CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề lí luận về dạy học tích hợp 1. Tích hợp và dạy học tích hợp Tích hợp là một cách tiếp cận khoa học xuất phát từ quan niệm, cách nhìn nhận thế giới tự nhiên, xã hội và con người như một chỉnh thể thống nhất. Tích hợp ban đầu có các tên gọi là: Liên hệ (Permeation), Kết hợp (Combination), Phối hợp (Coordination), Tích hợp (intergration).
Có nhiều cách nhìn nhận và nghiên cứu vấn đề tích hợp từ góc độ khác nhau. Nội hàm khoa học khái niệm tích hợp có thể hiểu một cách khái quát là sự hợp nhất hay là sự nhất thể hoá đưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất trên những nét bản chất nhất của các thành phần đối tượng. Như vậy tích hợp là sự kết hợp nhiều đối tượng riêng rẽ thành một đối tượng mới. Ở đó đối tượng mới là sự giao thoa thống nhất về bản chất chứ không phải sự lắp ghép đơn thuần của các yếu tố.
Tích hợp mang hai đặc điểm bản chất: tính thống nhất và tính liên kết. Các thành tố được tích hợp luôn có sự tương tác gắn kết chặt chẽ, bổ sung, phối hợp với nhau đồng thời vẫn là một chỉnh thể thống nhất, hoàn chỉnh. Trong lí luận dạy học, các nhà giáo dục, các nhà phương pháp đi sâu nghiên cứu vấn đề dạy học tích hợp. Đó không phải phép cộng đơn thuần các kiến thức cùng dạy trong một bài, một chương hay một môn học mà là sự tổng hòa các kiến thức khác nhau thành một đơn vị kiến thức duy nhất hướng tới giải quyết một vấn đề thực tiễn.
Như vậy, tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau, quy định lẫn nhau là tính liên kết và tính toàn vẹn. Tính liên kết đòi hỏi các thành phần phải có mối liên hệ chặt chẽ tác động qua lại hỗ trợ, bổ sung cho nhau để tạo thành một thực thể toàn vẹn. Tính toàn vẹn là phải có sự thống nhất nội tại các thành phần liên kết hướng tới một vấn đề chung, chứ không phải chỉ là sắp đặt các thành phần bên cạnh 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Không thể gọi là tích hợp nếu các tri thức, kĩ năng chỉ được truyền thụ và lĩnh hội một cách riêng rẽ, không có sự liên kết, phối hợp.
Tháng 9-1968, “Hội nghị tích hợp về việc giảng dạy các khoa học” đã được Hội đồng Liên quốc gia về giảng dạy khoa học tổ chức tại Varna (Bungari), với sự bảo trợ của UNESCO. Hội nghị nêu ra hai vấn đề là vì sao phải dạy học tích hợp và tích hợp các khoa học là gì. Theo đó, dạy học tích hợp được UNESCO định nghĩa như sau: Một cách trình bày các khái niệm và nguyên lí khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau. Định nghĩa của UNESCO cho thấy dạy học tích hợp xuất phát từ quan niệm về quá trình học tập hình thành ở học sinh những năng lực ở trình độ cao, đáp ứng yêu cầu của xã hội.
Quá trình dạy học tích hợp bao gồm những hoạt động tích hợp giúp học sinh biết cách phối hợp các kiến thức, kĩ năng và thao tác một cách có hệ thống. Định nghĩa này nhấn mạnh cách tiếp cận khái niệm và nguyên lí khoa học chứ không phải là hợp nhất nội dung. Như vậy, có thể hiểu tích hợp bao hàm cả nội dung và hoạt động. Khoa sư phạm tích hợp nhấn mạnh dạy cách phát huy sáng tạo và cách vận dụng kiến thức vào các tình huống khác nhau, được định nghĩa như sau: Khoa sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập trong đó toàn thể quá trình học tập góp phần hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, có dự tính trước, những điều cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập tương lai, hoặc nhằm hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động [30, tr.
Nói một cách khác, dạy học tích hợp là dạy cho học sinh cách sử dụng kiến thức, kĩ năng của mình để giải quyết và ứng dụng trong những tình huống cụ thể với mục đích phát triển năng lực. Ngoài ra, dạy học tích hợp còn tạo nên mối liên hệ giữa kiến thức và kĩ năng của các chuyên ngành hoặc các môn học 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khác nhau để bảo đảm cho học sinh phát huy có hiệu quả những kiến thức và năng lực của mình trong việc giải quyết các tình huống tích hợp cụ thể. Theo Từ điển Giáo dục học dạy học tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch giảng dạy [8]. Kế hoạch giảng dạy ở đây cần được hiểu trong một phạm vi rộng, từ kế hoạch giảng dạy của một chương trình đến kế hoạch giảng dạy của một môn học, kế hoạch giảng dạy của bài học.
