Vận dụng dạy học khám phá trong giảng dạy hình học không gian lớp 11 tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu mô hình quy nạp trong dạy học khái niệm hình học không gian cho lớp 11 ban cơ bản, nâng cao hiệu quả giảng dạy.

• Tác giả: Lê Thị Hồng Đức
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Nhụy
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Toán
• Đề tài: Dạy Học Khám Phá Hình Học Không Gian Lớp 11
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Dự kiến luận cứ
• 0.7. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Phương pháp dạy học tích cực
• 1.1.1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học tích cực
• 1.1.2. Dạy học khám phá
• 1.1.2.1. Quan niệm về dạy học khám phá
• 1.1.2.1.1. Quan niệm về dạy học khám phá của các tác giả nước ngoài
• 1.1.2.1.2. Quan niệm về dạy học khám phá của các tác giả trong nước
• 1.1.2.2. Đặc điểm của dạy học khám phá
• 1.1.2.3. Bản chất của dạy học khám phá
• 1.1.2.4. Ưu điểm, hạn chế của dạy học khám phá
• 1.1.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.1.3.1. Tìm hiểu thực tiễn dạy học nội dung Hình học không gian lớp 11
• 1.1.3.2. Tìm hiểu thực tiễn về tình hình học, khó khăn của học sinh khi học Hình học không gian
• 1.1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ MỘT SỐ TÌNH HUỐNG ĐIỂN HÌNH TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11 BẰNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ
• 2.1. Vị trí và yêu cầu của việc dạy học khái niệm
• 2.2. Dạy học khái niệm theo các mô hình qui nạp
• 2.2.1. Qui nạp khoa học
• 2.2.2. Các mô hình dạy học khái niệm theo con đường qui nạp
• 2.3. Thiết kế một số tình huống dạy học khái niệm theo mô hình qui nạp
• 2.3.1. Dạy học khái niệm mở đầu, tính chất thừa nhận của Hình học không gian
• 2.3.2. Dạy học khái niệm giao tuyến của hai mặt phẳng
• 2.3.3. Dạy học khái niệm hai đường thẳng chéo nhau
• 2.3.4. Dạy học khái niệm hình chóp
• 2.3.5. Dạy học khái niệm hình lăng trụ
• 2.3.6. Dạy học khái niệm sự đồng phẳng của ba vectơ trong không gian
• 2.3.7. Dạy học khái niệm đường thẳng vuông góc với mặt phẳng
• 2.3.8. Dạy học khái niệm đường vuông góc chung của hai đường thẳng chéo nhau
• 2.3.9. Giáo án bài “Phép chiếu vuông góc. Góc giữa đường thẳng và mặt phẳng”
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm
• 3.1.1. Mục đích của thực nghiệm sư phạm
• 3.1.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm
• 3.1.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.1.4. Nội dung của thực nghiệm
• 3.1.5. Tổ chức thực nghiệm
• 3.1.6. Nội dung giáo án thực nghiệm
• 3.1.7. Kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 0.1. Khuyến nghị
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy học khám phá hình học không gian lớp 11

Dạy học khám phá hình học không gian lớp 11 là một phương pháp giáo dục hiện đại, giúp học sinh phát triển tư duy và khả năng tự học. Phương pháp này không chỉ đơn thuần là truyền đạt kiến thức mà còn khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động. Hình học không gian là một phần quan trọng trong chương trình toán học lớp 11, với nhiều khái niệm và định lý cần được khám phá. Việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá sẽ giúp học sinh hiểu sâu hơn về các khái niệm này và phát triển kỹ năng tư duy phản biện.

1.1. Khái niệm dạy học khám phá hình học không gian

Dạy học khám phá hình học không gian là phương pháp mà trong đó học sinh được khuyến khích tự tìm hiểu và khám phá các khái niệm hình học thông qua các hoạt động thực tiễn. Phương pháp này giúp học sinh không chỉ ghi nhớ kiến thức mà còn hiểu rõ bản chất của các khái niệm hình học không gian.

