phần Mở đầu, Kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài. Chƣơng 2: Định hướng dạy học truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao theo đặc trưng thể loại. Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.
Thể loại và dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại 1. Thể loại văn học Tìm hiểu kiến thức về đặc trưng thể loại sẽ giúp ta có căn cứ để xác định được những tính chất của loại ở trong một thể nào đó và khai thác đúng trọng tâm nội dung tác phẩm và tư tưởng mà nhà văn gửi gắm trong tác phẩm đó. Từ điển thuật ngữ văn học, do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) xác định thể loại văn học như sau: “Thể loại văn học là dạng thức của tác phẩm văn học, được hình thành và tồn tại tương đối ổn định trong quá trình phát triển lịch sử văn học, thể hiện ở sự giống nhau về cách thức tổ chức tác phẩm, về đặc điểm của các loại hiện tượng đời sống được miêu tả và về tính chất của mối quan hệ của nhà văn đối với các hiện tượng đời sống ấy.173 ] Trong quá trình sáng tác, các nhà văn thường sử dụng những phương pháp chiếm lĩnh đời sống khác nhau, thể hiện những quan hệ thẩm mĩ khác nhau đối với hiện thực, có những cách thức xây dựng hình tượng khác nhau. Các phương thức ấy ứng với những hình thức hoạt động nhận thức khác nhau của con người - hoặc trầm tư, chiêm nghiệm, hoặc qua biến cố liên tục, hoặc qua xung đột… làm cho tác phẩm văn học bao giờ cũng có sự thống nhất quy định lẫn nhau về các loại đề tài, cảm hứng, hình thức nhân vật, hình thức kết cấu và hình thức lời văn.
Người ta có thể tập hợp thành từng nhóm những tác phẩm văn học giống nhau về phương thức miêu tả và hình thức tồn tại của chỉnh thể ấy. Đó là cơ sở khách quan tồn tại thể loại văn học và cũng là điểm xuất phát để xây dựng nguyên tắc phân chia thể loại văn học. Thể loại văn học trong bản chất phản ánh những khuynh hướng phát triển vững bền, vĩnh hằng của văn học, và các thể loại văn học tồn tại để gìn 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giữ, đổi mới thường xuyên các khuynh hướng ấy. Do đó mà thể loại văn học luôn luôn vừa cũ, vừa mới, vừa biến đổi, vừa ổn định.
Lí luận văn học dựa vào yếu tố ổn định mà chia tác phẩm văn học thành các loại và thể (hoặc thể loại, thể tài). Loại rộng hơn thể, thể nằm trong loại. Bất kì tác phẩm nào cũng thuộc một loại nhất định và quan trọng hơn là có một hình thức thể nào đó. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có ba loại: tự sự, trữ tình, kịch.
Mỗi loại lại bao gồm một số thể. Nguyễn Văn Long trong cuốn Phân tích tác phẩm văn học hiện đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại, Nxb Giáo dục cũng chỉ rõ: “Thể loại là một phạm trù cơ bản và phổ biến của văn học, chi phối cả sáng tác, lưu truyền, tiếp nhận văn học”.30] Bất kì tác phẩm văn học nào cũng đều tồn tại trong một dạng thức nhất định. Đó là sự thống nhất mang tính chỉnh thể của một loại nội dung với những phương thức biểu đạt và hình thức tổ chức tác phẩm, tổ chức lời văn. Thể loại văn học chính là sự phân chia loại hình tác phẩm theo những căn cứ nêu trên.
Thể loại văn học là sự thống nhất giữa một loại nội dung với một dạng hình thức văn bản và phương thức tái hiện đời sống. Đọc và phân tích một tác phẩm văn học không thể không quan tâm đến đặc điểm thể loại của tác phẩm ấy. Bởi vì thể loại chính là cơ sở tạo nên tính thống nhất chỉnh thể của một tác phẩm, tổ chức liên kết các yếu tố nội dung và hình thức, từ đề tài, chủ đề, cảm hứng đến hệ thống nhân vật, kết cấu và lời văn nghệ thuật. Thể loại không những quy định cách thức tổ chức tác phẩm mà còn định hướng cho việc tiếp nhận của độc giả, tạo nên kênh giao tiếp giữa tác phẩm và người đọc.
Thể loại của tác phẩm vừa có tính kế thừa, tính liên tục, lại vừa có tính độc đáo, tính biến đổi do sự sáng tạo của tác giả. Vì thế, phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại không thể chỉ dừng lại ở những đặc điểm chung của một thể loại thể hiện trong tác phẩm, mà còn cần phải chỉ ra nét riêng biệt, độc đáo, thể hiện sự sáng tạo không lặp lại của tác giả. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong cuốn Lý luận văn học, do Phương Lựu chủ biên quan niệm: “Thể loại tác phẩm văn học là khái niệm chỉ quy luật, loại hình của tác phẩm, trong đó ứng với một nội dung nhất định có một hình thức nhất định, tạo cho tác phẩm một hình thức tồn tại chỉnh thể”.339] Từ những điều trên, chúng tôi cùng thống nhất cách hiểu về khái niệm thể loại văn học như sau: Thể loại Văn học là phương thức tái hiện đời sống và thể thức cấu tạo văn bản.Tên gọi thể loại của tác phẩm cho ta biết: phạm vi và phương thức tiếp xúc, tái hiện đời sống; hệ thống các phương tiện, phương pháp thể hiện tương ứng. Phân loại tác phẩm văn chương chủ yếu dựa vào phương thức tái hiện đời sống; cấu tạo tác phẩm; loại đề tài; chủ đề; thể văn.
