Các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận giảm thuế TNDN

Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến điều chỉnh lợi nhuận nhằm giảm thuế thu nhập doanh nghiệp. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm và hàm ý chính sách.

• Tác giả: Lê Thị Mỹ Trang
• Người hướng dẫn: Ts. Huỳnh Lợi
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận dựa trên cơ sở dồn tích với mục đích giảm thuế TNDN – Bằng chứng thực nghiệm tại các doanh nghiệp ở khu vực Đông Nam Bộ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• TÓM TẮT – ABSTRACT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu tổng quát
• Mục tiêu nghiên cứu cụ thể
• Câu hỏi nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp mới của nghiên cứu
• Kết cấu nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC CÓ LIÊN QUAN
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 1.1.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Các nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.2. Nhận xét chung và xác định khoản trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về lợi nhuận
• 2.1.1. Khái niệm lợi nhuận kế toán
• 2.1.2. Cách ghi nhận doanh thu - thu nhập khác và chi phí
• 2.1.3. Cơ sở đo lường lợi nhuận kế toán
• 2.1.4. Thu nhập chịu thuế và cách tính thuế TNDN
• 2.2. Chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp
• 2.2.1. Khái niệm thuế thu nhập doanh nghiệp
• 2.2.2. Mối quan hệ giữa chỉnh sách thuế và chỉnh sách kế toán
• 2.2.3. Cơ sở tính thuế Thu nhập doanh nghiệp
• 2.2.4. Một số văn bản về thuế TNDN
• 2.3. Mối quan hệ giữa điều chỉnh thu nhập và Thuế TNDN
• 2.4. Cơ sở lý thuyết về hành vi điều chỉnh lợi nhuận
• 2.4.1. Khái niệm hành vi điều chỉnh lợi nhuận và cách thức thực hiện điều chỉnh lợi nhuận
• 2.4.2. Động cơ của hành vi điều chỉnh lợi nhuận
• 2.4.3. Các kỹ thuật điều chỉnh lợi nhuận
• 2.5. Các Lý Thuyết Liên quan đến đề tài
• 2.5.1. Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder theory)
• 2.5.2. Lý thuyết chi phí chính trị (Political costs theory)
• 2.5.3. Lý thuyết đại diện (Agency theory)
• 2.5.4. Lý thuyết chi phí cơ hội
• 2.6. Mối quan hệ giữa quản trị lợi nhuận và chất lượng lợi nhuận
• 2.7. Một số mô hình nhận diện hành vi điều chỉnh lợi nhuận dựa trên cơ sở dồn Tích
• 2.7.1. Mô hình Healy (1985)
• 2.7.2. Mô hình DeAngelo (1986)
• 2.7.3. Mô hình Jones (1991)
• 2.7.4. Mô hình Jones đã điều chỉnh (Dechow và các cộng sự, 1995)
• 2.7.5. Mô hình Friedlan (1994)
• 2.8. Lựa chọn mô hình nhận diện hành vi điều chỉnh lợi nhuận
• 2.9. Các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận cho mục đích giảm thuế TNDN
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu định lượng
• 3.1.1. Đối tượng lấy mẫu
• 3.1.2. Kích thước mẫu
• 3.1.3. Thu thập dữ liệu
• 3.1.4. Xử lý dữ liệu
• 3.2. Thiết kế nghiên cứu
• 3.2.1. Định nghĩa các biến
• 3.2.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.2.3. Mô hình nghiên cứu
• 3.3. Công cụ nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu
• 4.2. Thống kê mô tả các biến
• 4.2.1. Thống kê tần suất các biến
• 4.2.2. Thống kê mô tả các biến định lượng
• 4.3. Phân tích mô hình hồi quy Binary Logictis
• 4.3.1. Kiểm định sự phù hợp của các biến độc lập
• 4.3.2. Kiểm định sự phù hợp của mô hình
• 4.3.3. Kiểm định độ chính xác của mô hình
• 4.3.4. Kiểm định ý nghĩa các hệ số hồi quy
• 4.4. Bàn luận kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: NHẬN XÉT VÀ ĐỀ XUẤT KIẾN NGHỊ
• 5.1. Nhận xét chung
• 5.2. Một số hàm ý nhằm hạn chế những hành vi điều chỉnh lợi nhuận có tác động xấu
• 5.2.1. Một số hàm ý chính sách nhằm hạn chế điều chỉnh lợi nhuận thông qua nhân tố lợi nhuận sau thuế TNDN
• 5.2.2. Một số hàm ý chính sách nhằm hạn chế điều chỉnh lợi nhuận thông qua nhân tố lợi nhuận sau thuế TNDN
• 5.2.3. Một số hàm ý chính sách nhằm hạn chế điều chỉnh lợi nhuận thông qua nhân tố Vốn điều lệ
• 5.3. Kiến nghị giải pháp
• 5.4. Hạn chế và hướng nghiên cứu tương lai
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Danh sách các Doanh Nghiệp Chọn Mẫu
• Phụ lục 2: Dữ liệu thu nhập cho các biến nghiên cứu

Tóm tắt

I. Điều chỉnh lợi nhuận giảm thuế là gì Tổng quan cần biết

Điều chỉnh lợi nhuận giảm thuế là hành vi của nhà quản trị doanh nghiệp sử dụng sự linh hoạt trong các chuẩn mực và chính sách kế toán để thay đổi các con số trên báo cáo tài chính, nhằm mục tiêu giảm thiểu số thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) phải nộp. Hành vi này xuất phát từ sự khác biệt cơ bản giữa quy định kế toán và chính sách thuế. Kế toán hướng tới việc phản ánh trung thực, hợp lý tình hình tài chính, trong khi luật thuế tập trung vào việc xác định nghĩa vụ thuế đối với ngân sách nhà nước. Sự khác biệt này tạo ra một "không gian" để doanh nghiệp thực hiện các chiến lược tối ưu thuế thu nhập doanh nghiệp. Về bản chất, đây là một phần của hoạt động quản trị chi phí và lập kế hoạch tài chính doanh nghiệp, nơi các nhà quản lý tìm cách tối đa hóa lợi ích cho cổ đông. Tuy nhiên, ranh giới giữa tối ưu hóa hợp pháp và gian lận thuế rất mong manh. Các kỹ thuật điều chỉnh thường xoay quanh các khoản mục dồn tích như trích lập các khoản dự phòng, khấu hao tài sản cố định, và ghi nhận doanh thu, chi phí. Nghiên cứu của Lê Thị Mỹ Trang (2021) về các doanh nghiệp tại khu vực Đông Nam Bộ đã nhấn mạnh rằng động cơ giảm thuế TNDN là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận dựa trên cơ sở dồn tích. Việc hiểu rõ các nhân tố ảnh hưởng sẽ giúp doanh nghiệp xây dựng chiến lược thuế bền vững, đồng thời giúp cơ quan quản lý nhận diện các rủi ro về thuế tiềm ẩn.

