I. Khám phá địa vị pháp lý của Hội đồng xét xử sơ thẩm dân sự
Địa vị pháp lý của Hội đồng xét xử sơ thẩm dân sự là một chế định trung tâm trong tố tụng dân sự, xác định vị trí, vai trò, và phạm vi quyền lực của cơ quan xét xử nhân danh Nhà nước. Việc xác lập một địa vị pháp lý rõ ràng không chỉ góp phần xây dựng hệ thống lý luận tư pháp mà còn là nền tảng để đảm bảo tính công bằng, khách quan và đúng pháp luật của mọi phán quyết. Theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (BLTTDS 2015), Hội đồng xét xử (HĐXX) sơ thẩm được thành lập khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, thể hiện quyền lực tư pháp của quốc gia trong việc giải quyết các tranh chấp dân sự. Địa vị này được cấu thành từ tổng thể các quyền hạn và trách nhiệm pháp lý, từ giai đoạn chuẩn bị phiên tòa cho đến khi tuyên án. Việc làm rõ địa vị pháp lý của HĐXX sơ thẩm dân sự giúp nâng cao hiệu quả xét xử, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự, đồng thời củng cố niềm tin của nhân dân vào công lý. HĐXX hoạt động dựa trên các nguyên tắc cơ bản như xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật, xét xử tập thể và quyết định theo đa số. Những nguyên tắc này là kim chỉ nam cho mọi hoạt động, đảm bảo rằng mọi phán quyết đều dựa trên chứng cứ khách quan và quy định pháp luật, không bị chi phối bởi bất kỳ yếu tố chủ quan nào. Do đó, nghiên cứu sâu về chủ đề này có ý nghĩa cấp thiết cả về mặt lý luận và thực tiễn, đặc biệt trong bối cảnh cải cách tư pháp đang diễn ra mạnh mẽ tại Việt Nam.
1.1. Khái niệm và thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm dân sự
Địa vị pháp lý của Hội đồng xét xử sơ thẩm dân sự được định nghĩa là vị trí của HĐXX trong mối quan hệ với những người tiến hành và tham gia tố tụng, dựa trên các quy định pháp luật từ khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử đến khi kết thúc phiên tòa. Vị trí này thể hiện qua tổng thể các quyền hạn và trách nhiệm trong hoạt động xét xử. Về thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm dân sự, theo BLTTDS 2015, thông thường gồm một Thẩm phán và hai Hội thẩm nhân dân. Trong các vụ án có tính chất phức tạp hoặc liên quan đến chính sách dân tộc, tôn giáo, thành phần có thể gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm nhân dân. Sự tham gia của Hội thẩm nhân dân (HTND) thể hiện tính dân chủ, đảm bảo phán quyết không chỉ đúng luật mà còn phù hợp với thực tiễn xã hội và nguyện vọng của nhân dân. Các thành viên HĐXX phải tham gia xét xử từ đầu đến cuối, đảm bảo tính liên tục và toàn diện trong việc đánh giá vụ án.
1.2. Ý nghĩa của việc xác định rõ địa vị pháp lý HĐXX
Việc quy định rõ ràng địa vị pháp lý của HĐXX sơ thẩm dân sự mang nhiều ý nghĩa quan trọng. Thứ nhất, nó tạo ra cơ sở pháp lý vững chắc cho hoạt động xét xử, đảm bảo các quyết định của Tòa án được đưa ra một cách chính xác, khách quan và hạn chế tối đa tình trạng án bị hủy, sửa. Thứ hai, quy định này giúp tăng cường trách nhiệm của Hội đồng xét xử, đặc biệt là nâng cao vai trò của HTND, khắc phục tình trạng tham gia phiên tòa chỉ mang tính hình thức. Thứ ba, đối với đương sự, một HĐXX hoạt động đúng với địa vị pháp lý của mình sẽ bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Các yêu cầu của đương sự được xem xét công khai, minh bạch, tạo điều kiện để họ thực hiện đầy đủ quyền tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm dân sự. Cuối cùng, điều này góp phần duy trì trật tự pháp luật, giúp các quan hệ dân sự phát triển ổn định và lành mạnh, đúng với bản chất "nhân danh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam".