1.2. Lợi ích của dạy học khám phá trong hình học không gian

Phương pháp dạy học khám phá mang lại nhiều lợi ích cho học sinh, bao gồm việc phát triển tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề và tăng cường hứng thú học tập. Học sinh sẽ cảm thấy tự tin hơn khi tham gia vào các hoạt động học tập và có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

II. Thách thức trong việc dạy học hình học không gian lớp 11

Dạy học hình học không gian lớp 11 gặp phải nhiều thách thức, từ việc học sinh thiếu hứng thú đến việc khó khăn trong việc hiểu các khái niệm trừu tượng. Nhiều học sinh cảm thấy chán nản khi học môn này do tính chất phức tạp của nó. Việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá có thể giúp giải quyết những vấn đề này, nhưng cũng cần phải đối mặt với một số thách thức nhất định.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp cận khái niệm hình học không gian

Học sinh thường gặp khó khăn trong việc hình dung các khái niệm hình học không gian do tính trừu tượng của chúng. Việc thiếu các mô hình trực quan có thể làm cho học sinh cảm thấy khó khăn trong việc hiểu và áp dụng kiến thức.

2.2. Thiếu hứng thú học tập ở học sinh

Nhiều học sinh không hứng thú với môn hình học không gian do phương pháp dạy học truyền thống không khuyến khích sự tham gia tích cực. Điều này dẫn đến việc học sinh không chú ý và không có động lực để tìm hiểu sâu hơn về môn học.

III. Phương pháp dạy học khám phá hiệu quả cho hình học không gian

Để dạy học hình học không gian hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp dạy học khám phá. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện. Việc sử dụng các mô hình trực quan và tình huống thực tiễn sẽ giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và nắm bắt kiến thức.

3.1. Sử dụng mô hình trực quan trong dạy học

Mô hình trực quan là công cụ hữu ích trong việc dạy học hình học không gian. Chúng giúp học sinh hình dung rõ hơn về các khái niệm và định lý, từ đó dễ dàng hơn trong việc áp dụng vào thực tiễn.

3.2. Tổ chức các hoạt động nhóm trong lớp học

Hoạt động nhóm khuyến khích học sinh trao đổi và thảo luận về các khái niệm hình học không gian. Điều này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm và giao tiếp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của dạy học khám phá hình học không gian

Việc áp dụng dạy học khám phá trong hình học không gian không chỉ mang lại lợi ích cho học sinh mà còn có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Học sinh có thể áp dụng kiến thức hình học không gian vào các môn học khác, cũng như trong cuộc sống hàng ngày. Điều này giúp tăng cường khả năng tư duy và giải quyết vấn đề của học sinh.

4.1. Ứng dụng trong các môn học khác

Kiến thức hình học không gian có thể được áp dụng trong nhiều môn học khác như vật lý, nghệ thuật và thiết kế. Học sinh sẽ thấy được sự liên kết giữa các môn học, từ đó tăng cường hứng thú học tập.

4.2. Ứng dụng trong cuộc sống hàng ngày

Hình học không gian có vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực như kiến trúc, kỹ thuật và nghệ thuật. Học sinh có thể áp dụng kiến thức đã học vào thực tiễn, giúp họ phát triển kỹ năng và tư duy sáng tạo.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của dạy học khám phá hình học không gian

Dạy học khám phá hình học không gian lớp 11 là một phương pháp hiệu quả giúp học sinh phát triển tư duy và khả năng tự học. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm hình học mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học khám phá để nâng cao chất lượng giáo dục.

5.1. Tương lai của dạy học khám phá trong giáo dục

Dạy học khám phá sẽ tiếp tục được phát triển và ứng dụng rộng rãi trong giáo dục. Các phương pháp mới sẽ được nghiên cứu để nâng cao hiệu quả dạy học, giúp học sinh phát triển toàn diện.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên trong việc áp dụng phương pháp

Giáo viên cần được đào tạo và trang bị kiến thức về phương pháp dạy học khám phá. Việc chia sẻ kinh nghiệm và tài liệu giảng dạy sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy học hình học không gian.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông tại Việt Nam, việc nâng cao chất lượng dạy học Toán, đặc biệt là môn Hình học không gian lớp 11, trở thành một yêu cầu cấp thiết. Theo khảo sát tại trường THPT Phan Đăng Lưu, Hải Phòng, khoảng 70% giáo viên cho biết phương pháp dạy học Hình học không gian chưa có sự đổi mới thực chất, học sinh thường cảm thấy khó khăn, thiếu hứng thú và kết quả học tập còn thấp. Môn học này đòi hỏi học sinh phải phát triển tư duy trừu tượng và khả năng tưởng tượng không gian, tuy nhiên hiện nay việc dạy học chủ yếu vẫn theo lối truyền thụ kiến thức một chiều, chưa khai thác hiệu quả các phương pháp dạy học tích cực.

