MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong bài viết “Phối hợp các phƣơng pháp dạy học trong dạy học hoá học 10 ở trƣờng phổ thông” của tác giả Nguyễn Văn Thuấn trên số 1, báo Hoá học và ứng dụng có đoạn: “Qua quan sát, dự giờ học sinh ở một số trường THPT mà tôi đã từng kiến tập, thực tập sư phạm và giảng dạy, tôi nhận thấy: Phần lớn học sinh chưa có khả năng tự học, còn lười học; phần lớn học sinh còn mang tính chất học vẹt, học thuộc nhưng hiểu không sâu. Qua tiếp xúc, trò chuyện và dự giờ tôi biết được một số vấn đề về giảng dạy và học tập. Một phần lớn giáo viên còn sử dụng lối truyền thụ một chiều, gây sự nhàm chán với học sinh, giờ học bình thường, phẳng lặng, học sinh nghe giảng, một số ngủ gật trong lớp, giờ học chưa gây được hứng thú với học sinh”.
Trên đây chỉ phản ánh được một phần nhỏ thực trạng dạy và học môn Hoá ở một số trường THPT. Chúng ta biết rằng bên cạnh những thành tựu, ngành giáo dục Việt Nam vẫn còn những yếu kém, một trong số đó là “…đội ngũ giáo viên thiếu về số lượng, thấp về chất lượng, …phương pháp giáo dục chậm đổi mới, chậm hiện đại hoá…”. Một trong những chiến lược quan trọng trong chính sách đổi mới giáo dục hiện nay đó là đổi mới phương pháp. Điều 4 Luật giáo dục cũng chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”.
Vào năm 1956, Benjamin Bloom đã viết cuốn Phân loại tư duy theo những mục tiêu giáo dục: Lĩnh vực nhận thức, trong đó phần mô tả về tư duy gồm sáu mức độ của ông đã được chấp nhận rộng rãi và được sử dụng trong rất nhiều lĩnh vực cho tới ngày nay. Danh mục những quá trình nhận thưc của ông được sắp xếp từ mức độ đơn giản nhất, gợi lại kiến thức, đến mức độ phức tạp nhất, đánh giá giá trị và tính hữu ích của một ý kiến: Biết (nhớ lại thông tin), Hiểu (Hiểu nghĩa, diễn giải khái niệm), Vận dụng (Sử dụng thông 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tin hay khái niệm trong tình huống mới), Phân tích (chia nhỏ thông và khái niệm thành những phần nhỏ hơn để hiểu đầy đủ hơn), Tổng hợp (Ghép các ý với nhau để tạo nên nội dung mới), Đánh giá (đánh giá chất lượng). Thực trạng hiện nay, với lối dạy học truyền thống, học sinh mới chỉ đạt được tới mức độ hai (hiểu) hoặc ba (vận dụng), số ít học sinh đạt được những trình độ cao hơn là phân tích, tổng hợp và đánh giá. Xuất phát từ những yêu cầu trên, việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học nói chung và bộ môn hoá học nói riêng ở trường phổ thông là rất cần thiết, phù hợp với yêu cầu dạy học hiện nay.
Giáo dục Việt Nam đã và đang tìm ra những giải pháp để nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên và đổi mới phương pháp dạy học nhằm khắc phục lối truyền thụ một chiều, tạo hứng thú, rèn luyện thói quen tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập cho học sinh. Trong mỗi tiết học, giáo viên cần kết hợp sử dụng các phương pháp dạy học phù hợp với mục tiêu, nội dung từng môn học, các điều kiện dạy học và đặc biệt phải phù hợp với từng đối tượng học sinh. Chúng ta biết rằng, hiệu quả của việc lĩnh hội tri thức nói chung và kiến thức hóa học nói riêng phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mục đích, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học. Trong đó bước quyết định cuối cùng là phương pháp dạy học và tính hiệu quả của nó, tức là phải dạy thế nào để học sinh phát huy được “Khả năng độc lập suy nghĩ, giúp cho cái thông minh của họ làm việc chứ không phải giúp cho họ trí nhớ.
Phải có trí nhớ, nhưng chủ yếu là phải giúp họ phát triển trí thông minh sáng tạo” (Phạm Văn Đồng). Dạy học bằng câu hỏi, dạy học dự án đang là những quan điểm dạy học được đề cao ở nước ta. Bản chất của hai quan điểm này là nhằm kích thích trí thông minh, sáng tạo của học sinh, “buộc” học sinh phải suy nghĩ, phải động não trong những tình huống cụ thể. Bên cạnh đó, việc áp dụng công nghệ thông tin vào dạy học hóa học cũng đang được hưởng ứng và áp dụng hiệu quả.
Việc kết hợp ba quan điểm dạy học trên không những cho học sinh 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đạt được kiến thức đã định trước mà còn thúc đẩy sự suy nghĩ của học sinh, giúp học sinh có khả năng cảm nhận tốt hơn thế giới xung quanh. Các bài học về phần vô cơ lớp 10 trung học phổ thông chương trình nâng cao là những bài học cụ thể sau khi nghiên cứu cơ sở lí thuyết hóa học ở phần đầu của chương trình hóa học 10. Việc dạy học bằng câu hỏi, dự án và áp dụng công nghệ thông tin ở phần này có ý nghĩa và vai trò quan trọng bởi vì học sinh được vận dụng những kiến thức đã biết về cơ sở vào các bài học cụ thể. Với các lí do trên, tôi đã chọn đề tài nghiên cứu “Dạy học hóa học vô cơ 10 – Nâng cao tích hợp dạy học dự án, dạy học dựa trên câu hỏi và công nghệ thông tin”.Việc lựa chọn này với mong muốn góp phần đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường phổ thông.