1.3. So sánh HĐXX dân sự với HĐXX hình sự và hành chính
Mặc dù cùng là cơ quan xét xử, địa vị pháp lý của HĐXX sơ thẩm dân sự có những điểm khác biệt cơ bản so với HĐXX hình sự và hành chính. Trong tố tụng dân sự, HĐXX chỉ giải quyết vụ án trong phạm vi yêu cầu khởi kiện của đương sự (theo Điều 5 BLTTDS 2015). Ngược lại, trong tố tụng hình sự, HĐXX xét xử bị cáo và hành vi theo tội danh mà Viện kiểm sát truy tố. Một điểm khác biệt lớn là HĐXX dân sự có thể ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự, trong khi HĐXX hình sự không có thẩm quyền này (chỉ có thể công nhận thỏa thuận về trách nhiệm dân sự). Đối với tố tụng hành chính, HĐXX chỉ xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị kiện, không đi sâu vào giải quyết các quan hệ nội dung như trong vụ án dân sự. Những khác biệt này xuất phát từ bản chất của từng loại quan hệ pháp luật và đối tượng xét xử khác nhau.
II. Nguyên tắc hoạt động cốt lõi của Hội đồng xét xử sơ thẩm
Hoạt động của Hội đồng xét xử sơ thẩm dân sự phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc được quy định trong Hiến pháp và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Đây là những tư tưởng chỉ đạo, là nền tảng pháp lý đảm bảo cho hoạt động xét xử được công bằng, minh bạch và đúng pháp luật. Việc vi phạm các nguyên tắc này có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, làm ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết vụ án và thậm chí có thể khiến bản án, quyết định bị hủy. Các nguyên tắc xét xử sơ thẩm không chỉ định hướng cho hoạt động của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân mà còn là cơ sở để các bên tham gia tố tụng thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Trong đó, nguyên tắc bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa là nguyên tắc bao trùm, yêu cầu mọi chủ thể, đặc biệt là HĐXX, phải tuyệt đối tuân thủ pháp luật tố tụng. Bên cạnh đó, các nguyên tắc đặc thù như xét xử độc lập, xét xử tập thể, và đảm bảo sự vô tư của người tiến hành tố tụng là những trụ cột không thể thiếu để xây dựng một nền tư pháp vững mạnh, bảo vệ công lý và quyền con người. Việc quán triệt và áp dụng đúng đắn các nguyên tắc này là thước đo cho chất lượng và hiệu quả của công tác xét xử tại các Tòa án.
2.1. Nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập
Nguyên tắc “khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật” là một nguyên tắc hiến định, được cụ thể hóa tại Điều 12 BLTTDS 2015. Sự độc lập này thể hiện ở hai khía cạnh: độc lập với các yếu tố bên ngoài và độc lập giữa các thành viên HĐXX với nhau. HĐXX không bị chi phối hay can thiệp bởi bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào. Mọi phán quyết phải dựa trên cơ sở hồ sơ, chứng cứ đã được thẩm tra công khai tại phiên tòa và các quy định của pháp luật. Như Các Mác đã nói: “Cấp trên của quan tòa là luật pháp”. Đồng thời, mỗi thành viên trong HĐXX cũng độc lập trong việc đưa ra quan điểm, đánh giá của mình, không bị phụ thuộc vào ý kiến của các thành viên khác. Nguyên tắc này là điều kiện tiên quyết để đảm bảo các bản án, quyết định được ban hành một cách khách quan, công bằng và đúng đắn nhất, tránh tình trạng xét xử tùy tiện hoặc theo ý chí chủ quan.
