Bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa tại huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi

Luận văn phân tích thực trạng công tác bảo tồn và đề xuất các giải pháp nhằm phát huy giá trị di sản văn hóa tại huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ánh Dương
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Mai An
• Trường học: Đại học Đà Nẵng, Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: Bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa tại huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Tổng quan về di sản văn hóa Mộ Đức Quảng Ngãi

Di sản văn hóa Mộ Đức là kho tàng quý báu của vùng đất Quảng Ngãi, phản ánh lịch sử hào hùng và truyền thống văn hóa sâu sắc của cộng đồng dân cư. Huyện Mộ Đức sở hữu một hệ thống di tích lịch sử phong phú, bao gồm cả di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu. Những di tích này ghi dấu ấn của các thời kỳ lịch sử khác nhau, từ thời phong kiến đến hiện đại, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo lưu bản sắc dân tộc. Theo nghiên cứu từ Đại học Đà Nẵng, giá trị di sản văn hóa tại Mộ Đức không chỉ có ý nghĩa lịch sử mà còn là nguồn lực phát triển du lịch bền vững cho địa phương.

1.1. Đặc điểm địa lý và điều kiện tự nhiên

Huyện Mộ Đức nằm trong vùng Trung Bộ, có địa hình đa dạng với sự kết hợp giữa miền núi, trung du và ven biển. Điều kiện tự nhiên này tạo nên sự giàu có về tài nguyên văn hóa và cảnh quan du lịch. Môi trường địa lý đặc biệt đã hình thành nên những nét độc đáo trong kiến trúc, phong tục tập quán và sinh hoạt văn hóa của cộng đồng dân cư địa phương.

1.2. Hệ thống di tích và di sản văn hóa chính

Hệ thống di tích ở huyện Mộ Đức bao gồm nhiều loại hình di sản: các di tích lịch sử, di tích kiến trúc, nghệ thuật truyền thống và tục lệ văn hóa dân gian. Danh sách di tích được phân loại khoa học, trong đó có những công trình kiến trúc cổ, đền miếu liên quan đến những sự kiện lịch sử quan trọng. Các giá trị di sản phi vật thể như hát ru, dân ca, lễ hội truyền thống cũng được ghi nhận và bảo tồn.

II. Thực trạng bảo tồn di sản văn hóa Mộ Đức hiện nay

Thực trạng bảo tồn di sản văn hóa tại huyện Mộ Đức cho thấy những kết quả đạt được nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Công tác lập hồ sơ khoa học và hồ sơ pháp lý các di tích đã được triển khai, song chưa toàn diện. Công tác đầu tư xây dựng, tôn tạo các di sản được tiến hành với nguồn vốn hạn chế, chủ yếu từ năm 2017-2022. Nhận thức của cộng đồng về giá trị di sản còn có khoảng trống, và sự gắn kết giữa hoạt động du lịch với bảo tồn di sản chưa được phát huy hết tiềm năng, tạo ra những bất cập trong quản lý và khai thác giá trị.

2.1. Những thành tựu trong công tác bảo tồn

Những năm gần đây, huyện Mộ Đức đã tôn tạo và tu bổ một số di tích lịch sử quan trọng, nâng cao chất lượng hồ sơ khoa học. Các trường học trên địa bàn đã tham gia vệ sinh, chăm sóc di tích, giáo dục học sinh về giá trị di sản. Công tác tuyên truyền, giáo dục liên quan đến bảo tồn di sản văn hóa đã được đưa vào chương trình tiểu học và trung học cơ sở, nâng cao ý thức bảo vệ di sản cho thế hệ trẻ.

2.2. Những hạn chế và thách thức hiện tại

Nguồn vốn đầu tư cho công tác bảo tồn còn hạn chế, không đủ để tôn tạo toàn bộ di tích. Nhân lực chuyên môn về bảo tồn di sản và quản lý di tích chưa đủ. Cơ chế quản lý còn thiếu sự phối hợp giữa các bộ ngành. Sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo tồn còn thụ động, chưa phát huy quyền chủ thể của cộng đồng địa phương.

III. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa

Để khắc phục những hạn chế hiện tại, cần triển khai giải pháp toàn diện và bền vững cho bảo tồn di sản văn hóa Mộ Đức. Nhóm giải pháp về cơ chế, chính sách phải tạo ra môi trường thuận lợi cho các hoạt động bảo tồn, khuyến khích sự tham gia của cộng đồng. Giải pháp về tổ chức quản lý cần xây dựng cơ chế quản lý khoa học, tăng cường phối hợp liên ngành. Nâng cao nhận thức thông qua giáo dục, tuyên truyền là chìa khóa để phát huy giá trị di sản. Gắn kết hoạt động du lịch với bảo tồn di sản sẽ tạo ra nguồn lực kinh tế để duy trì công tác bảo tồn lâu dài.

