mở đầu và kết luận, luận văn đƣợc kết cấu thành 4 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và Cơ sở lý luận của cơ chế tính phí bảo hiểm tiền gửi. Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 3: Thực trạng cơ chế tính phí BHTG tại Việt Nam. Chƣơng 4: Xây dựng các điều kiện để áp dụng cơ chế tính phí BHTG theo mức độ rủi ro.
3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CƠ CHẾ TÍNH PHÍ BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong những năm gần đây đã có nhiều đề tài và đề án nghiên cứu về vấn đề Cơ chế tính phí bảo hiểm tiền gửi trong nƣớc và trên thế giới. Các công trình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu quốc tế Công trình nghiên cứu “Recent reforms of Deposit Insurance System in the United states: reason, results, and Recommendation for the European Union” – “Những cải cách hiện hành của hệ thống BHTG Mỹ: Nguyên nhân, kết quả và Khuyến nghị cho Thị trƣờng chung Châu Âu” – Tác giả: Konzad Szelag, Ngân hàng trung ƣơng Ba Lan, tháng 5, năm 2009. Công trình này nghiên cứu nguyên nhân và kết quả của cuộc cải cách toàn diện hệ thống BHTG Mỹ qua hai lần khủng hoảng kinh tế Mỹ năm 2005 và 2008, qua đó đƣa ra các khuyến nghị đối với hệ thồng BHTG Châu Âu.
Đề tài: “New Deposit Insurance System in East Asia: - “Hệ thống BHTG mới tại Đông Á” – Tác giả: David K.Walker, Trung tâm nghiên cứu và đào tạo, Ngân hàng Trung ƣơng các nƣớc Đông Nam Á, năm 2006. Đề tài nghiên cứu đặc điểm của các hệ thống BHTG đã đƣợc thành lập hoặc đang đƣợc xây dựng tại các nƣớc Châu Á nhƣ Nhật Bản, Philipine, Việt Nam, Thái Lan. So sánh điểm tƣơng đồng và khác biệt giữa các cơ chế BHTG, rút ra những thông lệ tốt mà BHTG một số nƣớc đã thực hiện, đồng thời đƣa ra các khuyến nghị để xây dựng hệ thống BHTG hiệu quả. Năm 2014, trung tâm đào tạo của IMF tại Singapore lần đầu tiên đƣa nội dung BHTG vào chủ đề đào tạo về Ngân hàng và ổn định tài chính cho các học viên trong khu vực.
Các công trình nghiên cứu trong nước BHTG là một lĩnh vực mới tại Việt Nam và đã có một số nghiên cứu về BHTG nhƣng chủ yếu tập trung vào Luật BHTG; Cơ chế hoạt động của BHTG, hoạt động giám sát của BHTG… dƣới dạng luận văn Thạc Sỹ. Ngoài ra cũng có rất nhiều đăng trên các báo, tạp chí đề cập đến vấn đề vai trò, nhiệm vụ, mô hình BHTG …Có thể kể đến các bài viết của các chuyên gia kinh tế, chuyên gia pháp lý đăng trên các tạp chí nghiên cứu của Ngân hàng và tổ chức bảo hiểm. Một số đề tài nghiên cứu tiêu biểu về BHTG ở Việt Nam nhƣ: Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Thị Lệ (2015) tại ĐHKT – ĐHQG HN với đề tài “Hoạt động BHTG Việt Nam”. Luận văn nghiên cứu tổng quan về hoạt động BHTG của Việt Nam và các nƣớc trên thế giới, đƣa ra những kinh nghiệm của một số nƣớc trên thế giới và kiến nghị giải pháp nhằm nâng cao hoạt động BHTG Việt Nam.