Cũng theo các tác giả của từ điển này, có hai kiểu tích hợp là tích hợp dọc và tích hợp ngang với nhiều nội dung tích hợp khác nhau. Tích hợp dọc là loại tích hợp dựa trên cơ sở liên kết hai hoặc nhiều môn học thuộc cùng một lĩnh vực hoặc một số lĩnh vực gần nhau còn tích hợp ngang là tích hợp dựa trên cơ sở liên kết các đối tượng học tập, nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khoa học khác nhau xung quanh một chủ đề [8]. Trong Chương trình trung học phổ thông môn Ngữ văn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, khái niệm tích hợp cũng được hiểu là sự phối hợp các tri thức gần gũi, có quan hệ mật thiết với nhau trong thực tiễn, để chúng hỗ trợ và tác động vào nhau, phối hợp với nhau nhằm tạo nên kết quả tổng hợp nhanh chóng và vững chắc [3, tr.27] Theo Dương Tiến Sỹ: Tích hợp là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức (khái niệm) thuộc các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối quan hệ về lý luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó [18]. Theo Nguyễn Thanh Hùng thì: Tích hợp là quan điểm hòa nhập, được hình thành từ sự nhất thể hóa những khả năng, một sự quy tụ tối đa tất cả những đặc trưng chung vào một chỉnh thể duy nhất”[13].
Như vậy, có rất nhiều quan điểm xung quanh tích hợp và dạy học tích hợp, Theo chúng tôi về bản chất tích hợp trong dạy học có thể hiểu là sự nhất thể hóa, liên kết các đối tượng dạy học trong cùng một kế hoạch hoạt động 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com để đảm bảo sự thống nhất, hài hòa, trọn vẹn của hệ thống dạy học nhằm đạt mục tiêu dạy học tốt nhất. Không thể gọi là tích hợp nếu các tri thức, kĩ năng chỉ được thụ đắc, tác động một cách riêng rẽ, không có sự liên kết, phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dung hay giải quyết một vấn đề, tình huống. Luận văn lấy quan điểm này làm cơ sở để tiến hành nghiên cứu và thực nghiệm. Ý nghĩa của dạy học tích hợp Tích hợp là một xu thế tích cực trong giáo dục hiện đại.
Vận dụng dạy học tích hợp sẽ mang lại những triển vọng mới góp phần nâng cao chất lượng dạy học. Thứ nhất nó góp phần khắc phục hạn chế cách học khép kín tách biệt, tạo điều kiện cho việc học theo hướng mở gắn với thực tiễn đời sống. Dạy học tích hợp cung cấp kiến thức ở dạng “sống” trong mối liên hệ với các tình huống, các bài toán thực tiễn.Vì vậy nó góp phần gắn lí thuyết với thực hành nâng cao hiệu quả dạy học. Thứ hai, tích hợp tạo ra tính liên kết, xác lập được mối quan hệ giữa các nội dung kiến thức của các phân môn khác nhau.
Hiện nay các kiến thức bộ môn được cung cấp rời rạc thiếu nhất quán. Dạy học tích hợp sẽ góp phần xâu chuỗi những kiến thức lẻ tẻ ấy thành các chuỗi vấn đề tích hợp. Từ đó học sinh sẽ có cái nhìn tổng quan về vấn đề giúp ghi nhớ nhanh và dễ dàng huy động kiến thức ứng dụng vào thực tiễn cuộc sống. Thứ ba, tích hợp làm cho việc học trở nên có ý nghĩa khi nâng cao tính tương tác giữa học sinh và học sinh, học sinh và giáo viên hướng tới hình thành năng lực và bồi dưỡng phẩm chất nhân văn cho học sinh.
Qua sự giao lưu và những phản hồi của giáo viên cùng với các hoạt động học tập tích cực, học sinh sẽ có thêm nhiều trạng thái tích cực trong học tập. Chương trình dạy học tích hợp cũng giúp học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm tạo nên bầu không khí thân thiện, đoàn kết, học hỏi lẫn nhau. Từ đó, góp phần hình thành cho học sinh những năng lực cơ bản: năng lực tư duy, năng lực giao 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tiếp, năng lực huy động kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huống thực tiễn và phát triển các kĩ năng mềm. Tích hợp cũng là điều kiện giáo dục phẩm chất nhân văn cho học sinh.
Qua các hình thức tổ chức dạy học mới có thể lồng ghép những bài học nhân văn sâu sắc, những câu chuyện đạo đức và rèn cách ứng xử giáo tiếp trước các vấn đề của đời sống. Thứ tư, tích hợp sẽ tránh được trùng lặp kiến thức, giảm tải và giúp học sinh lĩnh hội nhiều kiến thức mới chỉ qua tích hợp mới có được. Kiến thức của các bộ môn, các phân môn có nhiều phần trùng lặp bởi vậy dạy học tích hợp giúp chúng ta giảm tải bớt các kiến thức đó. Học sinh còn có cơ hội hiểu thêm về các kiến thức liên môn mà chỉ khi đối sánh các kiến thức khác nhau ta mới có được.
Dạy học tích hợp cũng giúp phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn. Cái cốt yếu là những năng lực cơ bản cần cho học sinh vận dụng vào xử lí những tình huống có ý nghĩa trong cuộc sống hoặc nền tảng cho những quá trình học tập tiếp theo. Ngoài ra, chương trình dạy học tích hợp có độ phức hợp cao hơn so với chương trình dạy học truyền thống, cho nên một thách thức cũng là một ưu thế là vai trò của giáo viên trở nên năng động và quan trọng hơn. Trong dạy học truyền thống vai trò người giáo viên tương đối đơn giản chủ yếu là soạn giáo án.