MỞ ĐẦU 1. Mục đích và ý nghĩa của đề tài Kể từ những thập niên cuối của thế kỷ XX, những vấn đề toàn cầu bắt đầu nổi lên và thu hút được nhiều sự quan tâm chú ý. Thực tế, các vấn đề toàn cầu đã xuất hiện từ lâu, chúng tích tụ và phát triển cùng những bước tiến của nhân loại. Do những tác động mang tính toàn cầu, các vấn đề này đã dần nhận được sự quan tâm đáng kể không chỉ của chính giới hay giới nghiên cứu mà của toàn nhân loại.
Hội nghị Stockholm về vấn đề môi trường năm 1972 đã đánh dấu một bước ngoặt trong nhận thức chung của con người về vấn đề toàn cầu. Từ thái độ không quan tâm, con người đã quan sát và thực sự chú ý về những vấn đề toàn cầu cùng các nguy cơ do chúng mang lại. Hiện nay, các vấn đề toàn cầu vẫn đang tiếp tục phát triển, mang thêm những nét mới, đặc trưng mới. Trong những năm tới, không loại trừ khả năng những vấn đề mới sẽ nảy sinh hoặc những vấn đề còn mờ nhạt trong quá khứ sẽ bộc lộ tính chất gay gắt.
Đồng thời, các vấn đề toàn cầu không chỉ tồn tại riêng rẽ mà giữa chúng có sự tương tác lẫn nhau, vấn đề này có thể là nguyên nhân và điều kiện gây ra vấn đề khác, hậu quả của vấn đề này có tương tác với hậu quả của những vấn đề khác làm tình hình thế giới phức tạp thêm. Điều đó cũng khiến cho nỗ lực giải quyết các vấn đề chung của nhân loại gặp nhiều trở ngại. Di cư quốc tế vốn là vấn đề mang tính lịch sử và đã diễn ra trong suốt quá trình xuất hiện, tồn tại và phát triển của con người. Di cư quốc tế là kết quả của quá trình tương tác chính trị – kinh tế – văn hóa – xã hội phức tạp.
Hiện nay, di cư quốc tế được coi là một trong những vấn đề toàn cầu có ảnh hưởng cùng thách thức lớn tới quan hệ quốc tế cũng như sự phát triển của từng cá nhân, từng quốc gia. Những nỗ lực trong việc tìm hiểu nguyên nhân, bản chất, tác động của hiện tượng di cư quốc tế đã được nghiên cứu, bàn thảo rất nhiều. Từ đó, những nỗ lực phát huy các mặt tích cực, giảm thiểu tác động tiêu cực hay những hậu quả phát sinh của vấn đề di cư đã được áp dụng vào thực tiễn. Tuy vậy, còn rất nhiều tranh luận liên quan đến hiện tượng di cư nói chung và người di cư quốc tế nói riêng.
Vì thế việc nghiên cứu vấn đề di cư trong quan hệ quốc tế hiện nay mang cả ý nghĩa khoa học lẫn thực tiễn. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Về ý nghĩa khoa học Thứ nhất, luận văn này tổng hợp lại một cách có hệ thống những tư liệu liên quan tới lịch sử vấn đề, tình hình di cư trên thế giới trong lịch sử chú trọng vào giai đoạn khoảng 20 năm trở lại đây. Thứ hai, luận văn này cố gắng kết hợp và áp dụng những kiến thức liên ngành, đa ngành trong nghiên cứu quốc tế vào một đề tài cụ thể đó là việc phân tích hiện tượng di cư quốc tế cùng những tác động cũng như nỗ lực hợp tác ở nhiều cấp độ khác nhau như toàn cầu, khu vực, quốc gia và con người. Thứ ba, thông qua việc phân tích những tác động trong quan hệ quốc tế nói chung và những nỗ lực hợp tác quốc tế nhằm giải quyết vấn đề, luận văn này sẽ bổ sung một cách nhìn mới về hiện tượng di cư quốc tế – cách nhìn dưới góc độ quan hệ quốc tế.
Về ý nghĩa thực tiễn Chiến tranh Lạnh kết thúc được tiếp nối bằng sự mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử nhân loại. Nghiên cứu về vấn đề di cư và tác động của nó trong quan hệ quốc tế sẽ cho thấy sự tương tác giữa hiện tượng này với những vấn đề toàn cầu khác như phát triển, dân số, đói nghèo, tội phạm xuyên quốc gia, khủng bố, môi trường… Từ đó, chúng ta có thể nhận thức rõ để đẩy mạnh khai thác các tác động tích cực đồng thời tìm ra và hạn chế tối đa những tác động tiêu cực. Thực tiễn lịch sử chỉ ra rằng Việt Nam là một trong nước chịu tác động lớn của vấn đề di cư quốc tế. Nghiên cứu vấn đề này dưới góc độ khu vực và quốc tế có thể mang lại những hiểu biết sâu hơn về xu hướng cũng như tác động của nó tới Việt Nam.
Qua đó, chúng ta có thể khai thác những yếu tố tích cực nhằm phục vụ cho công cuộc phát triển đất nước. Rõ ràng, nghiên cứu vấn đề di cư quốc tế mang nhiều ý nghĩa và cần nhận được nhiều hơn sự quan tâm chú ý. Xuất phát từ những lý do trên, tôi quyết định chọn “Vấn đề di cư trong quan hệ quốc tế sau Chiến tranh Lạnh” làm đề tài luận văn tốt nghiệp. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Luận văn tập trung đề cập tới tình hình di cư quốc tế và những tác động của nó trong quan hệ quốc tế. Về chủ thể chính thực hiện hoạt động di cư, có một số quan niệm khác nhau. Quan niệm thứ nhất cho rằng chỉ nghiên cứu đối tượng là những người di cư vĩnh viễn. Quan niệm thứ hai rộng hơn, cho rằng di cư quốc tế bao gồm cả những cá nhân và nhóm người di cư vĩnh viễn và di cư tạm thời như xuất khẩu lao động, du học (nhưng thời gian không quá ngắn).
