mở đầu cho Dòng văn Trường Lưu, qua một vài bản tham luận tập trung vào sự nghiệp của ông, ta thấy rõ đây là một học giả uyên bác, tinh thông nhiều loại tri thức, đã từng để lại đến 40 tác phẩm gồm đủ cả triết, văn, sử, địa, Nho, y, lý, số. Nếu nói rằng thế kỷ XVIII là thế kỷ của trào lưu nhân đạo chủ nghĩa ở Việt Nam, và những gương mặt kia là nguồn sáng trí tuệ tiêu biểu của thế kỷ, thì riêng Nguyễn Huy Oánh lại chính là ánh sáng trí tuệ khơi nguồn cho Văn phái Hồng Sơn” [17; 745]. Khác hẳn với nhận xét của các nhà nghiên cứu trước đó, năm 1997, trong lần xuất bản đầu tiên cuốn Thi pháp văn học trung đại Việt Nam, sau khi viện dẫn nội dung cốt truyện giữa hai tác phẩm Hoa tiên của Trung Quốc và Việt Nam, Trần Đình Sử lại cho rằng, Nguyễn Huy Tự chỉ chuyển thể một cách trung thành tiểu thuyết đời Minh là Hoa tiên ký và tiểu thuyết thuyết xướng ở Quảng Đông, cũng có tên là Hoa tiên ký sang thành tác phẩm của văn học Việt Nam, và cũng lấy tên là Hoa tiên ký, về sau Nguyễn Thiện nhuận sắc mới đổi tên là Hoa tiên truyện. Tình tiết hai truyện hầu như chẳng khác gì nhau, chỉ sửa đổi một vài chi tiết; “Nguyễn Huy Tự không phải dịch thẳng (mặc dù có đoạn gần như dịch), mà dựa vào truyện Hán văn để kể lại, tả lại, tỉa bớt các chi tiết vụn vặt” [144; 125].
Nguyễn Duy Hinh trong Văn minh Đại Việt cho rằng “Hoa tiên truyện của Nguyễn Huy Tự có 1.826 câu, phỏng theo Đệ bát tài tử hoa tiên ký của Trung Quốc” [55; 806]. Bùi Duy Tân trong Hợp tuyển văn học trung đại Việt Nam thế kỷ X - XIX đã đánh giá rất cao thành tựu của văn học Việt Nam thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XVIII. Ông cho rằng, văn học thời kỳ này phát triển cả về thể loại chữ Hán và chữ Nôm, trong đó văn học chữ Nôm đạt được nhiều thành tự rực rỡ, nổi bật, "Đây là giai đoạn thăng hoa của hai thể loại tác phẩm Nôm: khúc ngâm và truyện thơ. Truyện thơ thì như Hoa tiên, Sơ kính tân trang, Truyện Kiều, Phan Trần, Truyện Lục Vân Tiên.
Tác phẩm đạt đến mức hay và đẹp, có giá trị mẫu mực, có thể xem như những kiệt tác, nhiều hơn hẳn các giai đoạn của văn học viết thời phong kiến: Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, Hoa tiên. Nguyễn Khắc Thuần trong Đại cương lịch sử văn hóa Việt Nam và Tiến trình văn hóa Việt Nam từ khởi thủy đến thế kỷ XIX đánh giá cao Hoa tiên truyện document, khoa luan23 of 98. tai lieu, luan van24 of 98. 20 của Nguyễn Huy Tự và xếp hai tác giả của dòng văn Nguyễn Huy là Nguyễn Huy Oánh và Nguyễn Huy Tự vào danh sách 23 tác giả văn học có tầm vóc lớn nhất của ba thế kỷ XVI, XVII và XVIII [177; 782].