1.1. Phân biệt lợi nhuận kế toán trước thuế và thu nhập chịu thuế

Lợi nhuận kế toán trước thuế là kết quả tài chính của doanh nghiệp trong một kỳ, được xác định dựa trên các chuẩn mực và chế độ kế toán hiện hành (ví dụ: VAS). Nó được tính bằng tổng doanh thu và thu nhập khác trừ đi tổng chi phí. Ngược lại, thu nhập chịu thuế là cơ sở để tính thuế TNDN, được xác định theo quy định của Luật thuế TNDN. Thu nhập chịu thuế được tính bằng cách lấy lợi nhuận kế toán trước thuế, sau đó điều chỉnh cho các khoản chênh lệch. Các khoản điều chỉnh này bao gồm cộng vào các chi phí không được trừ khi tính thuế TNDN (như chi phí vượt định mức, chi phí không có hóa đơn hợp lệ) và trừ đi các khoản thu nhập được miễn thuế. Sự khác biệt này tạo ra chênh lệch vĩnh viễn và chênh lệch tạm thời, là nền tảng cho các kỹ thuật điều chỉnh lợi nhuận.

1.2. Động cơ chính đằng sau hành vi tối ưu hóa lợi nhuận thuế

Động cơ cốt lõi của việc điều chỉnh lợi nhuận là giảm thiểu gánh nặng thuế, qua đó tối ưu hóa lợi nhuận sau thuế và gia tăng giá trị cho cổ đông. Theo Lý thuyết Chi phí Chính trị (Political Costs Theory), các doanh nghiệp lớn thường có xu hướng giảm lợi nhuận báo cáo để tránh sự chú ý của cơ quan quản lý và giảm chi phí chính trị, bao gồm cả thuế. Thêm vào đó, trong các giai đoạn hưởng ưu đãi thuế, doanh nghiệp có thể điều chỉnh tăng lợi nhuận để tận dụng tối đa mức thuế suất thấp. Lý thuyết Đại diện (Agency Theory) cũng giải thích rằng nhà quản trị, hành động vì lợi ích của cổ đông (và của chính mình thông qua các khoản thưởng), sẽ tìm cách giảm chi phí thuế, một trong những chi phí lớn nhất của doanh nghiệp. Các yếu tố như áp lực từ thị trường vốn, các điều khoản trong hợp đồng vay nợ cũng là những động lực quan trọng thúc đẩy hành vi này.

II. Top rủi ro về thuế khi điều chỉnh lợi nhuận không đúng luật

Việc điều chỉnh lợi nhuận vượt quá khuôn khổ pháp luật có thể đẩy doanh nghiệp vào tình trạng đối mặt với nhiều rủi ro nghiêm trọng. Rủi ro lớn nhất là bị cơ quan thuế phát hiện thông qua các cuộc thanh tra thuế. Khi đó, doanh nghiệp không chỉ bị truy thu số thuế TNDN đã khai thiếu mà còn phải nộp các khoản phạt vi phạm hành chính và tiền chậm nộp. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền và lợi nhuận sau thuế TNDN của công ty. Hơn nữa, uy tín của doanh nghiệp trên thị trường sẽ bị suy giảm nghiêm trọng, tác động tiêu cực đến giá cổ phiếu, niềm tin của nhà đầu tư và các bên liên quan. Các hành vi điều chỉnh quá đà, đặc biệt liên quan đến việc ghi nhận sai các chi phí được trừ hoặc cố tình tạo ra các giao dịch liên kết không hợp lệ, có thể bị xem là hành vi trốn thuế và đối mặt với các chế tài hình sự. Do đó, việc hiểu rõ các quy định tại các văn bản pháp luật như Thông tư 78/2014/TT-BTC và các văn bản sửa đổi, bổ sung là yêu cầu bắt buộc để quản trị rủi ro. Việc không phân định rõ ràng giữa tối ưu hóa thuế và trốn thuế là con đường ngắn nhất dẫn đến khủng hoảng tài chính và pháp lý cho doanh nghiệp.

2.1. Nguy cơ bị thanh tra thuế và truy thu thuế TNDN sau quyết toán

Hoạt động thanh tra thuế sau quyết toán thuế TNDN là một công cụ quản lý quan trọng của cơ quan thuế nhằm phát hiện các sai phạm. Cơ quan thuế thường tập trung vào các doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro cao, chẳng hạn như doanh nghiệp có lợi nhuận biến động bất thường, tỷ suất lợi nhuận thấp hơn trung bình ngành, hoặc có nhiều giao dịch liên kết phức tạp. Khi phát hiện sai sót, doanh nghiệp sẽ bị ấn định lại số thuế phải nộp, dẫn đến việc bị truy thu số thuế còn thiếu. Kèm theo đó là khoản tiền phạt vi phạm hành chính về thuế và tiền chậm nộp tính trên số thuế truy thu. Tổng số tiền phải nộp có thể là một gánh nặng tài chính đáng kể, ảnh hưởng đến khả năng hoạt động liên tục của doanh nghiệp.

2.2. Phân loại các khoản chi phí không được trừ phổ biến nhất

Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến truy thu thuế là việc hạch toán sai các chi phí không được trừ khi tính thuế TNDN. Các khoản chi phí này bao gồm: chi phí không phục vụ trực tiếp cho hoạt động sản xuất kinh doanh; chi phí không có đầy đủ hóa đơn, chứng từ hợp pháp; phần chi vượt định mức theo quy định của pháp luật (ví dụ: chi trang phục, chi thưởng sáng kiến); chi phí lãi vay tương ứng với phần vốn điều lệ còn thiếu; chi khấu hao tài sản cố định không đúng quy định. Việc nhận diện và loại bỏ chính xác các khoản chi phí này trước khi nộp tờ khai quyết toán thuế là yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro bị xử phạt và truy thu từ cơ quan thuế.

III. Các nhân tố nội tại ảnh hưởng đến quản trị lợi nhuận thuế

Các đặc điểm bên trong của một doanh nghiệp đóng vai trò quyết định đến mức độ và phương thức điều chỉnh lợi nhuận. Quy mô doanh nghiệp là một trong những nhân tố quan trọng nhất. Theo nghiên cứu của Lê Thị Mỹ Trang (2021), quy mô doanh nghiệp có mối tương quan với hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Các công ty lớn thường có hệ thống kế toán phức tạp, nhiều nguồn lực và chuyên gia hơn để thực hiện các chiến lược thuế tinh vi. Tuy nhiên, họ cũng chịu sự giám sát chặt chẽ hơn từ công chúng và cơ quan thuế. Cấu trúc vốn và đòn bẩy tài chính cũng có tác động mạnh mẽ. Doanh nghiệp có tỷ lệ nợ vay cao thường phải tuân thủ các điều khoản hợp đồng tín dụng liên quan đến chỉ số tài chính, điều này có thể hạn chế hoặc thúc đẩy hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Đặc biệt, chi phí lãi vay là một khoản chi phí được trừ quan trọng, việc quản lý nó hiệu quả là một phần của chiến lược thuế. Bên cạnh đó, các yếu tố về quản trị doanh nghiệp, chất lượng của hội đồng quản trị và ban kiểm soát cũng ảnh hưởng đến tính minh bạch của báo cáo tài chính và mức độ sẵn sàng chấp nhận rủi ro về thuế.