Luận văn tập trung nghiên cứu vận dụng phương pháp dạy học khám phá thông qua các mô hình quy nạp nhằm dạy học các khái niệm hình học không gian lớp 11 (ban cơ bản). Mục tiêu chính là thiết kế các tình huống dạy học khái niệm theo hướng khám phá, kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của phương pháp này trong việc kích thích hứng thú học tập và nâng cao chất lượng học tập của học sinh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các khái niệm, định lí trong chương trình Hình học không gian lớp 11 tại trường THPT Phan Đăng Lưu, trong năm học 2011-2012.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học Toán, góp phần phát triển năng lực tư duy, sáng tạo và kỹ năng tự học cho học sinh. Đồng thời, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho giáo viên trong việc áp dụng dạy học khám phá bằng các mô hình quy nạp, từ đó nâng cao hiệu quả giảng dạy và tạo môi trường học tập tích cực, chủ động cho học sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý thuyết về phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là dạy học khám phá, được phát triển từ các nhà tâm lý và sư phạm như J. Bruner, A.L. Rubintien. Dạy học khám phá được hiểu là quá trình học sinh chủ động tìm tòi, phát hiện và xây dựng kiến thức mới dựa trên vốn hiểu biết sẵn có, dưới sự hướng dẫn có chủ đích của giáo viên. Phương pháp này phát huy tính tích cực, sáng tạo và khả năng tự học của học sinh.

Ngoài ra, luận văn vận dụng các mô hình quy nạp khoa học trong dạy học khái niệm, bao gồm:

• Mô hình tương đồng - tìm kiếm và tương đồng - tìm đoán: Học sinh quan sát các ví dụ có tính chất chung để phát hiện đặc điểm đặc trưng của khái niệm.
• Mô hình dị biệt - tìm kiếm và dị biệt - tìm đoán: Học sinh phân biệt giữa ví dụ và phản ví dụ để xác định các tính chất đặc trưng.
• Mô hình cộng biến: Học sinh quan sát sự biến đổi của các hiện tượng để rút ra nguyên nhân và định nghĩa khái niệm.

Các mô hình này giúp học sinh phát triển năng lực nhận thức khoa học như so sánh, phân tích, trừu tượng hóa và khái quát hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm:

• Nguồn dữ liệu: Tài liệu lý luận về dạy học tích cực, dạy học khám phá, chương trình và sách giáo khoa Hình học không gian lớp 11; khảo sát thực trạng dạy và học tại trường THPT Phan Đăng Lưu; kết quả thực nghiệm sư phạm với các lớp 11B1, 11B2, 11B3, 11B4.
• Phương pháp phân tích: Phân tích nội dung tài liệu, tổng hợp kết quả khảo sát bằng phiếu điều tra, quan sát; phân tích kết quả thực nghiệm dựa trên so sánh điểm số, mức độ hứng thú và thái độ học tập của học sinh trước và sau khi áp dụng phương pháp dạy học khám phá.
• Cỡ mẫu: Khoảng 120 học sinh thuộc 4 lớp 11 của trường THPT Phan Đăng Lưu, cùng với 15 giáo viên dạy Toán khối 11 tham gia khảo sát.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu lý luận và khảo sát thực trạng trong 3 tháng đầu; thiết kế tình huống dạy học và thực nghiệm sư phạm trong 4 tháng tiếp theo; tổng hợp và phân tích kết quả trong 2 tháng cuối năm học 2011-2012.

Phương pháp thực nghiệm được tổ chức theo các bước: thiết kế giáo án theo mô hình quy nạp, tổ chức dạy học khám phá, thu thập dữ liệu về kết quả học tập và thái độ học sinh, so sánh với nhóm đối chứng dạy theo phương pháp truyền thống.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng hứng thú học tập của học sinh: Sau khi áp dụng dạy học khám phá bằng các mô hình quy nạp, tỷ lệ học sinh thể hiện thái độ tích cực với môn Hình học không gian tăng từ khoảng 30% lên 65%. Học sinh chủ động tham gia phát biểu, thảo luận và tự tìm tòi kiến thức mới nhiều hơn so với trước thực nghiệm.