Võ Hồng Huy, Thái Kim Đỉnh, Vũ Ngọc Khánh trong Tiếng Kiều đồng vọng - Đất non Hồng (2010) đều thống nhất cho Hoa tiên truyện là tập truyện thơ Nôm sớm nhất ở miền Bắc nước ta (sau các tập Song Tinh Bất Dạ và Hoa Vân cáo thị ở miền Nam). Ngoài những công trình kể trên, còn khá nhiều bài viết, báo cáo khoa học, công trình nghiên cứu lớn nhỏ liên quan đến Nguyễn Huy Hổ và Mai đình mộng ký như nghiên cứu của Nguyễn Lộc trong Từ điển văn học (bộ mới); Lại Nguyên Ân và Bùi Văn Trọng Cường trong Từ điển văn học Việt Nam từ nguồn gốc đến hết thế kỷ XIX đều đề cập đến Nguyễn Huy Hổ và Mai đình mộng ký; Nguyễn Hữu Sơn với bài viết “Môtip “tài tử giai nhân” từ truyện Hoa tiên đến Mai đình mộng ký”, v. Năm 2019, cuốn Những Thám hoa đặc biệt trong lịch sử Việt Nam do Lê Thái Dũng tuyển chọn đã đánh giá Nguyễn Huy Oánh là vị Thám hoa uyên bác nhất, "là người có tài năng trên nhiều lĩnh vực, để lại một lượng tác phẩm lớn mà không vị Thám hoa nào hơn được với trên 40 bộ sách văn học, sử học, y học và địa lý…" [27; 148]. Tính từ năm 1991 đến nay, đã có gần 30 đầu sách liên quan đến dòng văn Nguyễn Huy Trường Lưu được xuất bản, giới thiệu.
Có thể kể tên một số công trình liên quan như: Truyện Hoa tiên do Sở Văn hóa Thông tin Hà Tĩnh xuất bản năm 1993; Nguyễn Huy Tự và truyện Hoa tiên (Nxb Khoa học xã hội, 1997); Nguyễn Huy Hổ và Mai đình mộng ký (Nxb Hội Nhà văn, 1997); Dòng văn Nguyễn Huy ở Trường Lưu (Nxb KHXH, 2000); Nguyễn Huy Tự tác gia và tác phẩm, Nguyễn Huy Vinh và Chung Sơn di thảo (Nxb Hội Nhà văn, 2005); Tuyển tập thơ văn Nguyễn Huy Oánh (Nxb Hội Nhà văn, 2005); Kỷ yếu Hội thảo Danh nhân văn hóa Nguyễn Huy Oánh (Viện Văn học và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh xuất bản, 2008); Kỷ yếu Hội thảo Nguyễn Huy Oánh và dòng văn Trường Lưu trong môi trường văn hóa Hà Tĩnh (Hà Tĩnh năm 2014); Các tác giả dòng văn Nguyễn Huy Trường Lưu - Cuộc đời và tác phẩm (Nxb Lao động, 2012); Nguyễn Huy Quýnh - Cuộc đời và thơ văn (Nxb Lao động, 2013)… document, khoa luan24 of 98. tai lieu, luan van25 of 98. 21 Đặc biệt, những năm gần đây, không những giới nghiên cứu trong nước mà các học giả nước ngoài cũng quan tâm, tìm hiểu về dòng văn Trường Lưu ngày càng nhiều hơn. Lưu Chí Cường trong công trình Nghiên cứu danh tác văn học cổ điển Việt Nam (xuất bản năm 2021) đã viết: "Do khác biệt về ngôn ngữ, thơ chữ Hán không thể thâm nhập phổ biến khắp mọi tầng lớp dân chúng, do đó các Nho sĩ như Phan (Nguyễn) Huy Tự, Nguyễn Gia Thiều, Đặng Trần Côn, Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu đã khéo dùng ngôn ngữ văn tự nước mình, hoặc khéo mượn tiểu thuyết tài tử Minh - Thanh, hoặc dung hợp điển cố văn hóa Trung Hoa, lấy các thể thơ lục bát, song thất lục bát trong ngôn ngữ Việt Nam, diễn dịch truyện thơ chữ Nôm thành các thiên, ra đời các giai tác như: Hoa tiên truyện, Cung oán ngâm, Chinh phụ ngâm, Lục Vân Tiên, Kim Vân Kiều truyện, kẻ nhã hay tục đều có thể thưởng thức, người già hay trẻ đều phù hợp, truyền tụng trăm năm, qua các đời vẫn không suy giảm.
Như vậy, qua những thống kê nêu trên có thể thấy việc tìm hiểu, nghiên cứu di sản văn học của dòng văn Trường Lưu đã diễn ra đã diễn ra trong một thời gian khá dài, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong nước và kể cả nước ngoài. Những nghiên cứu, đánh giá giới nghiên cứu đã chứng tỏ sức hấp dẫn, lôi cuốn của dòng văn Trường Lưu. Đây cũng chính là cơ sở, động lực để chúng tôi triển khai nghiên cứu dòng văn này dưới góc nhìn văn hóa. Vấn đề nghiên cứu di sản văn học của dòng văn Trường Lưu từ góc nhìn văn hóa Năm 1994, tại Hội thảo khoa học nhân kỷ niệm 250 năm ngày sinh Nguyễn Huy Tự do Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức, Nguyễn Huệ Chi đã có bài tổng kết hội thảo "Nguyễn Huy Tự - Truyện Hoa tiên trong vùng văn hóa Trường Lưu và trong dòng truyện Nôm thế kỷ XVIII".