3.1. Vai trò của quy mô doanh nghiệp và vốn điều lệ trong kế hoạch thuế

Nghiên cứu thực nghiệm tại khu vực Đông Nam Bộ đã chỉ ra quy mô doanh nghiệp và vốn điều lệ là hai nhân tố có ý nghĩa thống kê trong việc ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Doanh nghiệp quy mô lớn có khả năng tiếp cận các công cụ tài chính và tư vấn chuyên nghiệp, cho phép họ thực hiện các kỹ thuật tối ưu hóa lợi nhuận phức tạp hơn. Vốn điều lệ, một chỉ số về quy mô vốn chủ sở hữu, cũng phản ánh năng lực tài chính và mức độ cam kết của chủ sở hữu. Mức vốn điều lệ cao có thể liên quan đến các quyết định đầu tư lớn, từ đó tạo ra nhiều cơ hội để điều chỉnh các khoản mục như khấu hao tài sản cố định và phân bổ chi phí trả trước.

3.2. Tác động của cấu trúc quản trị và hiệu quả quản trị chi phí

Một hệ thống quản trị doanh nghiệp mạnh mẽ, với hội đồng quản trị độc lập và ủy ban kiểm toán hiệu quả, có xu hướng hạn chế các hành vi điều chỉnh lợi nhuận tiêu cực. Sự giám sát chặt chẽ giúp đảm bảo tính minh bạch và tuân thủ pháp luật. Ngược lại, khi cơ cấu quản trị lỏng lẻo, nhà quản lý có thể có nhiều động cơ và cơ hội hơn để điều chỉnh lợi nhuận vì lợi ích cá nhân. Hiệu quả của hệ thống quản trị chi phí nội bộ cũng rất quan trọng. Một doanh nghiệp kiểm soát tốt chi phí sẽ có số liệu chính xác hơn, giảm thiểu các khoản chi không hợp lệ và tạo nền tảng vững chắc cho việc lập kế hoạch tài chính doanh nghiệp và quyết toán thuế chính xác.

IV. Phân tích chính sách thuế ảnh hưởng điều chỉnh lợi nhuận

Môi trường pháp lý, đặc biệt là chính sách thuế hiện hành, là nhân tố bên ngoài có ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ nhất đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của doanh nghiệp. Những thay đổi trong Luật thuế TNDN và các văn bản hướng dẫn như Thông tư 78/2014/TT-BTC và các thông tư kế thừa (ví dụ: Thông tư 96/2015/TT-BTC) có thể tạo ra cả cơ hội và thách thức cho việc lập kế hoạch thuế. Khi thuế suất TNDN thay đổi, doanh nghiệp có động cơ dịch chuyển lợi nhuận giữa các kỳ để hưởng mức thuế suất thấp hơn. Ví dụ, nếu biết trước thuế suất sẽ giảm trong năm tới, doanh nghiệp có thể tìm cách trì hoãn ghi nhận doanh thu hoặc ghi nhận trước chi phí trong năm hiện tại. Các chính sách ưu đãi thuế (miễn, giảm thuế, thuế suất ưu đãi) theo ngành nghề, địa bàn đầu tư cũng là một động lực lớn. Doanh nghiệp sẽ cố gắng tối đa hóa lợi nhuận trong thời gian được hưởng ưu đãi. Sự phức tạp và thay đổi thường xuyên của chính sách thuế đòi hỏi doanh nghiệp phải liên tục cập nhật và có chiến lược thích ứng để vừa tuân thủ pháp luật, vừa tối ưu hóa nghĩa vụ thuế.

4.1. Tác động từ Luật thuế TNDN và các thông tư hướng dẫn

Luật thuế TNDN và các văn bản liên quan quy định cụ thể về thu nhập chịu thuế, các khoản chi phí được trừ và không được trừ, phương pháp tính thuế, và các ưu đãi thuế. Mỗi thay đổi trong các quy định này đều có thể ảnh hưởng đến chiến lược tài chính của doanh nghiệp. Ví dụ, quy định về khống chế chi phí lãi vay trong giao dịch liên kết (Nghị định 132/2020/NĐ-CP) đã buộc nhiều doanh nghiệp phải cơ cấu lại các khoản vay và chiến lược tài chính của mình. Việc nắm vững các quy định này là điều kiện tiên quyết để thực hiện điều chỉnh lợi nhuận một cách hợp pháp.

4.2. Ảnh hưởng của các giai đoạn ưu đãi thuế đến chiến lược tài chính

Các chính sách ưu đãi thuế TNDN là một công cụ của chính phủ để thu hút đầu tư. Đối với doanh nghiệp, đây là cơ hội vàng để tối ưu hóa lợi nhuận. Trong giai đoạn được miễn hoặc giảm thuế, doanh nghiệp có xu hướng đẩy mạnh ghi nhận lợi nhuận bằng cách tăng tốc ghi nhận doanh thu và trì hoãn các khoản chi phí. Ngược lại, khi giai đoạn ưu đãi sắp kết thúc, doanh nghiệp có thể thực hiện các bút toán điều chỉnh ngược lại, chẳng hạn như tăng trích lập các khoản dự phòng hoặc ghi nhận trước các chi phí lớn để giảm lợi nhuận trong giai đoạn chịu thuế suất cao hơn. Chiến lược này đòi hỏi một kế hoạch tài chính doanh nghiệp dài hạn và sự am hiểu sâu sắc về vòng đời của dự án đầu tư.

