mở đầu của quá trình tố tụng, tạo cơ sở pháp ly dé thực hiện các hoạt động tố tụng trong các giai đoạn tiếp theo dé giải quyết vụ án hình sự trong trường hợp các co quan có thầm quyền xác định sự việc xảy ra trên thực tế có dau hiệu tội phạm. Mọi hoạt động tố tụng hình sự (trừ một số trường hợp đặc biệt như khám nghiệm hiện trường, tử thi, bắt quả tang.) chỉ có thé được tiễn hành khi có quyết định khởi tố vụ án hình sự. Khởi tố vụ án hình sự tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động tố tụng tiếp theo. Đồng thời, việc khởi t6 vụ án hình sự sẽ làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của các cơ quan có thâm quyền tổ tụng.
Sau khi xác định dấu hiệu tội phạm và khởi tô vụ án, hoạt động tố tụng ở giai đoạn điều tra sẽ tập trung làm rõ các hành vi phạm tội và người thực hiện tội phạm. Ké từ thời điểm này, quan hệ PLTTHS giữa Nhà nước (thông qua các cơ quan có thầm quyên tiến hành tô tụng) và người thực hiện tội phạm, người tham gia tố tụng khác trong đó có bị hại sẽ được phát sinh và duy trì trong suôt quá trình giải quyêt vụ án hình sự. 18 Do đó việc quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại nhằm đáp ứng lợi ích của bị hại, phù hợp với lợi ích chung toàn xã hội. Trong nhiều trường hợp, đưa người phạm tội ra xử lý sẽ ảnh hưởng đến uy tín, danh dự của bị hại, hoặc ảnh hưởng đến mối quan hệ đặc biệt vốn có giữa bị hại và người phạm tội, không có lợi cho lợi ích chung của toàn xã hội.
Bên cạnh đó, quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại đảm bảo tôn trọng quyền con người, quyền và lợi ích của cá nhân. Không mâu thuẫn với nguyên tắc pháp chế, nguyên tắc mọi công dân đều bình đăng trước pháp luật. Đồng thời, quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại vừa đạt mục tiêu ôn định xã hội, vừa bảo vệ và thỏa mãn lợi ích của bị hại. Đây là sự kết hợp giữa lợi ích chung của toàn xã hội và lợi ích của bị hại.
- Ý nghĩa pháp ly Khởi tố VAHS theo yêu cầu của bị hại là cơ sở pháp lý cho bị hại bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời tạo ra thêm căn cứ pháp lý cho sự áp dụng linh hoạt các biện pháp trong hoạt động giải quyết vụ án hình sự, thay vì áp dụng biện pháp duy nhất là khởi tố VAHS để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội. Bởi, trong một số trường hợp nhất định, việc khởi tố VAHS mang lại thêm những thiệt hại cho bị hại như mat thời gian, tốn kém, thậm chi ảnh hưởng đến danh dự, uy tín khi yêu cầu khởi tố VAHS. Do đó, pháp luật quy định cho phép bi hại có quyền khởi tố hoặc không khởi tố vụ án. Như vậy, các nhà làm luật đã xác lập một khả năng, điều kiện cho người phạm tội có cơ hội thuận lợi dé khắc phục hậu quả về mặt vật chất tinh thần, danh dự đối với bị hại.
- Ý nghĩa thực tiễn: Bên cạnh việc mở rộng dân chủ, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN thì việc hội nhập quốc tế sâu rộng đòi hỏi hệ thống pháp luật của các quốc gia có sự giao thoa, học hỏi, tiêp nhận lan nhau, can nhac cho phù hợp với truyên 19 thống chính trị - pháp lý, điều kiện thực tiễn của nền tư pháp đang từng bước chuyên đổi và tính chất của nền dân chủ XHCN Việt Nam đáp ứng yêu cầu mở rộng dân chủ là hết sức cần thiết, nhưng vẫn phải đảm bảo mọi hành vi phạm tội phải được phát hiện và xử lý kip thời, bảo vệ chế độ chính trị, lợi ích của Nhà nước, quyên và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, bị hại không thê thay thế Nhà nước quyết định việc buộc tội, đưa một người ra xét xử tại Tòa án. Vì vậy, phương án cho phép bị hại có quyền yêu cầu khởi tố hoặc không khởi tố đối với một số vụ án, còn việc giải quyết vụ án tiếp theo vẫn được tiến hành theo thủ tục chung là phương án phù hợp với điều kiện kinh tế - x4 hội và thực trạng nền tư pháp Việt Nam. Thực tiễn cho thấy không ít những tội phạm xảy ra gây thiệt hại cho cả lợi ích của Nhà nước, xã hội và cá nhân người bị hại. Có nhiều tội phạm gây ra những thiệt hại không chỉ về vật chất mà cả những thiệt hại nghiêm trọng về mặt tinh thần đối với người bị hại.