3.1. Giải pháp về cơ chế chính sách và tổ chức quản lý

Xây dựng chính sách bảo tồn di sản rõ ràng, quy định pháp lý cụ thể cho bảo vệ di tích. Thành lập ban quản lý di sản văn hóa chuyên trách với nhân lực đủ năng lực. Tăng ngân sách dành cho bảo tồn, hỗ trợ những chủ đầu tư tôn tạo di tích. Xây dựng quy hoạch phát triển du lịch gắn liền với bảo tồn di sản, tạo sự cân bằng giữa khai thác và bảo vệ giá trị.

3.2. Giải pháp nâng cao nhận thức và phát huy giá trị du lịch

Đưa giáo dục về di sản văn hóa vào chương trình học các cấp, nâng cao ý thức bảo tồn của thế hệ trẻ. Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, lễ hội văn hóa để kết nối cộng đồng với giá trị di sản. Phát triển sản phẩm du lịch văn hóa bền vững, giới thiệu di sản văn hóa đến du khách. Xây dựng các tour du lịch thực tiễn tham quan di tích, tạo thu nhập cho cộng đồng địa phương.

IV. Triển khai thực hiện và kỳ vọng phát triển

Sự thành công trong bảo tồn di sản văn hóa Mộ Đức phụ thuộc vào sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, cộng đồng dân cư và các tổ chức xã hội. Cần xây dựng lộ trình triển khai cụ thể với mục tiêu rõ ràng, tiến độ khả thi và cơ chế đánh giá hiệu quả. Tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt, biến cộng đồng địa phương thành những người bảo vệ di sản chứ không chỉ là những người nhận thụ động. Kỳ vọng rằng, trong những năm tới, huyện Mộ Đức sẽ trở thành điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn, nơi giá trị di sản văn hóa được bảo tồn và phát huy, góp phần phát triển kinh tế bền vững của địa phương.

4.1. Lộ trình triển khai và cơ chế đánh giá

Lập kế hoạch chi tiết cho từng năm, từng giai đoạn bảo tồn di sản văn hóa. Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá tiến độ bảo tồn, hiệu quả phát huy giá trị. Thiết lập hệ thống giám sát thường xuyên các di tích, di sản để kịp thời phát hiện tình trạng xuống cấp. Báo cáo định kỳ về kết quả công tác bảo tồn, lắng nghe ý kiến cộng đồng để cải tiến.

4.2. Tham gia cộng đồng và tương lai bền vững

Nâng cao quyền tự chủ của cộng đồng trong quản lý và bảo tồn di sản địa phương. Khuyến khích thành lập các tổ chức xã hội về bảo tồn di sản, câu lạc bộ bảo vệ di tích. Hỗ trợ các dự án kinh tế cộng đồng gắn với phát triển du lịch, tạo sinh kế bền vững cho dân địa phương. Hướng tới phát triển du lịch văn hóa có trách nhiệm, bảo vệ môi trường, cân bằng giữa phát triển và bảo tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 - điều 4 của Luật Di sản văn hóa định nghĩa: Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết và nghề thủ công truyền thống, tri thức về y, dược học cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác. Di sản văn hóa phi vật thể là dạng di sản văn hóa được bảo tồn và lưu giữ dưới dạng phi vật thể, vô hình mà ta không thể nhận biết được bằng xúc giác. Đó là các sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, truyền diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y dược học cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác. Di sản văn hóa phi vật thể, khác với di sản văn hóa vật thể ở chỗ, phương thức lưu truyền và truyền dạy các di sản này đều thông qua kí ức, truyền miệng, truyền nghề, thực hành qua ngôn ngữ và hành vi của con người cụ thể.

Những con người đó trước hết và quan trọng nhất là các nghệ nhân dân gian. Bảo tồn và bảo tồn giá trị di sản văn hóa Bảo tồn là bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của sự vật, hiện tượng theo trạng thức ban đầu của nó. Bảo tồn là không để mất đi, biến dạng đi, “không để bị thay đổi, biến hóa hay biến thái” [27]. Theo Từ điển Tiếng Việt “Bảo tồn là giữ lại không để mất đi” [33].