2.2. Nguyên tắc xét xử tập thể và quyết định theo đa số
Việc xét xử của Tòa án được thực hiện bởi một tập thể, thể hiện qua nguyên tắc xét xử tập thể. Theo Điều 14 BLTTDS 2015, HĐXX sơ thẩm dân sự xét xử tập thể và quyết định theo đa số. Nguyên tắc này giúp tập trung trí tuệ của nhiều thành viên, làm cho việc nghiên cứu, đánh giá chứng cứ trở nên toàn diện, thận trọng và khách quan hơn. Mọi vấn đề của vụ án, từ thủ tục tố tụng đến nội dung, đều phải được giải quyết bằng cách biểu quyết theo đa số từng vấn đề một. HTND biểu quyết trước, Chủ tọa phiên tòa (Thẩm phán) biểu quyết sau cùng. Người có ý kiến thiểu số có quyền trình bày ý kiến bằng văn bản và được lưu vào hồ sơ vụ án. Quy định này đảm bảo tính dân chủ trong hoạt động xét xử, hạn chế sự độc đoán và sai lầm cá nhân, từ đó nâng cao chất lượng của việc ra bản án, quyết định của Tòa án.
2.3. Nguyên tắc bảo đảm sự vô tư của người tiến hành tố tụng
Để có một phiên tòa công bằng, nguyên tắc bảo đảm sự vô tư của những người tiến hành tố tụng là yêu cầu thiết yếu. Theo Điều 16 BLTTDS 2015, nếu có lý do xác đáng để cho rằng Thẩm phán, HTND không vô tư khi làm nhiệm vụ, họ phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi. Sự vô tư đòi hỏi người tiến hành tố tụng phải hành xử một cách khách quan, không có định kiến hay thiên vị cá nhân làm ảnh hưởng đến quá trình xét xử. Đương sự có quyền yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng nếu có căn cứ cho rằng họ không vô tư. Nguyên tắc này không chỉ thể hiện trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp của Thẩm phán, HTND mà còn là cơ chế quan trọng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự, đảm bảo rằng vụ án được giải quyết dựa trên sự thật khách quan chứ không phải các yếu tố cá nhân.
III. Nhiệm vụ và quyền hạn của HĐXX trước và khi bắt đầu phiên tòa
Giai đoạn từ khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử đến trước khi khai mạc phiên tòa là thời điểm quan trọng để Hội đồng xét xử sơ thẩm dân sự chuẩn bị kỹ lưỡng, đảm bảo phiên tòa diễn ra đúng thủ tục tố tụng dân sự. Trong giai đoạn này, các thành viên HĐXX, đặc biệt là Thẩm phán được phân công làm Chủ tọa phiên tòa, phải thực hiện một loạt các nhiệm vụ và quyền hạn của Hội đồng xét xử theo quy định. Việc nghiên cứu hồ sơ, đánh giá lại chứng cứ, và chuẩn bị kế hoạch xét hỏi là những công việc nền tảng. Giai đoạn này cũng là lúc HĐXX có thể ra các quyết định tố tụng quan trọng như hủy bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời hoặc giải quyết các yêu cầu, đề nghị của đương sự. Sự chuẩn bị chu đáo ở giai đoạn này không chỉ giúp HĐXX nắm vững bản chất vụ án mà còn góp phần điều hành phiên tòa một cách hiệu quả, tránh những sai sót tố tụng không đáng có, từ đó đảm bảo chất lượng của bản án cuối cùng. Đây là bước đệm không thể thiếu để một phiên tòa sơ thẩm dân sự diễn ra thành công.
3.1. Quyền nghiên cứu hồ sơ và yêu cầu bổ sung chứng cứ
Trước khi mở phiên tòa, một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của các thành viên HĐXX là nghiên cứu kỹ lưỡng hồ sơ vụ án. Thẩm phán và HTND phải xem xét toàn diện các tài liệu, chứng cứ đã được thu thập. Qua đó, HĐXX có thể phát hiện những thiếu sót, mâu thuẫn và đánh giá sơ bộ về tính xác thực của chứng cứ. Theo khoản 1 Điều 96 BLTTDS 2015, nếu xét thấy tài liệu, chứng cứ trong hồ sơ chưa đủ cơ sở để giải quyết, Thẩm phán có quyền yêu cầu đương sự giao nộp bổ sung. HTND, sau khi nghiên cứu hồ sơ, có thể đề nghị Thẩm phán ra các quyết định phù hợp như ủy thác thu thập chứng cứ hoặc phản ánh với Chánh án nếu phát hiện vi phạm. Việc nghiên cứu hồ sơ một cách cẩn thận là cơ sở để HĐXX xây dựng kế hoạch xét hỏi và định hướng giải quyết vụ án một cách đúng đắn.