Việc khởi t6 hình sự, xử lý người phạm tội trong những trường hợp đó. Mặc dầu nhằm góp phan giữ nghiêm trật tự ky cương và mang lại lợi ích cho xã hội, nhưng chính nhưng việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đó lại gây ra tiếp những ton thương về tinh thần cho người đã bị tội phạm gây thiệt hại. Vì thế, để hạn chế những trường hợp, quyết định khởi tố vụ án để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi phạm tội chỉ mang lại một lợi ích rất nhỏ cho xã hội nhưng lại gây ra những thiệt hại lớn hơn cho lợi ích của bị hại, ảnh hưởng đến quyền lợi, danh dự, nhân pham cua ho. Quy định khởi tố vu án hình sự theo yêu cầu của người bị hại trong trường hop đó chính là xác lập một khả năng, điều kiện để người bị hại được cân nhắc tính toán, khởi tố vụ án trong trường hợp này có lợi hay không có lợi cho họ hay không.
Điều này cũng biéu hiện một khía cạnh của nguyên tắc nhân đạo trong Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam cũng như tính nhân văn của hệ thống tư 20 pháp hình sự nước ta. Nói cách khác, do thực tiễn cho thấy, sự khởi tố vụ án trải VỚI ý muốn của người bị hại có thê gây thêm những mất mát, thiệt hại cho họ nên đòi hỏi nhà làm luật phải cân nhắc giữa lợi ích công, lợi ích Nhà nước với lợi ích của bị hại mà quy định những trường hợp cụ thé cần khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại. Quy định của Bộ luật tổ tụng hình sự về khởi t6 vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại 1.Các trường hợp vụ án chỉ được khởi tô theo yêu cau của bị hại. Mức độ cho phép ý chí của cá nhân trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội như thế chỉ có thể trong một giới hạn mà Nhà nước và xã hội chấp nhận được.
Chính vi thé, nhà làm luật quy định tại khoản 1 Điều 155 BLTTHS năm 2015 việc khởi t6 vụ án hình sự theo yêu cau của bị hại chỉ áp dụng đối với một số trường hợp phạm tội cụ thé của một số tội phạm nhất định quy định tại khoản 1 (khoản có cau thành cơ bản) các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155, 156 và 226 của Bộ luật hình sự”. Đồng thời, không phải trong mọi trường hợp phạm vào những tội nêu ở các điều nói trên của Bộ luật hình sự đều khởi tô theo yêu cầu của người bị hại. Điều luật quy định chỉ được áp dụng việc khởi tố theo yêu cầu của người bị hại trong trường hợp hành vi phạm tội được nói đến ở khoản 1 của các điều luật hình sự nói trên. Điều đó có nghĩa là, việc khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại chỉ áp dụng trong trường hợp hành vi phạm tội xảy ra gây nguy hiểm xã hội ở các mức không lớn hoặc lớn.
Đó là các trường hợp phạm vào loại tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng không có tình tiết định khung tăng nặng. Việc khởi tố theo yêu cầu của người bị hại được áp dụng đối với các trường hợp phạm tdi sau: “Tuật sửa đổi, bố sung một số điều của BLTTHS năm 2021 đã loại trường hợp phạm tội theo Điều 226 BLHS năm 2015 khỏi diện các tội chỉ được khởi tô theo yêu câu của bị hại. al + Khoản 1 Điều 134 (Tội cô ý gây thương tích hoặc gây tôn hai cho sức khỏe của người khác): Đây là trường hợp một người có hành vi cố ý gây thương tích hoặc gây tốn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thê từ 11% đến 30% hoặc dưới 11% nhưng thuộc một trong các trường hợp: a) Dùng hung khí nguy hiểm hoặc thủ đoạn gây nguy hại cho từ 02 người trở lên; b) Dùng a-xít nguy hiểm hoặc hóa chất nguy hiểm khác gây thương tích hoặc gây tôn hại cho sức khỏe của người khác; c) Gây cô tật nhẹ cho nạn nhân; d) Phạm tội 02 lần trở lên; đ) Phạm tội đối với 02 người trở lên; e) Đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, người già yêu, 6m đau hoặc người khác không có khả năng tự vệ; g) Đối với ông, bà, cha, mẹ, người nuôi dưỡng mình, thầy giáo, cô giáo của mình; h) Có tổ chức; i) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn; k) Phạm tội trong thời gian dang bị tạm giữ, tam giam, đang chấp hành hình phạt tù hoặc đang bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở cai nghiện bắt buộc; 1) Thuê gây thương tích hoặc gây ton hại sức khỏe hoặc gây thương tích hoặc gây tôn hại sức khỏe do được thuê; m) Có tính chat côn dé; n) Tai pham nguy hiểm; o) Đối với người dang thi hành công vu hoặc vì ly do công vụ của nạn nhân. Đây là tội phạm ít nghiêm trọng, người phạm tôi thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
+ Khoản 1 Điều 135 BLHS (Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tốn hại cho sức khỏe của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh): Đây là trường hợp một người có hành vi cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ thương tật từ 31% đến 60% nhưng ở trong trạng thái tỉnh thần bị kích động mạnh do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân đối với người đó hoặc đối với người thân thích của người đó. Đây là tội ít nghiêm trọng, hình phạt tiền từ 10.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.