tranh hết sức lâu dài, gian khổ của toàn thể nhân loại tiến bộ, chống áp bức, bất công, xây dựng cuộc sống tự do, bình đẳng và hạnh phúc [43].
Quyền con người được bảo đảm như thế nào, ở mức độ nào là một trong những thước đo, tiêu chí quan trọng để đánh giá sự phát triển của một quốc gia. Trong bất kỳ một nhà nước nào đặc biệt là nhà nước pháp quyền thì quyền con người và quyền công dân được đặc biệt coi trọng, là giá trị cao quý nhất được bảo vệ. Tại Lời nói đầu Tuyên ngôn thế giới về quyền con người năm 1948 đã khẳng định: Việc thừa nhận phẩm giá vốn có, các quyền bình đẳng và không thể tách rời của mọi thành viên trong gia đình nhân loại là cơ sở cho tự do, công bằng và hòa bình trên thế giới. Các quốc gia thành viên đã cam kết, cùng với Liên Hợp quốc, phấn đấu thúc đẩy sự tôn trọng và tuân thủ chung các quyền và tự do cơ bản của con người.
Như vậy, việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người là nhiệm vụ của tất cả các quốc gia, dân tộc trên thế giới. Đặc biệt trong thời đại ngày nay, quyền con người luôn là vấn đề cấp thiết, có tính thời sự trên thế giới. Việt Nam 8 đang trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước với sự phát triển mạnh về kinh tế. Cùng với phát triển về kinh tế, Đảng và Nhà nước chú trọng phát triển toàn diện về con người trên mọi mặt, đặc biệt là phát huy bảo đảm quyền con người, quyền công dân.
Trong tiến trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và công cuộc cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay, vấn đề bảo đảm quyền con người trong đó có quyền bào chữa là một trong những nội dung quan trọng, được đặt lên hàng đầu. Bởi vì “cải cách tư pháp trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền phải nhằm hướng tới việc bảo vệ một cách hữu hiệu các quyền và tự do của con người và của công dân” [6]. Việc bảo đảm quyền bào chữa góp phần quan trọng trong bảo đảm quyền con người. Theo từ điển tiếng Việt thì “Bào chữa là dùng lời lẽ, chứng cớ để bênh vực một việc” Từ điển tiếng Việt, Nhà xuất bản từ điển Bách Khoa [38, tr.
Hiện nay, trong khoa học luật tố tụng hình sự có một số quan điểm khác nhau về quyền bào chữa. Có quan điểm cho rằng: Quyền bào chữa trong BLTTHS là tổng hoà các hành vi tố tụng do người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người bị kết án thực hiện trên cơ sở phù hợp với quy định của pháp luật nhằm phủ nhận một phần hay toàn bộ sự buộc tội của cơ quan THTT, làm giảm nhẹ hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự của mình trong vụ án hình sự [16, tr. Có quan điểm cho rằng “Quyền bào chữa là quyền sử dụng tất cả những biện pháp gì mà pháp luật không cấm để chống lại, bác bỏ, phủ nhận lời buộc tội của cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc để giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của mình trong vụ án” [19]. Có quan điểm cho rằng quyền bào chữa chỉ thuộc về bị can, bị cáo [36].
Quan điểm này là chưa đầy đủ, bởi đối với những trường hợp chưa bị khởi tố về mặt hình sự nhưng thuộc diện bị tình nghi, đã bị bắt, bị tạm giữ, họ đang 9 phải đối mặt với sự nghi ngờ, các bước điều tra sơ bộ của cơ quan điều tra. Trong trường hợp này những người bị tình nghi đã bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế; quyền, lợi ích của họ đã bị hạn chế, xâm phạm. Họ cần phải được thực hiện những hành vi nhất định để bảo vệ tối đa quyền và lợi ích của họ trước các cơ quan tiến hành tố tụng, việc pháp luật quy định cho họ quyền bào chữa là cần thiết và phù hợp. Có quan điểm cho rằng quyền bào chữa thuộc về người bị tình nghi và bị can (phạm vi bị can trong trường hợp này bao gồm cả bị can, bị cáo và người bị kết án) [41].