V. Bí quyết điều chỉnh lợi nhuận qua các nghiệp vụ kế toán dồn tích

Kế toán dồn tích, với bản chất ghi nhận các giao dịch kinh tế khi chúng phát sinh thay vì khi dòng tiền thực tế dịch chuyển, tạo ra nhiều cơ hội cho việc điều chỉnh lợi nhuận. Các nhà quản trị có thể vận dụng sự linh hoạt trong các chuẩn mực kế toán để tác động đến lợi nhuận báo cáo. Một trong những kỹ thuật phổ biến nhất là thông qua việc trích lập các khoản dự phòng (dự phòng phải thu khó đòi, dự phòng giảm giá hàng tồn kho). Mức trích lập dự phòng phụ thuộc vào các ước tính và xét đoán của nhà quản trị, do đó có thể được sử dụng để "làm mịn" hoặc điều chỉnh lợi nhuận. Tương tự, chính sách khấu hao tài sản cố định cũng là một công cụ hữu hiệu. Việc lựa chọn phương pháp khấu hao (đường thẳng, số dư giảm dần) và ước tính thời gian sử dụng hữu ích của tài sản có thể làm thay đổi đáng kể chi phí khấu hao hàng kỳ. Các nghiệp vụ khác như phân bổ chi phí trả trước, xử lý chênh lệch tỷ giá hối đoái chưa thực hiện, và định giá các giao dịch liên kết cũng là những lĩnh vực mà doanh nghiệp có thể can thiệp để đạt được mục tiêu lợi nhuận mong muốn. Việc áp dụng các kỹ thuật này cần sự cẩn trọng để đảm bảo không vi phạm các quy định kế toán và thuế.

5.1. Kỹ thuật trích lập các khoản dự phòng và khấu hao tài sản cố định

Việc trích lập các khoản dự phòng là một ví dụ điển hình của ước tính kế toán. Nhà quản trị có thể đánh giá mức độ rủi ro của các khoản phải thu hoặc sự lỗi thời của hàng tồn kho một cách "thận trọng" hơn (trích lập nhiều hơn) để giảm lợi nhuận trong kỳ, hoặc ngược lại. Đối với khấu hao tài sản cố định, doanh nghiệp có thể kéo dài thời gian sử dụng hữu ích ước tính của tài sản để giảm chi phí khấu hao hàng năm, qua đó làm tăng lợi nhuận. Các quyết định này phải được dựa trên cơ sở hợp lý và được thuyết minh rõ ràng trên báo cáo tài chính để tránh bị cơ quan thuế nghi ngờ và kiểm tra.

5.2. Quản lý chênh lệch tỷ giá hối đoái và giao dịch liên kết hiệu quả

Đối với các doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu hoặc vay vốn ngoại tệ, chênh lệch tỷ giá hối đoái phát sinh từ việc đánh giá lại các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ vào cuối kỳ là một yếu tố có thể tác động lớn đến lợi nhuận. Việc quản lý và ghi nhận các khoản chênh lệch này theo đúng quy định là rất quan trọng. Bên cạnh đó, giao dịch liên kết là một lĩnh vực bị cơ quan thuế giám sát chặt chẽ. Doanh nghiệp có thể điều chỉnh lợi nhuận bằng cách định giá chuyển giao (transfer pricing) không theo nguyên tắc giá thị trường. Tuy nhiên, các quy định hiện hành (ví dụ: Nghị định 132) yêu cầu các giao dịch này phải được lập hồ sơ và chứng minh tính hợp lý, nếu không sẽ đối mặt với nguy cơ bị ấn định thuế rất cao.

VI. Hướng tới tối ưu hóa lợi nhuận bền vững Kết luận và kiến nghị

Điều chỉnh lợi nhuận nhằm giảm thuế TNDN là một thực tế phổ biến, phản ánh nỗ lực của doanh nghiệp trong việc tối ưu hóa lợi nhuận và hiệu quả tài chính. Các nhân tố ảnh hưởng rất đa dạng, bao gồm cả các yếu tố nội tại như quy mô doanh nghiệp, vốn điều lệ, cơ cấu quản trị, và các yếu tố bên ngoài như chính sách thuế hiện hành. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam đã cung cấp bằng chứng rõ ràng về sự tồn tại và các động lực của hành vi này. Để đạt được mục tiêu tối ưu hóa một cách bền vững, doanh nghiệp cần xây dựng một chiến lược thuế toàn diện, hợp pháp thay vì các hành vi điều chỉnh mang tính tình thế và rủi ro. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa việc tuân thủ chặt chẽ các quy định pháp luật, xây dựng một hệ thống quản trị chi phí và kiểm soát nội bộ vững mạnh, và lập một kế hoạch tài chính doanh nghiệp dài hạn. Về phía cơ quan quản lý, việc tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về thuế và kế toán, tăng cường công tác thanh tra dựa trên rủi ro, và nâng cao tính minh bạch của thị trường là cần thiết để hạn chế những tác động tiêu cực của việc điều chỉnh lợi nhuận, tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng và lành mạnh.

6.1. Xây dựng kế hoạch tài chính doanh nghiệp toàn diện tuân thủ pháp luật

Một kế hoạch tài chính doanh nghiệp hiệu quả không chỉ tập trung vào việc gia tăng doanh thu mà còn phải bao gồm chiến lược quản lý chi phí và thuế một cách thông minh. Doanh nghiệp nên chủ động rà soát các quy trình kế toán, đảm bảo việc ghi nhận các giao dịch, đặc biệt là các khoản mục dồn tích như dự phòng, khấu hao, tuân thủ đúng chuẩn mực và quy định. Việc xây dựng chính sách kế toán nhất quán và minh bạch, đồng thời lưu trữ đầy đủ hồ sơ, chứng từ là nền tảng để giải trình trước cơ quan thanh tra thuế khi cần thiết. Đầu tư vào đội ngũ nhân sự am hiểu cả kế toán và thuế hoặc sử dụng dịch vụ tư vấn chuyên nghiệp là một khoản đầu tư khôn ngoan.

6.2. Dự báo xu hướng thay đổi chính sách thuế và hàm ý quản trị

Môi trường pháp lý về thuế luôn biến động. Doanh nghiệp cần chủ động theo dõi và dự báo các xu hướng thay đổi trong chính sách thuế hiện hành để có sự chuẩn bị và điều chỉnh chiến lược kịp thời. Ví dụ, các thay đổi liên quan đến thuế tối thiểu toàn cầu hay các quy định chặt chẽ hơn về giao dịch liên kết sẽ có những hàm ý quản trị quan trọng. Việc xây dựng các kịch bản tài chính khác nhau dựa trên các thay đổi chính sách tiềm năng sẽ giúp ban lãnh đạo đưa ra quyết định sáng suốt, giảm thiểu rủi ro về thuế và nắm bắt các cơ hội tối ưu hóa một cách bền vững, đảm bảo sự phát triển lâu dài cho doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong nền kinh tế thị trường, lợi nhuận kế toán không chỉ là thước đo hiệu quả kinh doanh mà còn là căn cứ trực tiếp để xác định nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) nộp vào ngân sách nhà nước. Thực tế tại Việt Nam cho thấy, hơn 60% doanh nghiệp luôn tìm kiếm các giải pháp tối ưu hóa dòng tiền thông qua chính sách thuế, tạo động cơ cho các nhà quản trị thực hiện hành vi can thiệp vào các con số trên báo cáo tài chính. Đề tài luận văn thạc sĩ kinh tế chuyên ngành Kế toán của tác giả Lê Thị Mỹ Trang tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: phân tích và lượng hóa các nhân tố tác động đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận dựa trên cơ sở dồn tích (Accrual-based Earnings Management - AEM) với mục đích giảm thuế TNDN.

Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi không gian là khu vực kinh tế trọng điểm Đông Nam Bộ gồm các địa bàn phát triển sôi động như Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương và Đồng Nai. Về phạm vi thời gian, dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán trong giai đoạn 3 năm liên tiếp từ năm 2015 đến năm 2017 theo chuẩn mực kế toán Thông tư 200/2014/TT-BTC. Nghiên cứu khảo sát hệ thống 8 biến độc lập nhằm đo lường mức độ tác động cụ thể đến xác suất thực hiện hành vi điều chỉnh thu nhập. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp bộ chỉ số tham chiếu tin cậy giúp cơ quan quản lý thuế nâng cao tỷ lệ phát hiện các rủi ro tuân thủ, đồng thời hỗ trợ thị trường chứng khoán gia tăng tính minh bạch thông tin tài chính.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng phân tích dựa trên 4 khung lý thuyết kinh tế và quản trị hiện đại. Đầu tiên, Lý thuyết chi phí chính trị (Watts và Zimmerman, 1986) khẳng định quy mô doanh nghiệp và nghĩa vụ thuế tạo ra áp lực chính trị khiến nhà quản trị có xu hướng làm giảm lợi nhuận công bố nhằm giảm gánh nặng nộp thuế. Thứ hai, Lý thuyết đại diện (Jensen và Meckling, 1976) giải thích xung đột lợi ích giữa cổ đông và nhà quản lý, chỉ ra việc tối đa hóa lợi ích ngắn hạn thông qua việc tiết giảm chi phí thuế phải nộp. Thứ ba, Lý thuyết các bên liên quan (Freeman, 1984) và Lý thuyết chi phí cơ hội được vận dụng để làm sáng tỏ cách doanh nghiệp tận dụng các chính sách ưu đãi thuế nhằm giữ lại nguồn vốn phục vụ các dự án đầu tư sinh lời mới.

Về mặt học thuật, tác giả hệ thống hóa 3 nhóm điều chỉnh thu nhập chính: điều chỉnh trắng, điều chỉnh xám và điều chỉnh đen. Trọng tâm nghiên cứu xoay quanh khái niệm quản trị lợi nhuận dồn tích (AEM), biến kế toán dồn tích có thể điều chỉnh (DA) và chi phí thuế hoãn lại theo quy định của Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 17 (VAS 17) và Chuẩn mực chung VAS 01.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp nghiên cứu hỗn hợp giữa định tính và định lượng. Phương pháp định tính được thực hiện thông qua phỏng vấn sâu các chuyên gia và thảo luận nhóm nhằm hiệu chỉnh thang đo và xác định các biến quan sát phù hợp với bối cảnh kinh doanh tại Việt Nam. Phương pháp định lượng đóng vai trò chủ đạo với quy trình thu thập dữ liệu từ mẫu khảo sát gồm 150 doanh nghiệp niêm yết tại khu vực Đông Nam Bộ qua 3 năm tài chính (2015-2017), tạo ra bộ dữ liệu bảng gồm 450 quan sát. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng, loại trừ các tổ chức ngân hàng, bảo hiểm và công ty kiểm toán do đặc thù cấu trúc báo cáo tài chính riêng biệt.

Để nhận diện biến kế toán dồn tích có thể điều chỉnh (DA), tác giả lựa chọn mô hình Friedlan (1994). Lý do lựa chọn mô hình này xuất phát từ ưu thế vượt trội so với mô hình DeAngelo (1986) và Healy (1985), khi Friedlan chuẩn hóa biến dồn tích không thể điều chỉnh theo doanh thu, giúp kiểm soát hiệu quả biến động do sự tăng trưởng quy mô hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp qua từng thời kỳ. Dữ liệu sau đó được xử lý bằng phần mềm kinh tế lượng STATA 13 thông qua mô hình hồi quy đa biến Binary Logistic, phương pháp tối ưu để ước lượng xác suất xảy ra biến phụ thuộc dạng nhị phân với độ tin cậy thống kê 95%.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích hồi quy Binary Logistic trên bộ dữ liệu thực nghiệm đã kiểm định 8 giả thuyết nghiên cứu và chỉ ra 3 nhân tố có ý nghĩa thống kê tác động trực tiếp đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận dồn tích nhằm giảm thuế TNDN của các doanh nghiệp khu vực Đông Nam Bộ:

• Vốn điều lệ của doanh nghiệp đạt mức ý nghĩa thống kê cao với p < 0.01. Các doanh nghiệp có quy mô vốn điều lệ lớn thường có xu hướng thực hiện điều chỉnh thu nhập một cách thận trọng hơn do chịu sự giám sát chặt chẽ từ nhiều cổ đông và cơ quan thanh tra.
• Lợi nhuận sau thuế TNDN có mối tương quan thuận rõ nét với hành vi điều chỉnh lợi nhuận ở mức ý nghĩa p < 0.05. Khi lợi nhuận sau thuế tăng lên 1 đơn vị định mức, xác suất doanh nghiệp can thiệp vào các khoản dồn tích để tối ưu số thuế phải nộp tăng khoảng 24,3%.
• Quy mô doanh nghiệp (đo lường qua tổng tài sản) thể hiện sự tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê ở mức p < 0.05. Các doanh nghiệp quy mô lớn có xác suất điều chỉnh giảm lợi nhuận thấp hơn khoảng 18,5% so với các doanh nghiệp quy mô vừa, do đối mặt với chi phí kiểm toán độc lập cao và rủi ro thanh tra thuế nghiêm ngặt.
• 5 nhân tố còn lại bao gồm: thời gian hưởng ưu đãi thuế TNDN, sự thay đổi thuế suất, thời gian hoạt động của doanh nghiệp, lựa chọn chính sách kế toán và chi phí thuế TNDN hoãn lại không cho thấy tác động có ý nghĩa thống kê rõ rệt (p > 0.10) trong mô hình thực nghiệm này.

Mô hình hồi quy đạt độ chính xác dự báo tổng thể lên tới 78,6%, kiểm định Omnibus cho giá trị p < 0.001 khẳng định độ phù hợp xuất sắc của toàn bộ tập biến độc lập đưa vào phân tích.

Thảo luận kết quả

Thực tế kiểm định cho thấy sự can thiệp vào các khoản dồn tích tại khu vực Đông Nam Bộ chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi cấu trúc tài chính và mức độ sinh lời của doanh nghiệp. Để minh họa trực quan, dữ liệu nghiên cứu được trình bày chi tiết qua Bảng tổng hợp hệ số hồi quy Binary Logistic và Biểu đồ đường cong ROC, cho thấy khả năng phân tách rõ ràng giữa nhóm doanh nghiệp có thực hiện và không thực hiện hành vi điều chỉnh thu nhập.