2. Nâng cao hiệu quả học tập: Kết quả kiểm tra định kỳ cho thấy điểm trung bình môn Hình học không gian của nhóm thực nghiệm tăng 1,2 điểm so với nhóm đối chứng, với tỷ lệ học sinh đạt điểm trên 7 tăng từ 40% lên 70%.

3. Phát triển năng lực tư duy và kỹ năng giải quyết vấn đề: Qua các tình huống dạy học khái niệm theo mô hình quy nạp, học sinh có khả năng phân tích, so sánh và khái quát hóa các khái niệm hình học không gian tốt hơn, thể hiện qua việc trả lời các câu hỏi mở và bài tập vận dụng.

4. Khó khăn và hạn chế: Một số học sinh yếu vẫn gặp khó khăn trong việc tự khám phá kiến thức, cần sự hỗ trợ nhiều hơn từ giáo viên. Thời gian dành cho hoạt động khám phá chiếm khoảng 40% tiết học, làm giảm thời gian giải bài tập truyền thống.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với quan điểm của J. Bruner về vai trò của dạy học khám phá trong phát triển tư duy và động lực học tập. Việc áp dụng các mô hình quy nạp giúp học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn tham gia tích cực vào quá trình xây dựng kiến thức, từ đó tăng cường khả năng ghi nhớ và vận dụng.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, phương pháp dạy học khám phá đã được chứng minh là hiệu quả trong việc nâng cao chất lượng học tập môn Toán, đặc biệt với các nội dung trừu tượng như hình học không gian. Tuy nhiên, việc tổ chức dạy học khám phá đòi hỏi giáo viên phải có kỹ năng sư phạm cao, chuẩn bị kỹ lưỡng giáo án và quản lý lớp học linh hoạt.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh điểm trung bình và tỷ lệ học sinh đạt điểm cao giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng, cũng như bảng tổng hợp kết quả khảo sát thái độ học sinh trước và sau thực nghiệm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về phương pháp dạy học khám phá: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về thiết kế tình huống dạy học theo mô hình quy nạp, kỹ năng tổ chức hoạt động khám phá trong lớp học. Mục tiêu nâng cao năng lực sư phạm của giáo viên trong vòng 6 tháng tới.

2. Xây dựng và phổ biến bộ giáo án mẫu áp dụng dạy học khám phá cho các khái niệm hình học không gian lớp 11: Bộ giáo án cần có các tình huống điển hình, câu hỏi gợi mở và bài tập vận dụng, giúp giáo viên dễ dàng triển khai. Thời gian hoàn thiện trong 3 tháng.

3. Tăng cường sử dụng thiết bị trực quan và công nghệ thông tin hỗ trợ dạy học: Sử dụng phần mềm mô phỏng hình học 3D, video minh họa để hỗ trợ học sinh hình dung các khái niệm trừu tượng, nâng cao hiệu quả hoạt động khám phá. Triển khai thí điểm trong năm học tiếp theo.

4. Tổ chức các hoạt động học tập nhóm và thảo luận trong lớp: Khuyến khích học sinh hợp tác, trao đổi ý kiến để phát triển kỹ năng giao tiếp và tư duy phản biện. Giáo viên cần xây dựng kế hoạch hoạt động nhóm phù hợp với từng bài học.

5. Đánh giá và điều chỉnh phương pháp dạy học thường xuyên: Thu thập phản hồi từ học sinh và giáo viên để cải tiến giáo án và phương pháp, đảm bảo phù hợp với năng lực và tâm lý học sinh. Thực hiện đánh giá định kỳ mỗi học kỳ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán THPT: Nhận được hướng dẫn cụ thể về cách thiết kế và tổ chức dạy học khám phá theo mô hình quy nạp, giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển năng lực học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục: Có cơ sở khoa học để xây dựng chính sách đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và đổi mới phương pháp dạy học môn Toán trong các trường phổ thông.

3. Sinh viên sư phạm Toán: Tài liệu tham khảo quý giá để hiểu rõ về phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là dạy học khám phá, từ đó chuẩn bị tốt cho công tác giảng dạy tương lai.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm và phân tích sâu sắc về hiệu quả của phương pháp dạy học khám phá trong lĩnh vực hình học không gian, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp dạy học khám phá là gì và có ưu điểm gì?
   Dạy học khám phá là phương pháp giúp học sinh chủ động tìm tòi, phát hiện kiến thức mới dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Ưu điểm là phát huy tư duy sáng tạo, tăng hứng thú học tập và phát triển kỹ năng tự học.

