Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KHÁNG NGHỊ PHÚC THẨM HÌNH SỰ 1. Những vấn đề chung về kháng nghị phúc thẩm trong tố tụng hình sự 1.1 Khái niệm kháng nghị phúc thẩm hình sự Pháp luật TTHS của nước ta, từ trước đến nay, chưa quy định thế nào là KNPT hình sự. Khái niệm KNPT hình sự chỉ dừng lại ở các công trình nghiên cứu khoa học nên chưa có một cách hiểu thống nhất, chính xác về khái niệm KNPT hình sự. Theo tác giả thạc sĩ Đinh Văn Quế: “Kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm hình sự là một văn bản do Viện kiểm sát ban hành yêu cầu Tòa án cấp phúc thẩm xét xử lại vụ án mà Tòa án cấp sơ thẩm cùng cấp hoặc cấp dưới trực tiếp đã xét xử, nhưng xét thấy không đúng pháp luật” [45, tr235].
Khái niệm này của tác giả đã chỉ ra được hình thức của KNPT là “văn bản”, chưa nêu được bản chất, nội dung của KNPT là gì; chỉ ra chủ thể của KNPT là “VKS” nhưng chưa hoàn toàn chuẩn xác, bởi theo quy định hiện hành thì VKS tối cao không được trao quyền KNPT; chưa chỉ ra đối tượng của KNPT là gì? chỉ nêu “vụ án mà Tòa án cấp sơ thẩm cùng cấp hoặc cấp dưới trực tiếp đã xét xử”. Bởi việc Tòa án cấp sơ thẩm xét xử vụ án thì chưa chắc đã có kết quả xét xử, có thể hoãn hoặc tạm ngưng phiên tòa, tạm đình chỉ việc giải quyết vụ án. Ngược lại, có những vụ án, Tòa án có thể tạm đình chỉ, đình chỉ mà không phải xét xử. Trong khi đó, BLTTHS quy định chỉ có bản án hoặc quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật mới có thể bị kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm nên khái niệm nêu “đã xét xử” là chưa hoàn toàn chính xác.
Cũng như mục đích “yêu cầu xét xử lại vụ án” cũng chưa chuẩn xác đối với trường hợp kháng nghị quyết định sơ thẩm thì Tòa án cấp phúc thẩm không phải mở phiên tòa xét xử mà chỉ mở phiên họp xem xét đối với quyết định KNPT. Khái niệm này cũng chưa chỉ ra được bản chất, nội hàm cơ bản của KNPT là quyền, thể hiện sự phản đối, không đồng ý của VKS với phán quyết thể hiện trong bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án sơ thẩm. Ngoài ra, khái niệm này cũng chỉ mới nêu lý do, căn cứ kháng nghị một cách chung chung, mơ hồ, dễ bị hiểu là cảm tính “xét thấy không đúng pháp luật”. 5 Luan van Theo Tiến sĩ Lê Thành Dương: “Kháng nghị phúc thẩm là quyền năng pháp lý được nhà nước giao cho Viện kiểm sát nhân dân để kháng nghị những bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án cùng cấp và cấp dưới trực tiếp khi phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng để yêu cầu Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại theo thủ tục phúc thẩm nhằm đảo bảo việc xét xử đúng pháp luật, nghiêm minh và kịp thời [18].
Khái niệm này của tác giả đã chỉ ra được bản chất, nội hàm của KNPT là “quyền năng pháp lý” mà không phải là một thứ quyền năng khác, đối tượng của KNPT là “Bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án”, căn cứ KNPT là bản án hoặc quyết định sơ thẩm “vi phạm pháp luật nghiêm trọng”. Nhưng chưa rõ là lĩnh vực về tố tụng nào, chưa chính xác về chủ thể, cũng như tác giả Đinh Văn Quế chưa chỉ ra được nội hàm cơ bản của KNPT mà còn nêu một cách chung chung, mơ hồ; lặp lại chính thuật ngữ đang cần khái niệm hóa là “kháng nghị”, làm cho người đọc khó nhận biết bản chất, nội hàm của khái niệm. Việc khái niệm này dùng liên từ “và” là chưa hoàn toàn chuẩn xác, dẫn đến có thể người đọc nhầm tưởng VKS có thẩm quyền có quyền KNPT đồng thời đối với bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án cùng cấp và cấp dưới. Theo đồng tác giả Lê Văn Cảm và Nguyễn Thị Thu Hà: “Kháng nghị phúc thẩm là việc Viện kiểm sát cùng cấp (hoặc cấp trên trực tiếp) ban hành văn bản thể hiện sự không nhất trí với bản án (quyết định) chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án cùng cấp (hoặc cấp dưới trực tiếp) đã xét xử vụ án theo trình tự sơ thẩm, đồng thời yêu cầu Tòa án cùng cấp (hoặc cấp trên trực tiếp) xét xử lại vụ án đó theo trình tự phúc thẩm khi có một trong các căn cứ do BLTTHS quy định” [11, tr26] [20, tr19].