Cũng có quan điểm cho rằng: “Không chỉ bị cáo mà cả người bị hại cũng cần đến việc bào chữa. Nhân chứng, giám định viên và cả những người khác cũng vậy, nếu quyền lợi của họ bị xâm hại”. Các cách hiểu như trên lại quá rộng bởi bào chữa gắn liền với buộc tội. Đối với những người bị kết án là những người đã bị kết tội, đang chấp hành quyết định của bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
Ở giai đoạn thi hành án, người bị kết án không chịu bất cứ sự buộc tội nào từ phía các cơ quan pháp luật Nhà nước nên việc quy định cho họ quyền bào chữa là không cần thiết. Tại Điều 11 BLTTHS năm 2003 quy định: Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa. Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án có nhiệm vụ bảo đảm cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo thực hiện quyền bào chữa của họ theo quy định của Bộ luật này [24, tr. Theo quy định này thì Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam ghi nhận quyền bào chữa đối với người bị tạm giữ, bị can, bị cáo.
Nội dung quyền bào chữa bao gồm quyền tự bào chữa và quyền nhờ người khác bào chữa. Quy định như trên đã ghi nhận quyền bào chữa của đầy đủ các đối tượng có khả năng bị hạn chế quyền, lợi ích; đối mặt với sự nghi ngờ, khả năng bị buộc tội bởi các cơ quan pháp luật Nhà nước. 10 Như vậy có thể đưa ra khái niệm quyền bào chữa như sau: “Quyền bào chữa trong tố tụng hình sự là tổng hợp các hành vi tố tụng của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo được pháp luật quy định cho họ nhằm đưa ra các chứng cứ để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của họ trước các cơ quan tiến hành tố tụng trong các quá trình khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử vụ án hình sự”. Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 ghi nhận việc bảo đảm quyền bào chữa là nguyên tắc cơ bản của Luật tố tụng hình sự Việt Nam, trở thành phương châm, quan điểm chủ đạo chi phối toàn bộ hoạt động tố tụng hình sự trong quá trình xây dựng và áp dụng pháp luật tố tụng hình sự.
Nguyên tắc của tố tụng hình sự là những quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đối với toàn bộ hoạt động tố tụng hình sự hoặc đối với một giai đoạn tố tụng nhất định và được các văn bản pháp luật tố tụng hình sự ghi nhận; là yêu cầu khách quan bảo đảm cho hoạt động tố tụng hình sự đạt được mục đích. Nên chúng ta có thể hiểu “Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa trong tố tụng hình sự là phương châm, định hướng chi phối toàn bộ quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự, trong đó xác định người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa và Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án có nhiệm vụ bảo đảm cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo thực hiện quyền bào chữa của họ theo quy định của pháp luật”. Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa trong tố tụng hình sự có những đặc điểm sau: Thứ nhất, nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa là nguyên tắc cơ bản, đặc trưng của Luật tố tụng hình sự Việt Nam, áp dụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự; trở thành phương châm, định hướng chi phối toàn bộ quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự; thể hiện quan điểm của Đảng và Nhà nước về hoạt động tố tụng hình sự. Theo đó, trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, các chủ thể phải tuân thủ nghiêm, đồng thời phải áp dụng 11 chính xác và viện dẫn ở mức tối đa các quy định về việc bảo đảm quyền bào chữa.
Nếu có bất kỳ vi phạm nào về nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa thì hoạt động tố tụng đó không được công nhận tính pháp lý. Thứ hai, nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa có hai nội dung cơ bản là xác định nội dung quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo bao gồm quyền tự bào chữa và quyền nhờ người khác bào chữa; đồng thời quy định cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án) trên cơ sở quy định của Luật tố tụng hình sự có trách nhiệm trong việc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Chủ thể của quyền bào chữa Từ những phân tích, khái niệm nêu ở phần trên có thể thấy chủ thể của quyền bào chữa trong tố tụng hình sự là người bị tạm giữ, bị can và bị cáo. Trong tố tụng hình sự, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có vai trò trung tâm.
Bởi suy đến cùng thì mọi hoạt động của các chủ thể trong tố tụng hình sự như buộc tội, bào chữa hoặc xét xử đều nhằm đến việc tìm kiếm, đánh giá các chứng cứ gỡ tội, các chứng cứ buộc tội đối với người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Mục đích của hoạt động bào chữa là nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trước các cơ quan tiến hành tố tụng. Hiến pháp 2013 ghi nhận người có quyền bào chữa là người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử [23, tr. Trong suốt quá trình tố tụng, chủ thể của quyền bào chữa là những người bị các cơ quan tiến hành tố tụng nghi ngờ thực hiện tội phạm, đang bị buộc tội.
Quyền, lợi ích hợp pháp của họ đang bị những hạn chế nhất định và dễ bị xâm phạm bởi các cơ quan tiến hành tố tụng.