3.2. Thẩm quyền tại thủ tục bắt đầu phiên tòa sơ thẩm dân sự
Thủ tục bắt đầu phiên tòa (từ Điều 239 đến Điều 246 BLTTDS 2015) là phần mở đầu, nơi HĐXX thực thi nhiều quyền hạn quan trọng. Chủ tọa phiên tòa khai mạc, đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử, và kiểm tra sự có mặt của những người được triệu tập. HĐXX có quyền quyết định hoãn phiên tòa nếu có đương sự vắng mặt theo quy định hoặc khi có yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định được chấp nhận. HĐXX cũng phải giải quyết các yêu cầu của đương sự về việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời. Quyết định của HĐXX về các vấn đề này tại phiên tòa là quyết định cuối cùng. Các hoạt động này nhằm đảm bảo phiên tòa diễn ra đúng thành phần, đúng thủ tục, và quyền lợi của người tham gia tố tụng được tôn trọng ngay từ đầu.
3.3. Vai trò của Thư ký phiên tòa trong việc hỗ trợ HĐXX
Mặc dù không phải là thành viên HĐXX, Thư ký phiên tòa đóng vai trò hỗ trợ không thể thiếu. Trước phiên tòa, Thư ký chuẩn bị các công tác nghiệp vụ cần thiết. Tại phần thủ tục bắt đầu, Thư ký có nhiệm vụ báo cáo với HĐXX về sự có mặt, vắng mặt của những người tham gia phiên tòa. Trong suốt phiên tòa, Thư ký ghi biên bản một cách đầy đủ, trung thực mọi diễn biến. Vai trò của Thư ký giúp HĐXX nắm bắt tình hình, thực hiện các thủ tục một cách trôi chảy và đảm bảo tính chính xác, hợp pháp của biên bản phiên tòa – một tài liệu tố tụng quan trọng phản ánh toàn bộ quá trình xét xử. Sự phối hợp chặt chẽ giữa HĐXX và Thư ký là yếu tố góp phần vào sự thành công của phiên tòa.
IV. Cách HĐXX thực thi địa vị pháp lý trong tranh tụng tại phiên tòa
Tranh tụng là khâu đột phá của hoạt động tư pháp, và địa vị pháp lý của Hội đồng xét xử sơ thẩm dân sự được thể hiện rõ nét nhất trong giai đoạn này. Theo tinh thần của BLTTDS 2015, HĐXX đóng vai trò là trọng tài, điều khiển quá trình tranh tụng để các bên làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án. Nhiệm vụ và quyền hạn của Hội đồng xét xử trong giai đoạn này bao gồm việc điều hành phần hỏi, phần tranh luận, và cuối cùng là nghị án để đưa ra phán quyết. HĐXX phải tạo điều kiện cho các đương sự thực hiện đầy đủ quyền của mình, từ việc trình bày, đưa ra chứng cứ, đối đáp cho đến phát biểu quan điểm. Cách HĐXX điều khiển phiên tòa một cách công bằng, khách quan và đúng pháp luật sẽ quyết định trực tiếp đến chất lượng của bản án. Việc thực thi đúng đắn địa vị pháp lý tại phiên tòa không chỉ giúp giải quyết triệt để tranh chấp mà còn có tác dụng giáo dục pháp luật, củng cố niềm tin vào công lý.