Kết quả này củng cố vững chắc cho Lý thuyết chi phí chính trị và Lý thuyết đại diện. Khi quy mô vốn và lợi nhuận tăng cao, động cơ tiết kiệm dòng tiền thuế luôn xung đột với áp lực minh bạch hóa thông tin. Phát hiện về biến quy mô doanh nghiệp và lợi nhuận sau thuế hoàn toàn tương đồng với các kết luận trước đây của Bùi Thị Mai Hoài và Nguyễn Thị Tuyết Hoa (2015) cũng như Trần Thị Mỹ Tú (2014) trên thị trường chứng khoán Việt Nam, khẳng định tính nhất quán của hành vi quản trị lợi nhuận trong môi trường kinh doanh đang phát triển.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, tác giả đề xuất 4 nhóm khuyến nghị chính sách có tính hành động cao nhằm hoàn thiện công tác quản lý tài chính và thuế:

• Nâng cấp quy trình thanh tra thuế: Cục Thuế Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh Đông Nam Bộ cần ứng dụng bộ tiêu chí nhận diện rủi ro dựa trên mô hình dồn tích Friedlan (1994). Cơ quan thuế cần đặt mục tiêu tự động hóa việc sàng lọc dữ liệu BCTC, nâng cao tỷ lệ phát hiện các trường hợp chuyển dịch chi phí bất thường lên thêm 25% trong giai đoạn 2022-2024.
• Hoàn thiện khung khổ pháp lý kế toán: Bộ Tài chính cần đẩy nhanh tiến trình ban hành Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Việt Nam (VFRS) tiệm cận chuẩn mực quốc tế IFRS, thu hẹp khoảng cách giữa thu nhập chịu thuế và lợi nhuận kế toán. Mục tiêu cụ thể là làm giảm 30% các vùng không gian linh hoạt trong ước tính khấu hao tài sản và trích lập dự phòng tổn thất trước năm 2025.
• Tăng cường trách nhiệm của đơn vị kiểm toán độc lập: Các công ty kiểm toán cần mở rộng thủ tục kiểm tra chuyên sâu đối với khoản mục dồn tích tùy ý (DA) tại các doanh nghiệp có vốn điều lệ trên 500 tỷ đồng, nâng thời lượng kiểm toán phần hành thuế và chi phí trích trước thêm tối thiểu 15% để hạn chế sai sót trọng yếu.
• Thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ tại doanh nghiệp: Hội đồng quản trị và Ban Kiểm soát các doanh nghiệp niêm yết cần xây dựng quy chế giám sát minh bạch, rà soát 100% các chính sách thay đổi ước tính kế toán cuối niên độ, đảm bảo mục tiêu tối ưu thuế không làm suy giảm chất lượng lợi nhuận và giá trị cổ phiếu dài hạn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và thực tiễn phong phú cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cán bộ quản lý và thanh tra ngành Thuế: Nắm vững các kỹ thuật dồn tích mà doanh nghiệp thường sử dụng để trì hoãn nghĩa vụ thuế, từ đó áp dụng mô hình Friedlan để phân loại rủi ro hồ sơ khai thuế một cách chính xác trước khi tiến hành thanh tra tại thực địa.
• Kiểm toán viên và chuyên viên tư vấn tài chính: Sử dụng phương pháp bóc tách biến dồn tích tùy ý để đánh giá rủi ro kiểm toán, nhận diện sớm các dấu hiệu điều chỉnh số liệu trên báo cáo tài chính của khách hàng.
• Nhà đầu tư chứng khoán và định chế tài chính cho vay: Nâng cao năng lực phân tích chất lượng lợi nhuận thực chất của các doanh nghiệp niêm yết, tránh các quyết định đầu tư sai lầm dựa trên những con số kế toán đã bị làm mượt hoặc suy giảm tính minh bạch.
• Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, kỹ thuật xử lý hồi quy Binary Logistic trên STATA 13 và ứng dụng các lý thuyết kế toán tài chính trong bối cảnh thực nghiệm tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

• Hành vi điều chỉnh lợi nhuận dựa trên cơ sở dồn tích có vi phạm pháp luật không? Hành vi điều chỉnh lợi nhuận dồn tích (AEM) thường được thực hiện trong phạm vi cho phép của chuẩn mực kế toán và luật thuế, thông qua việc lựa chọn chính sách khấu hao, trích lập dự phòng hoặc ước tính thời điểm ghi nhận doanh thu. Mặc dù không phải là hành vi trốn thuế bất hợp pháp, nhưng việc lạm dụng quá mức sẽ làm sai lệch bản chất tài chính và làm giảm độ tin cậy của báo cáo doanh nghiệp.

• Tại sao nghiên cứu lại chọn mô hình Friedlan (1994) thay vì mô hình Jones (1991)? Mô hình Friedlan (1994) khắc phục hiệu quả nhược điểm của các mô hình truyền thống bằng cách chia tổng dồn tích cho doanh thu của từng thời kỳ. Phương pháp này giúp loại bỏ sự biến động tự nhiên của các khoản dồn tích phát sinh từ quá trình mở rộng quy mô kinh doanh, mang lại kết quả đo lường biến dồn tích tùy ý chính xác hơn cho các doanh nghiệp đang trong pha tăng trưởng tại Đông Nam Bộ.

• Ba nhân tố nào ảnh hưởng mạnh nhất đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận giảm thuế tại Đông Nam Bộ? Kết quả kiểm định hồi quy Binary Logistic khẳng định 3 nhân tố có ý nghĩa thống kê là: Vốn điều lệ (p < 0.01), Lợi nhuận sau thuế TNDN (p < 0.05) và Quy mô doanh nghiệp (p < 0.05). Các nhân tố này giải thích rõ ràng xu hướng can thiệp vào báo cáo tài chính của nhà quản trị nhằm giảm thiểu chi phí thuế phải nộp.

• Doanh nghiệp thường dùng kỹ thuật nào để giảm thuế TNDN qua cơ sở dồn tích? Doanh nghiệp thường áp dụng các kỹ thuật linh hoạt như: kéo dài thời gian trích khấu hao tài sản cố định trong giai đoạn hưởng ưu đãi thuế, đẩy nhanh việc trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho và nợ phải thu khó đòi vào cuối niên độ, hoặc dịch chuyển thời điểm ghi nhận doanh thu dịch vụ theo tỷ lệ hoàn thành hợp đồng xây dựng.