Nếu đặt các từ: bảo tồn, bảo quản, bảo vệ ở cạnh nhau thì có thể hiểu nghĩa của các từ này như sau: bảo quản là việc sử dụng những biện pháp kỹ thuật để gìn giữ, chăm sóc đối tượng được nguyên vẹn, tồn tại lâu dài;bảo vệ là các hoạt động mang tính pháp lý nhằm giữ không để cho đối tượng bị xâm phạm; còn bảo tồn mang nghĩa 8 rộng hơn, là hoạt động giữ gìn một cách an toàn khỏi sự tổn hại, sự xuống cấp hoặc phá hoại, nói cách khác là bảo quản kết cấu một địa điểm ở hiện trạng và kìm hãm sự xuống cấp của kết cấu đó. Bảo tồn các giá trị di sản văn hóa là bảo vệ, giữ gìn sự tồn tại các giá trị của sự vật hiện tượng theo trạng thức ban đầu của nó. Không để các giá trị di sản bị mai một, bị thay đổi, bị biến dạng, biến đổi. Như vậy, bảo tồn là tất cả những nỗ lực nhằm hiểu biết về lịch sử hình thành, ý nghĩa của di sản văn hóa nhằm bảo đảm sự an toàn, phát triển lâu dài cho di sản văn hóa và khi cần đến phải đảm bảo việc giới thiệu, trưng bày, khôi phục và tôn tạo lại để khai thác khả năng phục vụ cho hoạt động tiến bộ của xã hội.

Công tác bảo tồn di sản văn hóa bao gồm các hoạt động: bảo tồn nguyên trạng, trùng tu, gia cố, tái định vị, phục hồi, tái tạo - làm lại, quy hoạch bảo tồn. Phát huy và phát huy giá trị di sản văn hóa Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “phát huy là làm cho cái hay, cái tốt tỏa sáng tác dụng và tiếp tục nảy nở thêm” [33]. Phát huy chính là những hành động, hành vi của con người tác động đến sự vật, hiện tượng làm cho cái hay, cái đẹp, cái tốt, cái tích cực, cái giá trị lan tỏa tác dụng và tiếp tục nảy nở từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, từ thấp đến cao. Phát huy chính là khai thác, sử dụng các sự vật, hiện tượng đạt hiệu quả, chất lượng cao nhất mà giá trị sự vật hiện tượng ấy mang lại.

“Phát huy di sản văn hóa chính là việc khai thác, sử dụng di sản một cách có hiệu quả. Phát huy di sản văn hóa là một hoạt động có tính liên ngành, có tiêu chí chung, mục đích là phục vụ cho sự tiến bộ của xã hội, cho việc phát triển du lịch bền vững và góp phần quan trọng trong việc giáo dục truyền thống yêu nước, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc đồng thời là nhịp cầu nối với bạn bè năm châu” [29]. Phát huy giá trị di sản văn hóa tức là phát huy những ưu điểm, mặt tích cực, có ý nghĩa của di sản văn hóa có khả năng thỏa mãn nhu cầu, phục vụ lợi ích của con người. Hệ thống di sản văn hóa chứa đựng các giá trị tiêu biểu sau: giá trị lịch sử, gắn với những sự kiện hay ký ức lịch sử quan trọng, những nhân vật lịch sử và huyền thoại, những anh hùng văn hóa có tầm ảnh hưởng lớn, có công lao với quá trình hình thành và phát triển của đất nước.

Giá trị văn hóa, thể hiện tư tưởng, tình cảm, thẩm mỹ tạo nên bản sắc văn hóa của cộng đồng, qua đó biểu hiện nét độc đáo về văn hóa. Giá trị khoa học, gắn với những tri thức về tự nhiên và vũ trụ, những kiến thức, hiểu biết và kinh nghiệm sống được tích lũy trong quá trình hoạt động của con người. Giá trị kinh tế, là phương tiện giao lưu văn hóa, đồng thời là một sản phẩm văn hóa phục vụ du lịch, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội. Do đó, phát huy giá trị di sản văn hóa là một hoạt động có tính liên ngành, có tiêu 9 chí chung, mục đích là phục vụ cho sự tiến bộ của xã hội, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời là nhịp cầu nối với bạn bè thế giới.