4.1. Kỹ năng điều khiển phần hỏi và tranh luận tại phiên tòa
Trong phần tranh tụng, HĐXX, thông qua Chủ tọa phiên tòa, điều khiển phần hỏi và tranh luận. BLTTDS 2015 đã thay đổi thứ tự hỏi, ưu tiên cho các bên đương sự hỏi trước, HĐXX hỏi sau. Điều này đề cao vai trò chủ động của đương sự. HĐXX có nhiệm vụ đặt câu hỏi để làm rõ thêm các tình tiết còn mâu thuẫn, kiểm tra tính xác thực của chứng cứ. Câu hỏi của HĐXX phải ngắn gọn, rõ ràng, không mang tính định kiến hay mớm cung. Trong phần tranh luận, HĐXX lắng nghe các bên trình bày luận điểm, đối đáp và đảm bảo cuộc tranh luận đi đúng trọng tâm vụ án. HĐXX có quyền cắt những ý kiến không liên quan, đảm bảo phiên tòa diễn ra nghiêm túc và hiệu quả. Kỹ năng điều khiển khéo léo của HĐXX là yếu tố then chốt để phiên tranh tụng đạt được mục đích làm sáng tỏ sự thật.
4.2. Thẩm quyền trong thủ tục nghị án và biểu quyết
Sau khi kết thúc phần tranh luận, HĐXX vào phòng nghị án và biểu quyết. Đây là giai đoạn HĐXX vận dụng trí tuệ tập thể để đưa ra phán quyết cuối cùng. Theo Điều 264 BLTTDS 2015, khi nghị án, HĐXX chỉ được căn cứ vào các tài liệu, chứng cứ đã được thẩm tra tại phiên tòa và kết quả tranh tụng. Các thành viên HĐXX phải giải quyết tất cả các vấn đề của vụ án bằng cách biểu quyết theo đa số về từng vấn đề. HTND biểu quyết trước, Thẩm phán biểu quyết sau cùng. Quá trình thảo luận và quyết định phải được ghi vào biên bản nghị án. Thẩm quyền này thể hiện quyền lực tư pháp cao nhất của HĐXX tại phiên tòa, đòi hỏi mỗi thành viên phải phát huy tối đa tinh thần trách nhiệm, sự độc lập và tuân thủ pháp luật để ra bản án, quyết định của Tòa án một cách công tâm và chính xác.
4.3. Quyền quyết định về việc rút yêu cầu và thỏa thuận
Ngay cả tại phiên tòa, quyền tự định đoạt của đương sự vẫn được tôn trọng. HĐXX có quyền hỏi các đương sự về việc thay đổi, bổ sung, hay rút yêu cầu. Theo Điều 244 BLTTDS 2015, nếu đương sự rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu một cách tự nguyện, HĐXX sẽ chấp nhận và đình chỉ xét xử đối với phần yêu cầu đó. Trong trường hợp các đương sự thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết toàn bộ vụ án, và thỏa thuận này là tự nguyện, không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội, HĐXX sẽ ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự (Điều 246 BLTTDS 2015). Quyết định này có hiệu lực pháp luật ngay và chấm dứt vụ án. Thẩm quyền này cho thấy vai trò của HĐXX không chỉ là phán xét mà còn là thúc đẩy sự hòa giải, giải quyết tranh chấp một cách ôn hòa và hiệu quả.
V. Phân tích thực trạng địa vị pháp lý của HĐXX sơ thẩm dân sự
Mặc dù khung pháp lý về địa vị pháp lý của Hội đồng xét xử sơ thẩm dân sự đã tương đối hoàn thiện, thực tiễn áp dụng vẫn còn tồn tại nhiều thách thức và bất cập. Việc phân tích thực trạng giúp nhận diện những điểm mạnh cần phát huy và những hạn chế cần khắc phục để nâng cao chất lượng xét xử. Trên thực tế, nhiều HĐXX đã thực hiện tốt nhiệm vụ và quyền hạn của Hội đồng xét xử, đưa ra những phán quyết công tâm, đúng pháp luật, góp phần bảo vệ quyền lợi chính đáng của công dân. Tuy nhiên, tình trạng án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan của người tiến hành tố tụng vẫn còn xảy ra, cho thấy trách nhiệm của Hội đồng xét xử chưa được thực thi một cách triệt để ở một số nơi. Nguyên nhân có thể đến từ cả yếu tố khách quan như áp lực công việc, sự chưa hoàn thiện của hệ thống pháp luật, lẫn yếu tố chủ quan như năng lực, phẩm chất của một bộ phận Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân. Việc nhìn thẳng vào thực trạng này là cơ sở quan trọng để đề xuất các giải pháp cải cách tư pháp hiệu quả.