• Dữ liệu nghiên cứu trong giai đoạn 2015-2017 có tính đại diện cao không? Giai đoạn 2015-2017 là thời kỳ bản lề khi Thông tư 200/2014/TT-BTC chính thức có hiệu lực và các luật sửa đổi về thuế TNDN đi vào ổn định. Mẫu nghiên cứu gồm 150 doanh nghiệp niêm yết tại vùng kinh tế đầu tàu Đông Nam Bộ phản ánh đầy đủ bức tranh thực tế về hành vi ứng xử của doanh nghiệp trước các chính sách kế toán và thuế mới.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về hành vi điều chỉnh lợi nhuận dựa trên cơ sở dồn tích nhằm giảm nghĩa vụ thuế TNDN.
• Khẳng định tính ưu việt của mô hình Friedlan (1994) kết hợp hồi quy Binary Logistic trên phần mềm STATA 13 trong việc nhận diện và đo lường biến dồn tích có thể điều chỉnh.
• Xác định rõ 3 nhân tố trọng yếu có ý nghĩa thống kê gồm Vốn điều lệ, Lợi nhuận sau thuế và Quy mô doanh nghiệp chi phối trực tiếp đến hành vi can thiệp báo cáo tài chính.
• Cung cấp luận cứ khoa học sắc bén giúp cơ quan quản lý thuế và Bộ Tài chính hoàn thiện hệ thống tiêu chí giám sát tuân thủ, lành mạnh hóa môi trường đầu tư kinh doanh.
• Định hình hướng nghiên cứu mở rộng trong giai đoạn 2022-2025, kết hợp phân tích đồng thời giữa quản trị lợi nhuận dồn tích (AEM) và quản trị lợi nhuận thực tế (REM).

Quý độc giả, nhà nghiên cứu và các chuyên viên tài chính quan tâm đến toàn văn công trình có thể tra cứu chi tiết luận văn tại thư viện Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh để tiếp cận trọn vẹn bộ số liệu và mô hình phân tích chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, tác giả sẽ trình bày những nghiên cứu có liên quan đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các Công Ty và các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Từ các nghiên cứu trước cũng như tìm hiểu của tác giả về các vấn đề đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận trên cơ sở dồn tích nhầm mục đích giảm thuế TNDN. Tác giả đã tìm được khoản trống nghiên cứu cho đề tài.1 Tổng quan các nghiên cứu có liên quan đến đề tài 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới Các nghiên cứu điều chỉnh lợi nhuận đầu tiên tập trung vào hành vi tư lợi của các nhà quản trị Watts và Zimmerman (1978, 1979, 1980) đặt nền móng cho nghiên cứu kế toán, nghiên cứu của Watts và Zimmerman (1978, 1979, 1980) cho rằng các nhà quản lý có động lực để thúc đẩy báo cáo lợi nhuận từ tương lai đến kỳ kế toán hiện hành khi một kế hoạch giải thưởng tồn tại dựa trên lợi nhuận. - Bài báo nghiên cứu của Godfrey và Jones (1990) – “Political cost influences on income smoothing via extraordinary item classification” Bài viết này bàn về việc các nhà nghiên cứu dàn đều lợi nhuận qua các năm nhằm giảm chi phí chính trị.

Kết quả của nghiên cứu này chỉ ra rằng các nhà quản lý của các công ty có lực lượng lao động mang tính đoàn kết cao, và do đó phải chịu chi phí chính trị liên quan đến lao động, đã cố gắng ảnh hưởng đến xác suất chuyển giao của cải bằng cách làm giảm lợi nhuận hoạt động ròng được báo cáo thông qua việc phân loại lãi và lỗ định kỳ đó. Mức độ sở hữu của ban quản lý có liên quan đến việc làm suôn sẻ phân loại nhưng mức độ bao phủ lãi suất thì không, cho thấy các ảnh hưởng khác nhau của hợp đồng. - Bài báo nghiên cứu Earnings management to avoid earnings decreases and losses (1997) – David Burgstahler: Bài báo này cung cấp bằng chứng cho thấy các công ty quản lý thu nhập được báo cáo để tránh giảm thu nhập và thua lỗ. Cụ thể, trong phân phối chéo của các thay đổi thu nhập, nghiên cứu cho thấy rằng tần số thấp bất thường của các khoản thu nhập giảm nhỏ và các khoản lỗ nhỏ cũng 7 như tần suất cao bất thường của các khoản tăng nhỏ trong thu nhập và thu nhập dương nhỏ.

Kết quả cho thấy hai thành phần của thu nhập, dòng tiền từ hoạt động kinh doanh và những thay đổi trong vốn lưu động được sử dụng để tăng thu nhập. Hai lý thuyết được sử dụng ở nghiên cứu này, Lý thuyết về các bên liên quan sử dụng kinh nghiệm xử lý thông tin và lý thuyết khách hang tiềm năng về động lực tránh thu nhập giảm và thua lỗ. - Bài báo nghiên cứu Healy, P. “A review of the earnings management literature and its implications for standard setting.

Accounting Horizons (December): 365-383” Mục đích của bài báo này là tóm tắt các phát hiện liên quan đến nghiên cứu quản lý thu nhập và tính toàn vẹn tổng thể của báo cáo tài chỉnh. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng quản lý thu nhập tồn tại và nó xảy ra vì những lý do khác nhau. Những lý do này bao gồm việc ảnh hưởng đến kỳ vọng và định giá thị trường vốn, để tăng mức bồi thường của ban quản lý, tránh vi phạm các hợp đồng được viết bằng số kế toán và để giảm chi phí quản lý. - Bài báo nghiên cứu của Naz và cộng sự (2011) - “Impact of firm size and capital structure on earning management: Evidence from Pakistan” : Bài nghiên cứu về Tác động của quy mô doanh nghiệp và cấu trúc vốn ảnh hưởng đến quản trị lợi nhuận (Bằng chứng từ Pakistan 2011).

Nghiên cứu này sử dujg mô hình Jones (1991) để tính cơ sở dồn tích các khoản điều chỉnh. Tổng tài sản được sử dụng làm đại diện cho quy mô Doanh Nghiệp, tỷ số đòn bẩy tài chính làm thước đo cấu trúc vốn và biến kế toán dồn tích làm đại diện cho hành vi quản trị lợi nhuận. Dữ liệu theo nghiên cứu này đã được kiểm tra về phương sai thay đổi và hồi quy mạnh mẽ được áp dụng để kiểm soát phương sai thay đổi, lấy các khoản dồn tích tùy ý làm các biến phụ thuộc, tỷ số truyền và tổng tài sản làm các biến độc lập. Kết quả nghiên cứu cho thấy tác động tiêu cực đáng kể của cấu trúc vốn đến quản trị lợi nhuận.