Tuy nhiên bài nghiên cứu tập trung nghiên cứu về hoạt động BHTG mà không đi sâu vào cơ chế tính phí BHTG theo mức độ rủi ro. Luận văn thạc sỹ của Lê Thị Vân Anh (2010) tại Học viện Tài chính với đề tài “giải pháp hoàn thiện cơ chế BHTG ở Việt Nam” đã nghiên cứu tổng quan và kinh nghiệm quốc tế về BHTG, đánh giá các kết quả đạt đƣợc cũng nhƣ hạn chế từ phân tích thực trạng hoạt động của BHTG ở Việt Nam và đƣa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế BHTG ở Việt Nam. Tuy nhiên bài luận văn mới chỉ đi sâu vào nghiệp vụ BHTG nói chung mà chƣa phân tích cụ thể cơ chế tính phí BHTG đặc biệt là cơ chế tính phí BHTG theo mức độ rủi ro. Các hạn chế này sẽ đƣợc khắc phục trong đề tài “ Cơ chế tính phí BHTG theo mức độ rủi ro” Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Thị Hoàn (2014) tại ĐHKT – ĐHQG HN với đề tài “Kiểm soát rủi ro trong triển khai chính sách của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam tại chi nhánh Bảo hiểm tiền gửi Hà Nội” đã đƣa ra cái nhìn khá sâu sắc về tổ chức BHTGVN nói chung và BHTG chi nhánh khu vực Hà Nội rói riêng, tìm hiểu về những rủi ro thực tế phát sinh trong quá trình triển khai chính sách BHTG.
Tuy bài luận văn có nêu ra đƣợc một số kinh nghiệm quốc tế từ thu phí BHTG xong chƣa 5 nghiên cứu cụ thể cơ chế tính phí BHTG tại Việt Nam và đƣa ra giải pháp hoàn thiện cơ chế tính phí BHTG tại Việt Nam. Nhận xét về tổng quan nghiên cứu 1. Những giá trị đạt được Các công trinh̀¬ trên đã chi tiết vàhê ̣thống hóa đƣơc̣ các khái niêṃ vàđinḥ nghiã vềBHTG nói chung cũng hƣn cơ chế hoạt động của BHTG, cơ chế thu phí BHTG. Các công trình cũng chỉ ra đƣợc các nghiệp vụ, hoạt động và cũng chỉ ra đƣợc thực tế những rủi ro phát sinh trong quá trình triển khai chính sách BHTG.
Một số công trình nghiên cứu cũng đã nghiên cứu kinh nghiệm quốc tề về hoạt động của BHTG. Từ đó các công trình trên cũng đã đƣa ra các biện pháp cơ bản cùng những khuyến nghị nhằm hoàn thiện cơ chế BHTG ở Việt Nam 1. Những hạn chế còn tồn tại Đa số các công trình nghiên cứu trên tập trung chủ yếu nghiên cứu về cơ chế, chính sách BHTG nói chung. Chƣa đề cập đến quỹ BHTG – nhân tố quan trọng trong việc xử lý khi hệ thống TC – NH gặp sự cố, trong đó phí BHTG là nguồn cấu thành nên quỹ.
Việc nâng cao năng lực hoạt động của BHTG Việt Nam, hoàn thiện cơ chế BHTG Việt Nam, vấn đề cấp bách cần nghiên cứu đó là hoàn thiện cơ chế tính phí BHTG. Hiện nay vẫn chƣa có một nghiên cứu nào nghiên cứu sâu về dề tài này. Kết luận về tổng quan nghiên cứu Từ những hạn chế đã nêu trên về tổng quan tình hình nhiên cứu. Khoảng trống nghiên cứu ở đây đó chính là cơ chế tính phí BHTG theo mức độ rủi ro – cần có một nghiên cứu chuyên sâu về đề tài này nhằm có cái nhìn tổng quát nhất về phí BHTG theo mức độ rủi ro và các điều kiện cần có để áp dụng cơ chế tính phí theo mức độ rủi ro.