Tác phẩm văn học được chia ra làm ba loại chính: loại tác phẩm tự sự, loại tác phẩm trữ tình, loại tác phẩm kịch. Mỗi loại tác phẩm văn học lại có một phương thức kết cấu hình tượng văn học để phản ánh cuộc sống và biểu hiện tư tưởng của nhà văn. Dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại Thể loại chi phối tất cả các yếu tố của hình thức tác phẩm. Không phải ngẫu nhiên mà sách giáo khoa hiện hành sắp xếp tác phẩm theo thể loại và mỗi khi dạy - học tới một thể loại nào đó sách giáo khoa thường nêu chú thích về đặc trưng thể loại đó.
Có một số thể loại có thể nói lướt qua nhưng cũng có một số thể loại cần phải được học thật kỹ trên lớp. Vấn đề dạy học theo đặc trưng thể loại đã được các nhà lý luận nghiên cứu phương pháp quan tâm. Không thể có chung một loại phương pháp, cách thức dạy và học cho tất cả các loại tác phẩm nói chung và từng tác phẩm nói riêng. Tác phẩm thuộc thể loại nào đòi hỏi cách dạy theo đặc trưng của thể loại ấy.
Khi xác định đúng đặc trưng thể loại của tác phẩm thì GV sẽ lựa chọn được cách thức tổ chức, hướng dẫn, định hướng phù hợp nhằm giúp HS nắm được toàn bộ nội dung và nghệ thuật của tác phẩm để quá trình dạy học thực sự đạt kết quả. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tìm hiểu thi pháp thể loại là cơ sở để phát hiện nét độc đáo của thi pháp tác giả, thi pháp tác phẩm. Tiếp cận thi pháp thể loại không tách rời với việc tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương trong nhà trường. Thi pháp thể loại là vấn đề có tính nguyên tắc chi phối quá trình đến với tác phẩm, giải mã tác phẩm nhưng những hiểu biết về hoàn cảnh lịch sử, văn hóa, tư tưởng thời đại và cá nhân con người, tiểu sử nhà văn thì có thể lý giải được các yếu tố mờ, ẩn trong tác phẩm.
Vận dụng thi pháp vào giảng dạy tác phẩ m văn chương phải gắn liền với lý luận dạy học hiện đại: phải đọc kỹ văn bản, xác định được “chất của loại” của tác phẩm; phải nắm được những đặc điểm của hoạt động tiếp nhận tá c phẩ m văn chương ; giáo viên Ngữ văn vừa là nhà khoa học, nhà sư phạm vừa là người nghệ sỹ. Dạy học tác phẩm văn chương giúp học sinh nhận thức được cái hay, cái đẹp của tác phẩm. Mọi phương pháp dạy học đều phải xuất phát từ việc cảm thụ tác phẩm văn chương của các lứa tuổi học sinh. Như vậy, đặc trưng thể loại của tác phẩm là điều kiện đầu tiên quyết định hiệu quả quá trình tiếp nhận của HS.
Người GV khi định hướng dạy học tác phẩm văn chương phải biết xuất phát từ đặc trưng thể loại của tác phẩm, đối tượng tác động, đối tượng tiếp nhận để tổ chức hướng dẫn học sinh phân tích, cảm thụ tác phẩm. Từ đó tìm ra khả năng tác động đặc biệt của tác phẩm đối với HS trong lớp và đề ra yêu cầu về hoạt động của HS, GV, soạn giáo án và lập kế hoạch giảng dạy, tránh lối dạy dập khuôn, đơn điệu, không hiệu quả. Đặc trưng của loại hình tác phẩm tự sự Loại hình tự sự khác hẳn loại trữ tình và kịch. Loại trữ tình biểu hiện trực tiếp thế giới chủ quan của con người.
Trong tác phẩm trữ tình, tình cảm, cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ, được trình bày trực tiếp và làm thành nội dung chủ yếu của tác phẩm. Tác giả có thể biểu hiện cảm xúc cá nhân mình mà không cần kèm theo bất cứ một sự miêu tả biến cố, sự kiện nào. Kịch bắt đầu từ xung đột, đó là sự phát triển cao nhất sự mâu thuẫn của hai hay nhiều lực lượng đối lập thông qua một sự kiện hay một diễn biến tâm lí cụ thể được thể 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện trong mỗi màn, mỗi hồi kịch. Còn loại tự sự phản ánh đời sống trong tính khách quan của nó qua con người, hành vi, sự kiện được kể lại bởi một người kể chuyện nào đó.
Tác phẩm tự sự hầu như không bị hạn chế bởi không gian và thời gian. Nó có thể kể về những khoảnh khắc hay những sự kiện xảy ra hàng trăm năm. Tầm bao quát cuộc sống trong tác phẩm rộng lớn. Nhân vật tự sự được khắc họa đầy đặn nhiều mặt: bên trong, bên ngoài, cả điều nói ra và không nói ra, cả ý nghĩ và cả cái nhìn, cả cảm xúc, tình cảm, ý thức và vô thức, cả quá khứ, hiện tại và tương lai.
Tác phẩm tự sự nào cũng có hình tượng người trần thuật của nó.