Cách thức phát huy của mỗi di sản, mỗi thời điểm có khác nhau, điều đó tùy thuộc vào văn hóa của mỗi vùng, vào nhận thức của từng người. Nhưng tất thảy các hoạt động này đều phải dựa vào giá trị sẵn có của di sản, làm tôn vinh vẻ đẹp và phát triển các giá trị văn hóa đó. Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa luôn gắn kết chặt chẽ, biện chứng. Đó là hai lĩnh vực thống nhất, tương trợ, chi phối, ảnh hưởng qua lại trong hoạt động giữ gìn tài sản văn hóa.

Bảo tồn di sản văn hóa thành công thì mới phát huy được các giá trị của di sản. Phát huy cũng là một cách bảo tồn di sản tốt nhất, lưu giữ những giá trị đó trong ý thức cộng đồng xã hội. Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa cần dựa trên những nguyên tắc: tiến hành điều tra, sưu tầm, thu thập, ghi chép lại các dạng thức văn hóa, những kỹ năng, tri thức do nghệ nhân sử dụng trong trình diễn các loại hình nghệ thuật hay chế tác sản phẩm bằng việc ghi chép, ghi âm, ghi hình. Di sản văn hóa là tài sản văn hóa của các thế hệ trước để lại và trở thành nguồn lực phi vật thể đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế xã hội ở nước ta.

Vì vậy, di sản văn hóa cần được bảo vệ và phát huy bằng sức mạnh và trách nhiệm của từng người dân, của cộng đồng, của cấp ủy Đảng, của chính quyền Trung ương và địa phương; bằng các hoạt động quản lý và nghiệp vụ, bằng cơ chế, chính sách tương ứng. Phát huy là hành động nhằm đưa văn hóa vào trong thực tiễn xã hội, coi đó như nguồn nội lực, các tiềm năng góp phần thúc đẩy sự phát triển xã hội, mang lại những lợi ích vật chất và tinh thần cho con người, thể hiện mục tiêu của văn hóa đối với phát triển xã hội. Phát huy văn hóa là làm cho những giá trị văn hóa, nghệ thuật truyền thống lan tỏa trong cộng đồng xã hội, có ý nghĩa xã hội tích cực. Phát huy văn hóa truyền thống là phải biết kế thừa có chọn lọc những tinh hoa văn hóa của thế hệ trước để lại, làm cho các giá trị của văn hóa thấm sâu, lan tỏa vào đời sống cộng đồng xã hội, biết mở rộng giao lưu văn hóa để làm giàu thêm bản sắc văn hóa và làm thăng hoa giá trị.

Phát huy văn hóa truyền thống nhằm mục tiêu phát triển du lịch bền vững, phục vụ tích cực cho công tác bảo tồn các di sản văn hóa. Như vậy, bảo tồn văn hóa được hiểu như là các nỗ lực nhằm bảo vệ và gìn giữ sự tồn tại của di sản theo dạng thức vốn có của nó. Phát huy có nghĩa là những hành động nhằm đưa các giá trị văn hóa vào trong thực tiễn, tạo sức lan tỏa tích cực trong xã hội, coi đó là nguồn nội lực tiềm năng góp phần thúc đẩy sự phát triển xã hội, mang lại những lợi ích vật chất và tinh thần cho con người. Bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống là các biện pháp để gìn giữ, tôn tạo các giá trị văn hóa để chúng không bị mai một, mờ nhạt.

Và các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp đó được lan tỏa, tỏa sáng và có ý nghĩa tích cực trong đời sống xã 10 hội của nhân dân, góp phần vào mục tiêu văn hóa trong phát triển kinh tế xã hội. Tổng quan về huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi (Phụ lục 1) Mộ Đức từ đầu nhà Lê (năm 1471) có tên là Mộ Hoa. Năm 1841, huyện Mộ Hoa đổi thành huyện Mộ Đức (do phạm húy chữ “Hoa”); có thể hiểu hai chữ Mộ Đức là sự mến mộ đức độ. Huyện Mộ Đức là huyện nằm ở phía đông của tỉnh Quảng Ngãi; phía bắc giáp huyện Tư Nghĩa và thành phố Quảng Ngãi; phía nam giáp thị xã Đức Phổ; phía tây giáp huyện Nghĩa Hành; phía đông giáp biển Đông với đường bờ biển dài khoảng 23 km.

Hiện nay huyện Mộ Đức bao gồm: thị trấn Mộ Đức và 12 xã là: Đức Nhuận, Đức Hiệp, Đức Hoà, Đức Tân, Đức Lợi, Đức Thắng, Đức Chánh, Đức Minh, Đức Thạnh, Đức Phong, Đức Lân và Đức Phú.