Các hạn chế trên đã đƣợc khắc phục trong đề tài “Cơ chế tính phí bảo hiểm theo mức độ rủi ro” của tác giả.2 Tổng quan về BHTG 1.1 Khái niệm về BHTG BHTG là thuật ngữ đã xuất hiện từ khá lâu nhƣng cho đến nay vẫn chƣa có một khái niệm nào thống nhất về nó. Hiện nay, pháp luật của các nƣớc thƣờng 6 không đƣa ra khái niệm về BHTG nói chung mà chỉ xác định mục tiêu, liệt kê các hoạt động của BHTG. Theo tài liệu Bảo hiểm tiền gửi và quản lý khủng hoảng do Qũy tiền tệ Quốc tế phát hành năm 1996 của tác giả Carl Johan Lindgren và Gilian Garcia thì BHTG đƣợc hiểu là “Một cơ chế có giới hạn nhưng chính thức cung cấp sự bảo đảm mang tính chất pháp lý cho cá khoản gốc (và thường cả lãi) của các khoản tiền gửi [6] Theo Luật BHTG Canada năm 2010 thì BHTG đƣợc hiểu là “bảo hiểm cho những tổn thất một phần hoặc toàn bộ số tiền gửi” [7]. BHTG Việt Nam hình thành và hoạt động từ những năm 2000 thì đến năm 2012 Luật BHTG đƣợc ban hành.
Theo quy định của Luật thì BHTG là sự bảo đảm hoàn trả tiền gửi cho người được BHTG trong hạn mức trả tiền bảo hiểm khi tổ chức tham gia BHTG lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gưi tiền hoặc bị phá sản [16]. Xét về tính chất, BHTG là loại hình bảo hiểm bắt buộc và hoạt động không vì mục đích kinh doanh, tìm kiếm lợi nhuận, mà phục vụ cho chính sách kinh tế quốc gia, vì quyền lợi của ngƣời gửi tiền và nhằm tƣơng hỗ giữa các thành viên tham gia BHTG. Trên thế giới, hầu hết các hệ thống BHTG đều do chính phủ thành lập hoặc là một bộ phận của NHTW, do đó tổ chức BHTG là định chế an toàn, có thể tạo lập và duy trì đƣợc lòng tin của ngƣời gửi tiền ngay cả trong thời điểm khó khăn nhất. Có BHTG, nghĩa là chính phủ bảo đảm an toàn các khoản tiền gửi, nhờ vậy ngƣời gửi tiền hoàn toàn yên tâm khi gửi tiền vào các tổ chức nhận tiền gửi.
Ngoài việc bảo vệ ngƣời gửi tiền, BHTG còn có mục đích là ngăn ngừa những vụ hoảng loạn của NH, đảm bảo an toàn, ổn định hoạt động hệ thống TC-NH, góp phần ổn định và phát triển kinh tế.2 Đối tượng tham gia BHTG Tổ chức tham gia BHTG: Là các ngân hàng và các tổ chức tài chính phi ngân hàng có hoạt động huy động tiền gửi, nhƣ: ngân hàng, công ty tài chính, ngân hàng hợp tác, các tổ chức tài chính vi mô. 7 Khi tham gia BHTG, các tổ chức này có trách nhiệm đóng góp tài chính cho tổ chức BHTG và đƣợc quyền yêu cầu tổ chức BHTG chi trả tiền bảo hiểm cho ngƣời gửi tiền tại tổ chức đó trong trƣờng hợp tổ chức đó bị mất khả năng thanh toán và bị cơ quan có thẩm quyền chấm dứt hoạt động. Mục tiêu của BHTG đó là thực hiện tốt nhiệm vụ bảo vệ ngƣời gửi tiền, góp phần duy trì sự ổn định của các tổ chức tín dụng, đảm bảo sự phát triển an toàn lành mạnh của hoạt động ngân hàng.3 Khái quát về quá trình hình thành và phát triển của BHTG trên thế giới Nhìn lại lịch sử phát triển kinh tế, khi các quốc gia chƣa hình thành tổ chức BHTG thì họ cũng đã sử dụng công cụ “bảo vệ ngầm”. Hình thức “bảo vệ ngầm” là việc Chính phủ hay ngân hàng trung ƣơng (NHTW) không có cam kết công khai sẽ đảm bảo hoàn trả tiền gửi cho ngƣời gửi tiền nếu xảy ra hiện tƣợng đóng cửa ngân hàng và ngân hàng đó không có khả năng thanh toán cho ngƣời gửi tiền.
Tuy nhiên, việc bảo vệ ngầm đó không thực sự mang lại lợi ích cho quốc gia cũng nhƣ không mang lại niềm tin của công chúng đối với hệ thống tài chính ngân hàng. Nguồn gốc ra đời của BHTG xuất phát từ hoạt động “bảo vệ ngƣời gửi tiền”.