5.1. Thống kê tỷ lệ án bị hủy sửa và nguyên nhân
Số liệu thực tiễn cho thấy chất lượng xét xử sơ thẩm vẫn là một vấn đề cần quan tâm. Ví dụ, theo thống kê tại TAND hai cấp tỉnh Đắk Lắk, tỷ lệ án dân sự bị cấp phúc thẩm hủy, sửa vẫn còn ở mức đáng kể. Cụ thể, năm 2017 có 94 vụ bị hủy, năm 2018 có 95 vụ bị hủy. Nguyên nhân chủ yếu được xác định là do lỗi chủ quan của Thẩm phán và HTND, như chưa nghiên cứu kỹ hồ sơ, bỏ sót người tham gia tố tụng, thu thập chứng cứ chưa đầy đủ, hoặc áp dụng pháp luật sai. Những con số này phản ánh một phần thực trạng năng lực và trách nhiệm của Hội đồng xét xử. Nó cho thấy việc thực thi địa vị pháp lý trên thực tế đôi khi chưa đáp ứng được yêu cầu, đòi hỏi cần có các biện pháp giám sát và nâng cao chất lượng đội ngũ xét xử.
5.2. Thách thức đối với nguyên tắc xét xử độc lập
Mặc dù là một nguyên tắc hiến định, nguyên tắc xét xử độc lập trên thực tế vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sự can thiệp vào hoạt động xét xử dưới nhiều hình thức vẫn còn tồn tại. Áp lực từ cấp trên, từ các cơ quan khác, hoặc từ dư luận xã hội có thể ảnh hưởng đến tính khách quan của HĐXX. Bên cạnh đó, chế độ đãi ngộ, tiền lương còn thấp cũng tác động không nhỏ đến tâm lý và sự chuyên tâm của Thẩm phán. Nhiệm kỳ Thẩm phán 5 năm (cho lần bổ nhiệm đầu) cũng có thể tạo ra áp lực về việc tái bổ nhiệm, ảnh hưởng đến bản lĩnh và sự độc lập khi xét xử. Để nguyên tắc này thực sự đi vào cuộc sống, cần có một cơ chế bảo vệ Thẩm phán hiệu quả hơn và cải thiện các điều kiện làm việc của họ.
5.3. Vai trò còn hạn chế của Hội thẩm nhân dân trong thực tiễn
Pháp luật quy định Hội thẩm nhân dân có quyền ngang với Thẩm phán khi biểu quyết. Tuy nhiên, trên thực tế, vai trò của HTND đôi khi còn mờ nhạt. Nhiều HTND chưa có đủ thời gian để nghiên cứu kỹ hồ sơ, hoặc còn tâm lý phụ thuộc, nể nang Thẩm phán. Một số trường hợp, HTND tham gia phiên tòa chỉ để "đủ thành phần", chưa phát huy hết vai trò là đại diện cho trí tuệ và tiếng nói của nhân dân. Nguyên nhân một phần do chế độ bồi dưỡng còn thấp, chưa tạo động lực, một phần do cơ chế lựa chọn và tập huấn cho HTND chưa thực sự hiệu quả. Để nâng cao vai trò của HTND, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng xét xử và có cơ chế khuyến khích, đảm bảo các điều kiện cần thiết để họ thực hiện tốt nhiệm vụ của mình.