2. Các mô hình quy nạp được áp dụng như thế nào trong dạy học khái niệm?
   Các mô hình như tương đồng - tìm kiếm, dị biệt - tìm đoán, cộng biến giúp học sinh quan sát, phân tích ví dụ và phản ví dụ để rút ra đặc điểm và định nghĩa khái niệm một cách logic và có hệ thống.

3. Làm thế nào để giáo viên tổ chức dạy học khám phá hiệu quả?
   Giáo viên cần chuẩn bị kỹ giáo án, xây dựng tình huống học tập phù hợp, sử dụng câu hỏi gợi mở, tạo môi trường học tập tích cực và hỗ trợ học sinh trong quá trình khám phá.

4. Phương pháp này có phù hợp với tất cả học sinh không?
   Phương pháp phù hợp với đa số học sinh nhưng cần điều chỉnh mức độ hướng dẫn cho học sinh yếu để tránh gây chán nản. Kết hợp với các phương pháp khác giúp tối ưu hóa hiệu quả.

5. Thời gian dành cho hoạt động khám phá có ảnh hưởng đến tiến độ chương trình không?
   Hoạt động khám phá thường chiếm nhiều thời gian hơn so với dạy truyền thống, do đó giáo viên cần cân đối thời gian, ưu tiên các nội dung trọng tâm và kết hợp các hình thức học tập khác để đảm bảo tiến độ.

Kết luận

• Vận dụng dạy học khám phá bằng các mô hình quy nạp trong dạy học khái niệm hình học không gian lớp 11 giúp tăng hứng thú và hiệu quả học tập của học sinh.
• Phương pháp này phát triển năng lực tư duy, kỹ năng giải quyết vấn đề và khả năng tự học cho học sinh.
• Việc tổ chức dạy học khám phá đòi hỏi giáo viên phải có kỹ năng sư phạm cao và chuẩn bị kỹ lưỡng giáo án.
• Kết quả thực nghiệm tại trường THPT Phan Đăng Lưu cho thấy sự cải thiện rõ rệt về điểm số và thái độ học tập của học sinh.
• Đề xuất các giải pháp đào tạo giáo viên, xây dựng giáo án mẫu và ứng dụng công nghệ hỗ trợ nhằm nhân rộng hiệu quả phương pháp này trong các trường phổ thông.

Next steps: Triển khai đào tạo giáo viên, hoàn thiện bộ giáo án mẫu và tổ chức thí điểm áp dụng rộng rãi trong năm học tiếp theo.

Call to action: Các nhà giáo dục và quản lý cần quan tâm đầu tư phát triển phương pháp dạy học khám phá để nâng cao chất lượng giáo dục Toán phổ thông, góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn - Chương 2. Thiết kế một số tình huống điển hình trong chương trình Hình học không gian lớp 11 bằng dạy học khám phá. Thực nghiệm sư phạm.

10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Phƣơng pháp dạy học tích cực 1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học Hiện nay, nước ta đang trong giai đoạn hội nhập quốc tế một cách sâu rộng, những thách thức mới được đặt ra đối với hệ thống giáo dục, từ đó đòi hỏi phải có sự đổi mới mạnh mẽ về phương pháp dạy học. Hội nghị lần thứ IV (1993) Ban chấp hành Trung ương (khóa VII) đã xác định: “ Hướng bồi dưỡng và phát huy nhân tố con người Việt Nam là không ngừng gia tăng tính tự giác, năng động, tự chủ, phát huy sức mạnh bên trong của mỗi cá nhân kết hợp sức mạnh của cả cộng đồng.

Con người phát triển cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất, phong phú về tinh thần, trong sáng về đạo đức là động lực của sự nghiệp xây dựng xã hội mới, đồng thời là mục tiêu của Chủ nghĩa xã hội”. Nghị quyết Hội nghị lần thứ II Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định: “ Phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học; từng bước áp dụng những phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là sinh viên đại học”. Luật giáo dục (1998) đã thể chế hóa định hướng đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sịnh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” (Luật Giáo dục 2001, Chương 2, Điều 28) Việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đòi hỏi phải đổi mới đồng bộ từ mục tiêu, nội dung và phương pháp, phương tiện dạy học đến cách thức đánh giá kết quả dạy và học, trong đó khâu đột phá là đổi mới phương pháp dạy học. Trong xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh chóng, với sự bùng 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nổ thông tin, khoa học công nghệ đang phát triển như vũ bão thì việc dạy phương pháp học được quan tâm ngay từ bậc tiểu học lên cao hơn càng được coi trọng.

