Chương 1. Cơ sở lý luận về Địa vị pháp lý của thẩm phán trong tố tụng hình sự 1. Đặc điểm của các mô hình tố tụng hình sự và địa vị pháp lý của những người tiến hành tố tụng Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm hại tới các quyền và tự do cá nhân, các lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của xã hội. Do vậy, công tác đấu tranh phòng chống tội phạm luôn được quan tâm đặc biệt.
Để thực hiện hiệu quả công tác này, mọi Nhà nước đều thành lập các cơ quan với chức năng là điều tra, truy tố, xét xử nhằm phát hiện xử lý kịp thời người phạm tội. Các cơ quan này thường được gọi là Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát (hay Viện công tố), Toà án. Hoạt động của ba cơ quan trên được pháp luật quy định rất chặt chẽ, cụ thể và được tiến hành theo một trình tự nhất định gọi là tố tụng hình sự. Tố tụng hình sự là trình tự các hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng, những người tiến hành tố tụng, những người tham gia tố tụng và mối quan hệ giữa họ trong quá trình giải quyết một vụ án hình sự.
Theo giáo trình luật tố tụng hình sự của Khoa Luật trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng và cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội nhằm giải quyết vụ án khách quan, toàn diện, nhanh chóng, chính xác và đúng pháp luật. Khoa học luật tố tụng hình sự của một số nước như Việt Nam, các nước XHCN Đông Âu và Liên Xô trước đây thì quá trình tố tụng hình sự bắt đầu từ thời điểm có quyết định khởi tố vụ án hình sự và kết thúc khi bản án, quyết định của Toà án có hiệu lực pháp luật được thi hành. Nếu có dấu hiệu tội phạm, thì cơ quan có thẩm quyền phải khởi tố vụ án để làm căn cứ tiến hành điều tra và truy tố trước Toà án. Hàng loạt giai đoạn tố tụng đó được nối tiếp nhau theo một trình tự chặt chẽ do Luật tố tụng hình sự quy định.
Như vậy, có thể hiểu tố tụng hình sự bao gồm các giai đoạn: khởi tố, điều tra, truy tố, xét 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xử (bao gồm cả xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm hay tái thẩm) và thi hành án. Tương ứng với mỗi giai đoạn này là quyền và nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng. Mục đích cơ bản của tố tụng hình sự là nhằm tìm ra sự thật khách quan, trừng trị đúng người đúng tội, không làm oan, sai. Nhưng phương pháp được sử dụng để đạt được mục đích đó ở từng quốc gia lại rất khác nhau.
Sự khác biệt này thể hiện chủ yếu ở vị trí, vai trò của ba cơ quan tiến hành tố tụng, trong đó nổi bật là vai trò của Toà án. Tuy nhiên, căn cứ vào một số đặc điểm chung nhất, có thể phân chia thủ tục tố tụng hình sự của các nước trên thế giới hiện nay thành hai hệ thống (hay hai mô hình) chủ yếu đó là: Hệ tố tụng thẩm vấn (hay hệ tố tụng xét hỏi) và hệ tố tụng tranh tụng. Ngoài ra, có quan điểm cho rằng có ba hệ thống tố tụng, ngoài hai hệ thống trên còn có hệ thống tố tụng pha trộn. [35, tr 30] Hệ tố tụng tranh tụng chủ yếu được áp dụng ở các nước theo hệ thống pháp luật án lệ như: Anh, Mỹ, Canađa, Ôxtrâylia và một số nước là thuộc địa của Anh trước đây.
Hệ tố tụng thẩm vấn chủ yếu được áp dụng ở các nước theo hệ thống pháp luật lục địa như: Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Italia,.và các nước XHCN. Sự phân chia các hệ thống tố tụng hình sự thành hệ tranh tụng và hệ thẩm vấn không có nghĩa là sự tranh tụng chỉ có trong hệ tranh tụng còn trong hệ thẩm vấn thì không có tranh tụng và ngược lại. Ngày nay, hai hệ thống tố tụng này đang chịu sự ảnh hưởng và tác động qua lại lẫn nhau, thâm nhập lẫn nhau và trong mỗi hệ thống đều chứa đựng một số yếu tố của hệ thống kia. Mô hình tố tụng thẩm vấn "được phổ biến rộng rãi nhất trong thời đại chế độ chuyên chế.
"Hệ tố tụng thẩm vấn cho rằng sự thật có thể và phải tìm ra trong quá trình thẩm vấn điều tra. Vì rằng các bên có thể có ý định che dấu sự thật nên nhà nước phải tham gia sớm và liên tục vào việc thẩm vấn điều tra". Đặc điểm của mô hình tố tụng này là quan toà 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giữ vai trò trung tâm. Người Thẩm phán vừa làm nhiệm vụ điều tra, buộc tội, xét xử và thi hành án.
Theo mô hình tố tụng này, Thẩm phán không có quyền sáng tạo ra pháp luật. Thẩm phán được nghiên cứu hồ sơ trước khi mở phiên toà, chúng ta hay gọi những trường hợp này là án tại hồ sơ. Theo TS Nguyễn Thái Phúc "mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn là mô hình tố tụng hình sự mà trong đó các chức năng cơ bản như chức năng buộc tội, chức năng bào chữa, chức năng xét xử tập trung vào một cơ quan nhà nước. Mô hình này có các dấu hiệu đặc trưng như: - Không có các bên độc lập vì hoạt động tích cực của các bên bị thay thế bởi hoạt động của cơ quan nhà nước trong tố tụng hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng.