VI. Giải pháp hoàn thiện địa vị pháp lý của Hội đồng xét xử
Để nâng cao chất lượng xét xử và đáp ứng yêu cầu của cải cách tư pháp, việc hoàn thiện các quy định pháp luật cũng như cơ chế thực thi về địa vị pháp lý của Hội đồng xét xử sơ thẩm dân sự là yêu cầu cấp thiết. Các giải pháp cần mang tính đồng bộ, tác động vào cả ba phương diện: hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực chủ thể thực hiện, và xây dựng cơ chế đảm bảo hiệu quả. Việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cần tập trung vào việc làm rõ hơn nữa một số thẩm quyền còn vướng mắc của HĐXX. Song song đó, việc đầu tư vào con người – những Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân – là yếu tố quyết định. Cần có chính sách đãi ngộ xứng đáng, chương trình đào tạo chuyên sâu và cơ chế giám sát, khen thưởng, kỷ luật nghiêm minh. Cuối cùng, việc xây dựng một môi trường tư pháp thực sự độc lập là nền tảng để HĐXX có thể thực thi đầy đủ và đúng đắn địa vị pháp lý của mình, phụng sự công lý và bảo vệ quyền lợi của nhân dân.
6.1. Kiến nghị sửa đổi bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự
Cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện BLTTDS 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Cụ thể, cần quy định rõ ràng hơn thẩm quyền của HĐXX trong một số tình huống phát sinh giữa thời điểm có quyết định đưa vụ án ra xét xử và trước khi mở phiên tòa, chẳng hạn như khi đương sự rút đơn hoặc đạt được thỏa thuận. Cần có hướng dẫn chi tiết về các căn cứ hoãn phiên tòa để tránh sự tùy tiện. Ngoài ra, cần nghiên cứu, bổ sung quy định về việc lập kế hoạch xét xử trước phiên tòa như một thủ tục bắt buộc để nâng cao tính chủ động và khoa học trong hoạt động của HĐXX. Việc hoàn thiện các quy định này sẽ tạo ra một hành lang pháp lý thống nhất, chặt chẽ, giúp HĐXX áp dụng pháp luật một cách dễ dàng và chính xác hơn.
6.2. Nâng cao năng lực và đảm bảo chế độ cho người xét xử
Con người là yếu tố trung tâm. Cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, kỹ năng xét xử, đặc biệt là kỹ năng điều hành tranh tụng cho Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân. Đồng thời, cần cải thiện căn bản chế độ tiền lương và các chính sách đãi ngộ để Thẩm phán, HTND có thể yên tâm công tác, giữ vững liêm chính. Việc kéo dài nhiệm kỳ của Thẩm phán, tiến tới bổ nhiệm Thẩm phán đến tuổi nghỉ hưu, cũng là một giải pháp cần được xem xét để giảm bớt áp lực, tăng cường sự độc lập và ổn định tâm lý cho họ. Đối với HTND, cần đổi mới cơ chế tuyển chọn và có chính sách bồi dưỡng phù hợp để thu hút những người có năng lực, tâm huyết tham gia vào công tác xét xử.
6.3. Tăng cường cơ chế bảo đảm nguyên tắc xét xử độc lập
Để nguyên tắc xét xử độc lập được thực thi trên thực tế, cần xây dựng một cơ chế bảo vệ hữu hiệu. Phải tách bạch rõ ràng giữa hoạt động quản lý hành chính và hoạt động tố tụng trong nội bộ Tòa án. Cần quán triệt và xử lý nghiêm mọi hành vi can thiệp vào hoạt động xét xử của HĐXX, bất kể đến từ đâu. Đồng thời, cần nâng cao bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và ý thức trách nhiệm của mỗi Thẩm phán, HTND để họ có đủ dũng khí “chỉ tuân theo pháp luật” khi đưa ra phán quyết. Việc công khai, minh bạch hóa hoạt động xét xử, tăng cường giám sát của xã hội cũng là một giải pháp quan trọng để bảo vệ tính độc lập của Tòa án.