Khái niệm này của đồng giả đã chỉ ra được hình thức của KNPT là “Văn bản”, nội dung của KNPT là “thể hiện sự không nhất trí”; đối tượng của KNPT là “Bản án (quyết định) chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án cùng cấp (hoặc cấp dưới trực tiếp)”, nhưng cũng như tác giả Đinh Văn Quế là chưa thật sự chuẩn xác, khi cho rằng đó là “Bản án (quyết định) …đã xét xử vụ án”; chủ thể của KNPT là “VKS cùng cấp (hoặc cấp trên trực tiếp)” một cách cụ thể, không bị nhầm lẫn. Tuy nhiên, về bản chất của KNPT, đồng tác giả lại thiếu sự khẳng định là quyền năng pháp lý, thuộc lĩnh vực tố tụng nào? mà chỉ nêu chung chung trong cụm từ “việc… ban hành” là chưa thật sự chuẩn xác. 6 Luan van Giáo trình công tác kiểm sát năm 2019 của Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội: “Kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm là một trong những hoạt động thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát nhân dân trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự, được thực hiện đối với bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật nhưng có sự sai lầm trong đánh giá chứng cứ hoặc áp dụng pháp luật [87, tr76]. Khái niệm này chỉ mới nêu được một phần của bản chất quyền KNPT đó là hoạt động THQCT, chưa thể hiện bản chất từ KSXX án hình sự của VKSND nhưng đã chỉ ra được đối tượng của KNPT là bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án chưa có hiệu lực pháp luật; nêu được căn cứ để KNPT là “có sự sai lầm trong đánh giá chứng cứ hoặc áp dụng pháp luật”, đây là sự vi phạm và cũng không phù hợp với thực tiễn.
Bởi không phải bản án, quyết định sơ thẩm nào có sai lầm đánh giá chứng cứ hoặc áp dụng pháp luật cũng bị VKS kháng nghị phúc thẩm mà thực tiễn chỉ có những bản án, quyết định sơ thẩm có vi phạm pháp luật nội dung, sai lầm đến mức nghiêm trọng, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, bị hại, quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng khác thì VKSND mới kháng nghị phúc thẩm, KNPT đó mới được HĐXX cấp phúc thẩm chấp nhận. Còn nếu bản án, quyết định sơ thẩm có vi phạm pháp luật nhưng chưa nghiêm trọng thì cũng không được HĐXX cấp phúc thẩm chấp nhận. Dưới góc độ, quan điểm của mình, mỗi tác giả, nhà nghiên cứu luật học đã đưa ra một khái niệm riêng về “kháng nghị phúc thẩm hình sự” như kháng nghị phúc thẩm hình sự, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm hình sự. Các khái niệm do các tác giả đưa ra đều có những điểm hợp lý, những điểm chưa hợp lý, thiếu chuẩn xác.
Tác giả luận văn cho rằng trước khi đưa ra khái niệm KNPT hình sự thì phải tìm hiểu khái niệm “kháng nghị” là gì? “phúc thẩm” là gì, “vụ án hình sự” là gì? Theo Từ điển tiếng việt, thuật ngữ “kháng nghị” là bày tỏ ý kiến chống lại điều đã quyết nghị [43, tr894]. Theo Từ điển luật học của Viện khoa học pháp lý (BTP), “kháng nghị” là quyền mà pháp luật quy định cho VKS và những người có thẩm quyền ra văn bản kháng nghị, làm ngưng hiệu lực phán quyết của Tòa án trong bản án hoặc quyết định đã tuyên để xét xử lại theo trình tự phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm nhằm làm cho vụ án được xét xử chính xác, khách quan, đúng pháp 7 Luan van luật [91, tr378]. Theo pháp luật Việt Nam thì quyền kháng nghị được nhà nước trao cho người có thẩm quyền của cả Ngành Tòa án và kiểm sát. Tuy nhiên, người có thẩm quyền của Ngành Tòa án chỉ có quyền kháng nghị trong lĩnh vực tố tụng tư pháp gồm có tố tụng hình sự, tố tụng dân sự, tố tụng hình chính.
Đó là quyền kháng nghị GĐT, tái thẩm đối với các bản ản, quyết định của Tòa án cấp dưới đã có hiệu lực pháp luật. Đối với ngành kiểm sát, quyền kháng nghị được nhà nước trao cho rộng lớn hơn, không những trong lĩnh vực tố tụng tư pháp mà còn trong lĩnh vực khác của hoạt động tư pháp như tạm giữ, tạm giam, thi hành án dân sự - hình sự, giải quyết khiếu nại, tố cáo … Trong tố tụng tư pháp, người có thẩm quyền của VKS không những được trao quyền kháng nghị GĐT, tái thẩm đối với các bản ản, quyết định của Tòa án cấp dưới đã có hiệu lực pháp luật mà còn được nhà nước trao cho quyền KNPT đối với bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật. Như vậy, quyền KNPT chỉ do những người có thẩm quyền của VKS thực hiện để thể hiện quan điểm không đồng ý đối với những bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật. Theo Từ điển tiếng việt, “phúc thẩm” là xét xử lại những vụ án do Tòa án cấp dưới đưa lên [43, tr1087].
Theo Từ điển luật học “Phúc thẩm” là việc Tòa án cấp trên trực tiếp xét lại những bản án hoặc quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật, bị kháng cáo hoặc kháng nghị nhằm kiểm tra lại tính hợp pháp, tính có căn cứ của bản án, quyết định sơ thẩm, sửa những sai lầm và vi phạm của Tòa án sơ thẩm, bảo đảm việc áp dụng thống nhất pháp luật. Bản án và quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm có hiệu lực pháp luật ngay sau khi tuyên án [91, tr404]. “Vụ án hình sự” là vụ việc phạm pháp có dấu hiệu là tội phạm đã được quy định trong Bộ luật hình sự đã được cơ quan điều tra ra lệnh khởi tố về hình sự để tiến hành điều tra, truy tố, xét xử theo các trình tự, thủ tục đã được quy định ở Bộ luật hình sự tố tụng[75].