- Bị cáo hoàn toàn phụ thuộc vào cơ quan tiến hành tố tụng và là đối tượng xem xét của những cơ quan này. - Không có sự tranh chấp pháp lý của các bên, thay vào đó là ý chí của Nhà nước, của pháp luật và ý chí của Nhà nước là động lực của tố tụng hình sự"[21, tr 3] Những người bị buộc tội và những người tham gia tố tụng khác hoàn toàn bị động và chỉ được trả lời những câu hỏi do quan toà đặt ra. Trong tất cả quá trình tố tụng xét hỏi Thẩm phán luôn giữ vai trò chủ động còn luật sư thì bị động hơn. Mô hình tố tụng tranh tụng dựa trên luận điểm cho rằng tố tụng là sự tranh cãi diễn ra ở Toà án giữa Nhà nước và người phạm tội.
Trong cuộc tranh cãi đó, hai bên đều có quyền và nghĩa vụ ngang bằng nhau. Tranh tụng giữa hai bên bắt đầu ngay từ giai đoạn trước xét xử. Thẩm phán đánh giá chứng cứ theo nguyên tắc tự do và theo niềm tin nội tâm của mình. Vai trò tích cực của các bên được đề cao, đặc biệt là vai trò của luật sư.
Bên bào chữa, bên buộc tội có lợi ích đối kháng nhau song bình đẳng về quyền và nghĩa vụ tố tụng. Trong đó, bên buộc tội có trách nhiệm chứng minh tội phạm, bên bào chữa có trách nhiệm chứng minh sự vô tội, tình tiết giảm nhẹ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trách nhiệm hình sự cho bị cáo. Do đó, trong phiên toà, Thẩm phán chỉ giữ vai trò là trọng tài đứng giữa hai bên để phân xử. Thay vì giữ quyền độc tôn như trong mô hình tố tụng thẩm vấn, Thẩm phán, Bồi thẩm đoàn, Công tố viên và Luật sư có sự chia sẻ quyền hạn.
Ví dụ, theo pháp luật của Mỹ “việc quyết định có tội hay không có tội là trách nhiệm của Bồi thẩm đoàn, còn Thẩm phán chỉ trên cơ sở kết luận của Bồi thẩm đoàn mà ra phán quyết về mức hình phạt đối với người tội phạm” [9, tr 80]. Như vậy, trong mô hình tố tụng tranh tụng, vai trò của Luật sư, của Công tố viên được đề cao. Qua việc tranh tụng tại phiên toà, sự thật được xác định bằng lý lẽ của bên nào thuyết phục hơn. Thẩm phán không cần thiết phải nghiên cứu hồ sơ từ trước như trong tố tụng xét hỏi.
Cả hai mô hình tố tụng thẩm vấn và tranh tụng có những điểm tương đồng, đó là: - Về nguyên tắc tố tụng: hai mô hình tố tụng trên đều được xây dựng dựa trên các nguyên tắc tư pháp dân chủ, công bằng. Mọi người đều bình đẳng trước pháp luật. Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Toà án. Đây là những nguyên tắc chung nhất để từ đó hình thành nên địa vị pháp lý của từng cơ quan cũng như của những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng trong cả hai mô hình.
- Về mục đích chung của cả hai mô hình tố tụng trên là tìm ra sự thật với nguyên tắc người phạm tội phải bị xử lý. - Về phương pháp tiến hành: tố tụng thẩm vấn cũng như tố tụng tranh tụng đều tiến hành từng bước theo các giai đoạn điều tra, truy tố, chuyển sang Toà án để xét xử. Và xét xử là khâu cuối cùng để đi đến kết luận có tội hay không có tội. Tất cả các giai đoạn trước nhằm phục vụ cho giai đoạn xét xử.
Đây là một chuỗi giai đoạn tố tụng được tiến hành theo một trình tự luật định và giữa chúng có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ, mật thiết không thể tách rời. Khi nhận được tin báo tội phạm, việc điều tra sẽ do Điều tra viên thực hiện 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với sự giám sát của Công tố viên. Khi tìm ra được người phạm tội, xác định được sự thật của vụ án, hồ sơ được chuyển sang Toà án và Thẩm phán sẽ tiến hành các hành vi tố tụng để xét xử. Điều tra viên, Công tố viên và Thẩm phán là những nhân vật trung tâm trong tố tụng hình sự trong đó Thẩm phán giữ vai trò quan trọng đưa ra phán quyết cuối cùng.
Bên cạnh những điểm tương đồng đó, hai mô hình tố tụng này có những điểm khác biệt. Và đây cũng là yếu tố hình thành sự khác biệt về địa vị pháp lý của những người tiến hành tố tụng nói chung, Thẩm phán nói riêng khi giải quyết vụ án hình sự. Sự khác nhau thể hiện ở cách thức tiến hành, về vai trò của các chủ thể tham gia hoạt động tố tụng. Đối với mô hình xét hỏi thì hoạt động tố tụng tập trung vào giai đoạn điều tra, nên nếu việc điều tra được tiến hành cẩn thận sẽ đảm bảo xác định chính xác tội phạm.
Phiên toà trong tố tụng xét hỏi là sự tiếp tục điều tra để tìm ra sự thật.