Muốn đổi mới cách học, phải đổi mới cách dạy. Để đổi mới phương pháp dạy học, mỗi giáo viên phải nắm vững nguyên tắc đổi mới, cách thức hướng dẫn học sinh lựa chọn phương pháp học tập, coi trọng tự học và biết xây dựng các tài liệu chuyên môn phục vụ đổi mới, biết cách tiếp nhận thông tin phản hồi từ sự đánh giá nhận xét xây dựng của học sinh về phương pháp dạy học và giáo dục của mình. Đặc biệt là trong đổi mới phương pháp phải có sự hợp tác của thầy và trò, sự phối hợp hoạt động thì mới có kết quả cao. Như vậy định hướng chung về đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác, sáng tạo, tự học, kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, từng môn học, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, tạo hứng thú học tập cho học sinh, tận dụng được công nghệ mới nhất, khắc phục lối dạy truyền thống truyền thụ một chiều các kiến thức có sẵn.

Quan điểm định hướng đó nhằm tăng cường hơn nữa việc gắn lí thuyết với thực tiễn, tư duy với hành động, nhà trường với xã hội. Phương pháp dạy học tích cực Dạy học là một khái niệm chỉ hoạt động chung của người dạy và người học nhằm mục đích là cho người học lĩnh hội được các kiến thức và kĩ năng, phát triển năng lực trí tuệ và phẩm chất đạo đức thẩm mĩ,… Hoạt động dạy học bao hàm trong nó hoạt động dạy và hoạt động học. Tuy nhiên hai hoạt động này không diễn ra một cách song song, tách rời mà xen lẫn vào nhau, tương tác lẫn nhau. Phương pháp dạy học là cách thức thực hiện kiểu nhiệm vụ “ dạy học” của người dạy - người học nhằm đạt được các mục đích dạy học xác định.

Hiện nay có nhiều hệ thống phân loại khác nhau về phương pháp dạy học, nhưng chưa có một hệ thống phân loại nào là thực sự hoàn chỉnh và tối ưu. Một trong những cách phân loại phương pháp dạy học là chia tổng thể các 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phương pháp dạy học theo ba nhóm: Phương pháp giáo điều, phương pháp truyền thống và phương pháp tích cực [21,tr3 ] Sự phát triển, tiến bộ của khoa học công nghệ, sự bùng nổ tri thức đặt ra yêu cầu của sự đổi mới dạy và học. Ngay từ đầu Thế kỉ 20 các nhà tâm lí học và sư phạm như Dewey, Parkhust, Dalton ở Mỹ, Freinner ở Pháp, Montesori ở Ý, Decroly ở Bỉ đã quan niệm rằng: cần phải đặt học sinh vào vị trí trung tâm của hoạt động dạy học, phải xuất phát từ lợi ích của học sinh và những điều mà họ quan tâm. Xu hướng dạy học với quan điểm như vậy gọi là xu hướng sư phạm tích cưc.

Có nhiều xu hướng sư phạm tích cực khác nhau như sư phạm tương tác, sư phạm khám phá, sư phạm kiến tạo, sư phạm didactic…. Phương pháp dạy học tích cực (hay gọi tắt là phương pháp tích cực) được hiểu là các phương pháp dạy học thể hiện tư tưởng của các xu hướng sư phạm tích cực [21, tr5] 1. Dạy học khám phá 1. Quan niệm về dạy học khám phá 1.

Quan niệm về dạy học khám phá của các tác giả nước ngoài Một trong những phương pháp dạy học tích cực có nhiều ưu điểm là dạy học khám phá. Đây là phương pháp dạy học thể hiện quan điểm của xu hướng sư phạm khám phá. Phương pháp dạy học này được xuất phát từ lí thuyết tình huống hoạt động của A.L Rubintien từ những năm 1940. Tuy nhiên, người có công nghiên cứu áp dụng thành công lí thuận này vào thực tiễn dạy học là J.