Và cũng theo nghiên cứu này, kết luận các Doanh Nghiệp có cấu trúc vốn dựa trên nợ có các chủ nợ đóng vai trò là cơ quan giám sát đối với hoạt động quản trị lợi nhuận, tuy nhiên quy mô của Doanh Nghiệp không đáng kể. Kết quả khảo sát đã chỉ ra cấu trúc vốn có ảnh hưởng nghịch biến đối với hành vi quản trị lợi nhuận. 8 - Bài báo nghiên cứu của Soliman & Ragab (2013) – “Board of Director's Attributes and Earning Management: Evidence from Egypt”: Bài báo này xem xét vai trò của các thành viên độc lập trong hội đồng quản trị, giám đốc điều hành cũng là chủ tịch công ty (sau đây gọi là Giám đốc điều hành kiêm nhiệm), quy mô hội đồng quản trị về thực tiễn quản lý thu nhập. Sau khi kiểm soát quy mô, đòn bẩy và tăng trưởng, cho thấy các khoản dồn tích tùy ý làm đại diện cho việc quản lý thu nhập có liên quan tích cực đến sự tồn tại của tính hai mặt của CEO và liên quan tiêu cực đến quy mô hội đồng quản trị.

Ngoài ra, kiểm tra dữ liệu cho thấy tỷ lệ thành viên hội đồng quản trị độc lập không liên quan đáng kể đến việc quản lý lợi nhuận. Những phát hiện của bài báo này sẽ được các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán Ai Cập quan tâm. Bài báo này cũng đưa ra nhiều khuyến nghị cho các cơ quan quản lý ở Ai Cập về các cách để củng cố và tăng cường Thuộc tính của Ban Giám đốc của các công ty. - Bài báo nghiên cứu Corporate Governance, Firm Size, and Earning Management: Evidence in Indonesia Stock Exchange (2013) – Dwi Lusi Tyasing Swastika: Bài nghiên cứu khảo sát mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận, bao gồm số lượng thành viên trong hội đồng quản trị, tính độc lập của các thành viên, quy mô Doanh Nghiệp và chất lượng Công Ty kiểm toán.

Tác giả đã sử dụng mô hình Jones (1991) để đo lường biến dồn tích. Kết quả cho thấy rằng, các biến về hội đồng quản trị có mối quan hệ thuận chiều với hành vi điều chỉnh lợi nhuận, còn biến chất luợng kiểm toán và quy mô Doanh Nghiệp có quan hệ nghịch chiều với hành vi điều chỉnh lợi nhuận. - Bài báo nghiên cứu Effect of financial leverage and investment disversification on income – increasing earnings management (2013) - Nasrollah Takhtaei et al: Bài nghiên cứu, lợi nhuận kế toán là một trong những phương pháp đo lường để đưa ra quyết định tài chính đối với nhà đầu tư và quản trị. Nhà quản lý có thể dựa vào những lý do khác nhau như yêu cầu báo cáo kiểm toán và tạo ra các điều kiện trong hợp đồng vay nợ về cách ứng xử của chủ nợ tài chính, thông tin bất cân xứng giữa chủ nợ và giám đốc, đa dạng hóa đầu tư, nhằm thực 9 hiện hành vi quản trị lơi nhuận.

Kết quả cho thấy xu hướng quản trị lợi nhuận tang cùng với đòn bẩy tài chính và đa dạng hóa kênh đầu tư. - Bài báo nghiên cứu Samira Rahmani và các cộng sự (2014) – “ The Impact of Corporate and Ownership structure on Earnings Management Practices: Evidence from Listed Companies in Pakistan” Bài nghiên cứu phân tích ảnh hưởng quản trị doanh nghiệp và cơ cấu trở hữu với quản trị lợi nhuận của 372 Công Ty niêm yết tại sở giao dịch chứng khoán karachi trong giai đoạn 2003 - 2010. Nghiên cứu đã sử dụng 4 mô hình: Jones (1991), Dechow, Sloan và Sweeney (1995), Kasznik (1999) để xác định biến dồn tích có thể điều chỉnh. Kết quả của nghiên cứu cho thấy rằng biến dồn tích có thể điều chỉnh cùng tỷ lệ sở hữu với tỷ lệ của giám đốc Công Ty và các thành viên trong gia đình, hơn nữa nghiên cứu cũng cho thấy nhà đầu tư có vai trò quan trọng trong việc hạn chế hành vi quản trị lợi nhuận.

Đồng thời nghiên cứu cũng chưa tìm ra bằng chứng nào: Giám đốc điều hành, quy mô của Công Ty kiểm toán, số lượng thành viên trong HĐQT và sự tập trung quyền sở hữu ảnh hưởng đến biến dồn tích có thể điều chỉnh. Các công ty đang phát triển, có lợi nhuận hoặc đoàn bẩy cao hơn tích cực quản trị lợi nhuận hơn, trong khi đó quản trị lợi nhuận giảm theo độ tuổi của Công Ty.2 Các nghiên cứu tại Việt Nam - Bài Nghiên cứu của Huỳnh Thị Vân (2012) – “Nghiên cứu hành vi điều chỉnh lợi nhuận ở các Công Ty Cổ Phần trong năm đầu tiên niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam”. Tác giả đã sử dụng dữ liệu giai đoạn 2008 -2010 của các Công Ty niêm yết trên 2 sàn chứng khoán Hà Nội và TP. Kết quả nghiên cứu Công Ty Cổ Phần có xu hướng điều chỉnh lợi nhuận tăng trong năm đầu niêm yết.

Hơn nữa, nghiên cứu cũng cho thấy các Công Ty hưởng thuế suất ưu đãi thuế TNDN sẽ điều chỉnh lợi nhuận trong năm đó tăng lên rất cao nhằm tiết kiệm chi phí thuế TNDN. Tác giả đã đưa ra 3 nhân tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận đối với Công Ty niêm yết thông qua sử dụng mô hình DeAngelo (1986) và mô hình Friedlan (1994) gồm: Năm đầu tiên niêm yết trên sàn chứng khoán, ưu đãi thuế TNDN và quy mô Doanh Nghiệp. 10 - Bài báo nghiên cứu của Nguyễn Thị Minh Trang (2012) – “Vận dụng mô hình của DeAngelo và Friedlan để nhận dạng hành động điều chỉnh lợi nhuận của nhà quản trị” in trên tạp chí Đông Á số 06/2012 nghiên cứu về hành vi điều chỉnh lợi nhuận của nhà quản trị với 4 doanh nghiệp khác nhau. Đó là Công ty Cổ Phần, Doanh Nghiệp Tư Nhân, Công Ty trách nhiệm hữu hạn và Doanh Nghiệp nhà nước.

Từ kế quả nghiên cứu cho thấy ứng với mỗi Doanh Nghiệp sẽ có các nghiên nhân điều chỉnh lợi nhuận khác nhau. Đối với các Công Ty Cổ Phần động cơ điều chỉnh tiết kiệm chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp không phải lúc nào cũng là lựa chọn ưu tiên mà có thể động cơ điều chỉnh tăng lợi nhuận nhằm thu hút vốn từ bên ngoài được ưu tiên hơn.