Ý nghĩa lý luận của đề tài: Đề tài được nghiên cứu sẽ góp phần làm sáng tỏ và phong phú thêm các vấn đề lí luận, cách tiếp cận với phương pháp mới để ứng dụng vào việc tổ chức dạy học cho học sinh lớp 10 nói riêng và học sinh trung học phổ thông nói chung trong thời điểm hiện nay theo quan điểm dạy học dự án, dạy học dựa trên câu hỏi và áp dụng công nghệ thông tin. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài: - Xác định khả năng áp dụng lí thuyết dạy học dự án, dạy học dựa trên câu hỏi và áp dụng công nghệ thông tin thông qua nội dung phần vô cơ lớp 10 trung học phổ thông chương trình nâng cao. - Đề xuất mô hình, quy trình và một số biện pháp sư phạm tổ chức dạy học hóa học theo quan điểm dạy học dự án, dạy học dựa trên câu hỏi và áp dụng công nghệ thông tin cho các nội dung phần vô cơ lớp 10 trung học phổ thông chương trình nâng cao. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chung: 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đề xuất mô hình, quy trình và một số biện pháp sư phạm tổ chức dạy học hóa học theo quan điểm dạy học dự án, dạy học dựa trên câu hỏi và áp dụng công nghệ thông tin góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học môn Hóa ở trường phổ thông.
Mục tiêu cụ thể: - Nghiên cứu và tổng hợp các quan điểm và lí thuyết dạy học tích cực. - Tổng quan cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học theo dạy học dự án, dạy học dựa trên câu hỏi và áp dụng công nghệ thông tin trong các bài hóa học. - Sử dụng dạy học dự án, dạy học dựa trên câu hỏi và áp dụng công nghệ thông tin thiết kế khung chương trình giảng dạy các bài giảng phần vô cơ lớp 10 trung học phổ thông chương trình nâng cao. - Thực nghiệm sư phạm để xác định hiệu quả và tính khả thi của những đề xuất.
Từ đó rút ra những biện pháp thực tiễn nhằm giúp cho giáo viên hóa học ở trường trung học phổ thông tiếp cận với phương pháp mới, góp phần đổi mới phương pháp dạy học hóa học. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu: - Phạm vi về nội dung: giải quyết các mục tiêu đưa ra ở mục 2. - Phạm vi về không gian: Khảo sát trên trường THPT của Hà Nội. Giả thuyết nghiên cứu Nếu quán triệt và vận dụng đúng mức dạy học dự án, dạy học bằng câu hỏi và áp dụng công nghệ thông tin trong dạy học phần hóa vô cơ lớp 10 trung học phổ thông chương trình nâng cao thì sẽ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học hóa học theo các mức độ: - Học sinh nắm vững, tự sửa đổi hoặc mở rộng kiến thức cho bản thân.
- Gây hứng thú nhận thức và đa dạng hóa các hoạt động nhận thức của học sinh trong học tập. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Phƣơng pháp nghiên cứu Để thực hiện đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: 5.1 Phƣơng pháp luận - Quan điểm tiếp cận hệ thống. - Quan điểm tiếp cận hoạt động.
Phƣơng pháp nghiên cứu lí thuyết - Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát các nguồn tài liệu để xây dựng cơ sở lí thuyết và nội dung của đề tài. Các phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn - Phương pháp điều tra: Trắc nghiệm, phỏng vấn, dự giờ. - Phương pháp chuyên gia: Lấy ý kiến chuyên gia. - Phương pháp thực nghiệm sư phạm.
Phƣơng pháp xử lí thông tin Phương pháp toán học thống kê: lập bảng số liệu, xây dựng đồ thị và tính các tham số đặc trưng. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề lí luận cơ bản của quá trình dạy học Các lí thuyết học tập trong tâm lí học dạy học là những mô hình lí thuyết nhằm mô tả và giải thích cơ chế tâm lí của việc học tập, đặt cơ sở lí thuyết cho việc tổ chức quá trình dạy học và cải tiến phương pháp dạy học. Có nhiều mô hình lí thuyết học tập khác nhau.
Trong luận văn này, ngoài việc nghiên cứu sâu về lí thuyết kiến tạo và tương tác, tác giả trình bày khái quát về hai nhóm lí thuyết học tập khác, đó là: lí thuyết hành vi và lí thuyết nhận thức. Lí thuyết hành vi trong dạy học (Behavorism) Thuyết hành vi ra đời dựa trên lí thuyết phản xạ có điều kiện của nhà sinh học người Nga Pavlov. Vào năm 1913, nhà tâm lí học người Mĩ Watson đã xây dựng lí thuyết hành vi để giải thích cơ chế tâm lí của việc học tập. Sau đó Thrndike, Skinner và nhiều nhà tâm lí học khác đã tiếp tục phát triển những mô hình khác nhau của thuyết hành vi.