Đối tượng nghiên cứu trong luận văn là những người di cư theo quan niệm rộng. Tuy vậy, một câu hỏi được đặt ra ở đây là liệu người tị nạn có được coi là một dạng của người di cư quốc tế hay không? Có nhiều khái niệm và tiêu chuẩn về người tị nạn được đưa ra ở hai cấp độ thế giới và khu vực nhưng với những biến đổi không ngừng của thực tiễn, các khái niệm, bộ tiêu chuẩn đó đã trở nên lỗi thời. Mỗi quốc gia trên thế giới đều có những chính sách, quy định riêng về tị nạn và chúng được điều chỉnh theo thực tình hình thực tế. Ngay trong giới nghiên cứu cũng chưa có sự thống nhất quan điểm người tị nạn.
Nếu xem xét vấn đề tị nạn một cách kỹ lưỡng thì chúng ta vẫn có thể phân chia người tị nạn ra nhiều những dạng nhỏ. Như vậy, dù người tị nạn có thể cũng di chuyển qua biên giới quốc tế nhưng vì tính phức tạp của mình, tị nạn nên được coi là vấn đề nghiên cứu có vị trí tương đối độc lập nên sẽ không được đề cập đến trong luận văn này. Dựa trên quan điểm đó, luận văn cố gắng cung cấp những thông tin cơ bản nhất, mô tả thực trạng hiện tượng di cư quốc tế (không bao gồm người tị nạn) một cách cụ thể trên phạm vi thế giới và các khu vực cùng những tác động của vấn đề này trong quan hệ quốc tế thời kỳ sau Chiến tranh Lạnh. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trên bình diện quốc tế, vấn đề di cư quốc tế đã giành được sự quan tâm chú ý của các học giả phương Tây kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ 2.
Nguyên nhân là do sự thay đổi mạnh mẽ về chính trị thời kỳ hậu chiến gây ra làn sóng di cư lớn, đồng thời quá trình mở cửa hợp tác của các quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và khu 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vực hóa khiến cho hoạt động di chuyển của con người trở nên dễ dàng hơn. Tuy nhiên, đề tài nghiên cứu về di cư quốc tế cũng mới chỉ được thực sự chú ý trong khoảng gần 30 năm trở lại đây do những tác động to lớn và sự tương tác với các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội. Ở Việt Nam hiện nay, di cư quốc tế vẫn là đề tài tương đối mới mẻ. Điều này có vẻ như mâu thuẫn với tình hình thực tế khi những con số thống kê chỉ ra rằng có ít nhất 3 triệu người Việt đang sinh sống ở nước ngoài.
Đó là một con số đáng kể, chứng tỏ hiện tượng di cư của Việt Nam tương đối phổ biến. Nhìn chung, nghiên cứu di cư quốc tế còn chưa được chú ý khi ngay trong giới học thuật cũng chưa mặn mà với đề tài này. Trong chương trình đào tạo của một số trường đại học và học viện, vấn đề di cư quốc tế đã được đưa vào giảng dạy nhưng cũng chỉ là một bức tranh tổng quát với những kiến thức cơ bản ban đầu. Nguồn tài liệu Nguồn tài liệu được sử dụng trong quá trình nghiên cứu luận văn này chủ yếu là tiếng Anh, bên cạnh một số tài liệu tiếng Việt.
Các nhà nghiên cứu, viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức quốc tế đã công bố nhiều tài liệu bằng tiếng Anh. Đối với các tổ chức quốc tế như IOM, UNHRC và các tổ chức khác thuộc Liên Hợp Quốc, việc công bố tài liệu nghiên cứu, báo cáo diễn ra hàng năm liên quan đến tình hình di cư trên toàn thế giới. Những công trình nổi bật mới được công bố gần đây có thể kể ra là: - “World migration 2005: Costs and benefits of international migration”: Báo cáo này nêu lên tình hình di cư các khu vực, lý do tại sao con người di cư. Đồng thời, báo cáo cũng phân tích những thách thức mà các nhà hoạch định chính sách của cả nước di cư, nhập cư và quá cảnh phải đối mặt.
“World Migration Report 2005” phân tích những tác động của toàn cầu hóa, tự do hóa thương mại, hội nhập kinh tế và chênh lệch phát triển giàu nghèo đối với những dòng di cư quốc tế. - “Migration in an interconnected world: New directions for action”: Trong báo cáo dài 90 trang trình bày trước Tổng thư ký và Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com GCIM đưa ra nhận định rằng cộng đồng quốc tế đã không thể nhận ra tiềm năng của hoạt động di cư nên không ứng phó và khai thác được những thách thức cũng như cơ hội mà di cư mang lại. GCIM nhấn mạnh yêu cầu hợp tác tích cực, sâu rộng hơn nhằm đạt được kết quả quản trị hiệu quả hơn trong vấn đề di cư quốc tế. Bản báo cáo phân tích ngắn gọn tình hình di cư quốc tế, đưa ra những nguyên tắc hành động kèm 33 khuyến nghị giúp hoạch định chính sách quản trị di cư hợp lý trên 3 cấp độ là quốc gia, khu vực và toàn cầu.