Trong bài viết này, Nguyễn Huệ Chi đã đề cập đến những nội dung như “Vùng văn hóa Trường Lưu”, “Dòng văn Trường Lưu” và “Văn phái Hồng Sơn”, nguồn gốc và văn bản Hoa tiên, nghệ thuật Hoa tiên… Theo Nguyễn Huệ Chi, "Truyền thống sinh hoạt folklore mà Trường Lưu là một cái nôi trong cả một vùng rộng lớn, với những loại hình ứng diễn đã kết tinh ở một trình độ đáng kể như lối hát phường vải, vừa có sức cuốn hút giới trí thức thượng lưu đến hòa nhập với nó, lại vừa rút document, khoa luan25 of 98. tai lieu, luan van26 of 98. 22 được những nét điển nhã từ giới thượng lưu để bồi bổ cho sắc thái trữ tình đằm thắm nhưng vẫn còn chất phác của mình; Mối quan hệ thân tộc của một dòng họ bề thế, có bề dày văn hóa từ gần năm thế kỷ, có giá trị đặt Nguyễn Huy Tự và các nhà văn trong dòng họ Nguyễn Huy trên một cái nền tri thức vững chắc so với đương thời…" [17; 741]. Năm 2013, Viện Văn học phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh tổ chức Hội thảo khoa học với tiêu đề Nguyễn Huy Oánh và dòng văn Trường Lưu trong môi trường Văn hóa Hà Tĩnh nhân kỷ niệm 300 năm ngày sinh Nguyễn Huy Oánh (1713 - 2013).
Tại Hội thảo, đã có hơn 20 tham luận đi sâu tìm hiểu, đánh giá sâu hơn về những đóng góp của Danh nhân Nguyễn Huy Oánh và các tác giả dòng văn Nguyễn Huy đối với nền văn hóa nước nhà; đề xuất phương án bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của dòng họ Nguyễn Huy và của làng Trường Lưu trong thời hiện đại. Tuy một số tham luận bước đầu có đề cập, đặt di sản văn học của dòng văn Trường Lưu trong môi trường văn hóa Hà Tĩnh để phân tích, nhìn nhận, đánh giá nhưng nhìn chung, các tham luận của Hội thảo vẫn thiên về đánh giá đóng góp của dòng họ này về mặt lịch sử, giáo dục, khoa cử nho học, các giá trị văn hóa đang được nhìn nhận dưới góc độ di sản văn hóa vật thể và phi vật thể theo định nghĩa của Luật di sản văn hóa. Nếu như trước năm 1990, việc nghiên cứu di sản văn hóa, văn học của dòng văn Trường Lưu cơ bản tập trung trên các phương diện văn bản học, các giá trị về mặt lịch sử, công lao, hành trạng các tác giả, thì những năm gần đây, việc nghiên cứu dòng văn này được mở rộng, có sự đa dạng hơn, đặc biệt là nghiên cứu, biên dịch các tư liệu Hán Nôm, các mộc bản, sắc phong, gia phả, trước tác thơ văn… Người đầu tiên tìm hiểu, nghiên cứu di sản văn hóa, văn học của dòng văn Trường Lưu là Lại Văn Hùng (Viện Văn học) khi ông thực hiện luận án Tiến sĩ Khảo sát văn nghiệp dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu vào năm 1998. Trong công trình này, Lại Văn Hùng tập trung đi sâu tìm hiểu các vấn đề như khái quát văn nghiệp dòng họ Nguyễn Huy, một số đặc điểm chính của văn nghiệp dòng họ Nguyễn Huy, văn nghiệp của Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Huy Tự, Nguyễn document, khoa luan26 of 98.
tai lieu, luan van27 of 98. 23 Huy Hổ… Luận án này sau đó được Lại Văn Hùng viết thành sách (in năm 2000) lấy tiêu đề là Dòng văn Nguyễn Huy ở Trường Lưu.