Ông cho rằng việc học tập phải là một quá trình tích cực trong đó học sinh kiến tạo ý tưởng mới hay khái niệm mới trên cơ sở vốn kiến thức của họ. Vai trò của người giáo viên là khuyến khích, tạo điều kiện để học sinh tự khám phá ra các nguyên lí. Người dạy cần truyền tải thông tin cần học với một phương pháp phù hợp với khả năng hiểu biết hiện tại của học sinh, xây dựng giáo trình theo mô hình xoắn ốc để người học có thể tự xây dựng được kiến thức mới trên cơ sở kiến thức đã có của mình. Ông cũng 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] khẳng định rằng: trong dạy học khám phá, không phải học sinh tự khám phá tất cả các dữ liệu thông tin mà họ khám phá ra liên quan giữa các ý tưởng và các khái niệm bằng cách sử dụng những cái đã học.

Bruner chỉ ra bốn lí do cho việc sử dụng phương pháp dạy học khám phá, đó là: thúc đẩy tư duy cho người học, phát triển động lực bên trong hơn là tác động bên ngoài, người học có thể học cách khám phá và giúp nó phát triển trí nhớ [ 9,tr6] Geoffrey Petty , một nhà tâm lí học, nêu ra một cách tiếp cận trong dạy học khám phá đó là dạy học bằng cách đặt câu hỏi [23]. Trong cách dạy này giáo viên đặt câu hỏi hoặc giao bài tập yêu cầu học sinh phải tự tìm ra kiến thức mới thông qua việc trả lời các câu hỏi hoặc làm bài tập. Như vậy, người học phải huy động những kiến thức có sẵn của mình, thực hiện các thao tác tư duy, khám phá ra tri thức mới. Ở đây, quá trình khám phá của người học đã được giáo viên lập kịch bản sẵn, tức là có sự chuẩn bị đặc biệt, người học được đặt vào kịch bản đó, thực hiện các công việc được người giáo viên bố trí sẵn.

Kiến thức mới được người học tìm ra sẽ được giáo viên chỉnh sửa và khẳng định lại. Ông lưu ý rằng, tìm thông tin trong sách không phải là cách học khám phá và nhấn mạnh: các hoạt động khám phá thường được tiến hành theo nhóm. Chúng đòi hỏi phải có kỹ năng tư duy cao để tìm ra cái mới. Quan niệm về dạy học khám phá của các tác giả trong nước Qua một số tài liệu của các tác giả trong nước như Nguyễn Bá Kim, Trần Bá Hoành…, các tác giả cho rằng học tập là quá trình lĩnh hội những tri thức mà loài người tích lũy được.

Trong học tập, học sinh cũng phải được khám phá ra những hiểu biết mới đối với bản thân. Học sinh sẽ thông hiểu, ghi nhớ và vận dụng linh hoạt những gì mình đã nắm được thông qua hoạt động tự lực khám phá của chính mình. Khám phá trong học tập không phải là quá trình tự phát mà là một quá trình có hướng dẫn của giáo viên, trong đó giáo viên khéo léo đặt học sinh vào địa vị người phát hiện lại, khám phá lại những tri thức di sản văn hóa của loài người, của dân tộc. Giáo viên không cung cấp những kiến thức mới bằng phương pháp thuyết trình, giảng giải mà 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] bằng phương pháp tổ chức các hoạt động khám phá để học sinh tự lực khám phá tri thức mới.

Vì vậy trong dạy học khám phá giáo viên cần : - Phải lựa chọn và xác được nội dung kiến thức mới trong từng phần, từng bài. -Vấn đề lựa chọn học sinh phải tự khám phá được - Phải định hướng phát triển tư duy của học sinh trong quá trình giải quyết vấn đề (thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập, tranh ảnh, biểu bảng.) - Xác định phương pháp dạy cho từng loại bài và từng đơn vị kiến thức. Đặc điểm của dạy học khám phá [ 16 ] Theo Bicknell-Holmes and Hoffman (2000), dạy học khám phá có ba đặc điểm sau: - Khảo sát và giải quyết vấn đề để hình thành, khái quát hóa kiến thức. đặc điểm này là rất quan trọng.

Thông qua việc khảo sát và giải quyết vấn đề, học sinh có vai trò tích cực trong việc tạo ra kiến thức. Thay cho việc chỉ lắng nghe bài giảng, học sinh có cơ hội vận dụng các kĩ năng khác nhau trong các hoạt động.