Phát triển tư duy phản biện qua dạy học hình học không gian tại trường THPT

Nghiên cứu phương pháp dạy hình học không gian nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh trung học phổ thông trong luận văn thạc sĩ.

• Tác giả: Nguyễn Kiều Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Danh Nam
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán
• Đề tài: Dạy học hình học không gian phát triển tư duy phản biện
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số vấn đề về tư duy
• 1.2. Khái niệm về tư duy
• 1.3. Đặc điểm của tư duy
• 1.4. Các giai đoạn của tư duy
• 1.5. Tư duy phản biện
• 1.5.1. Khái niệm tư duy phản biện
• 1.5.2. Hình thức của tư duy phản biện
• 1.5.3. Biểu hiện của tư duy phản biện của học sinh trong toán học
• 1.6. Nguyên tắc cơ bản và các mức độ của tư duy phản biện
• 1.6.1. Nguyên tắc cơ bản của tư duy phản biện
• 1.6.2. Các mức độ của tư duy phản biện
• 1.7. Sự cần thiết của việc phát triển tư duy phản biện cho học sinh THPT
• 1.8. Vai trò của việc rèn luyện và phát triển tư duy phản biện trong môn Toán ở trường THPT
• 1.9. Tư duy phản biện với việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh
• 1.10. Những căn cứ để phát triển tư duy phản biện cho học sinh qua dạy học môn toán
• 1.10.1. Căn cứ vào mục tiêu giáo dục nói chung và mục tiêu dạy học Toán ở trường THPT nói riêng
• 1.10.2. Căn cứ vào đặc điểm toán học
• 1.10.3. Căn cứ vào yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học
• 1.10.4. Căn cứ vào nội dung chủ đề Hình học không gian
• 1.11. Khảo sát thực trạng việc phát triển tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học Toán ở trường phổ thông
• 1.11.1. Mục đích khảo sát
• 1.11.2. Đối tượng khảo sát
• 1.11.3. Nội dung khảo sát
• 1.11.4. Phương pháp khảo sát
• 1.11.5. Kết quả khảo sát
• 1.11.6. Nhận xét và đánh giá
• 1.12. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP SƯ PHẠM TRONG DẠY HỌC HÌNH HỌC KHÔNG GIAN NHẰM PHÁT TRIỂN TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH
• 2.1. Định hướng tổ chức dạy học Hình học không gian nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh trung học phổ thông
• 2.2. Nội dung chương trình Hình học không gian lớp 11 (Nâng cao) ở trường Trung học phổ thông
• 2.3. Định hướng tổ chức dạy học Hình học không gian theo hướng phát triển tư duy phản biện cho học sinh trung học phổ thông
• 2.4. Một số biện pháp sư phạm phát triển tư duy phản biện cho học sinh THPT qua học tập Hình học không gian
• 2.4.1. Biện pháp 1: Rèn luyện kĩ năng xem xét, phân tích và tổng hợp đề bài từ đó tìm cách giải quyết bài toán nhằm phát triển TDPB cho HS
• 2.4.2. Biện pháp 2: Khuyến khích học sinh đặt câu hỏi trong quá trình giải bài tập
• 2.4.3. Biện pháp 3: Tạo ra nhiều cơ hội để học sinh được tăng cường đối thoại trong quá trình dạy học Hình học không gian
• 2.4.4. Biện pháp 4: Tạo điều kiện để học sinh học từ sai lầm và sửa chữa các sai lầm góp phần phát triển TDPB
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Tổ chức thực nghiệm
• 3.4. Thời gian thực nghiệm
• 3.5. Đối tượng tham gia thực nghiệm
• 3.6. Phân tích kết quả thực nghiệm theo mức độ phân loại trong nhà trường
• 3.7. Đánh giá các mức độ phát triển TDPB
• 3.8. Thang mức đánh giá mức độ phát triển của TDPB trong dạy học Hình học không gian
• 3.9. Sự phát triển TDPB qua các tiết học toán
• 3.10. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy học hình học không gian và tư duy phản biện

Dạy học hình học không gian không chỉ đơn thuần là truyền đạt kiến thức mà còn là một phương pháp phát triển tư duy phản biện cho học sinh. Hình học không gian giúp học sinh hình thành khả năng tư duy logic, phân tích và tổng hợp thông tin. Việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại trong môn học này sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi và tìm kiếm giải pháp cho các vấn đề phức tạp.

1.1. Khái niệm về hình học không gian và tư duy phản biện

Hình học không gian là một nhánh của toán học nghiên cứu về các hình dạng và không gian ba chiều. Tư duy phản biện là khả năng phân tích, đánh giá và đưa ra quyết định dựa trên thông tin có sẵn. Việc kết hợp hai yếu tố này trong dạy học sẽ giúp học sinh phát triển tư duy một cách toàn diện.

1.2. Vai trò của hình học không gian trong giáo dục

Hình học không gian không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm toán học mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện. Các bài toán hình học không gian thường yêu cầu học sinh phải suy nghĩ sáng tạo và tìm ra nhiều cách giải khác nhau, từ đó nâng cao khả năng giải quyết vấn đề.

II. Thách thức trong việc dạy học hình học không gian

Dạy học hình học không gian gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc phát triển tư duy phản biện cho học sinh. Một số học sinh có thể cảm thấy khó khăn trong việc hình dung các khối hình ba chiều, dẫn đến việc thiếu tự tin trong việc giải quyết các bài toán. Ngoài ra, phương pháp dạy học truyền thống thường không khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập của học sinh.

2.1. Khó khăn trong việc hình dung hình học không gian

Nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc hình dung các khối hình ba chiều, điều này ảnh hưởng đến khả năng giải quyết bài toán. Việc thiếu các công cụ hỗ trợ trực quan như mô hình 3D có thể làm giảm hiệu quả học tập.

2.2. Phương pháp dạy học truyền thống không hiệu quả

Phương pháp dạy học truyền thống thường tập trung vào việc truyền đạt kiến thức mà không khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập. Điều này dẫn đến việc học sinh không phát triển được tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề.

III. Phương pháp dạy học hình học không gian hiệu quả

Để phát triển tư duy phản biện cho học sinh thông qua dạy học hình học không gian, cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm việc khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, tạo cơ hội cho học sinh thảo luận và làm việc nhóm, cũng như sử dụng công nghệ để hỗ trợ việc học.

3.1. Khuyến khích học sinh đặt câu hỏi

Khuyến khích học sinh đặt câu hỏi trong quá trình học tập giúp phát triển tư duy phản biện. Học sinh sẽ học cách phân tích và đánh giá thông tin, từ đó đưa ra quyết định đúng đắn.

3.2. Tạo cơ hội thảo luận và làm việc nhóm

Thảo luận và làm việc nhóm giúp học sinh học hỏi từ nhau, phát triển khả năng giao tiếp và tư duy phản biện. Việc chia sẻ ý tưởng và quan điểm sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực.

3.3. Sử dụng công nghệ trong dạy học

Công nghệ có thể hỗ trợ việc dạy học hình học không gian thông qua các phần mềm mô phỏng 3D. Điều này giúp học sinh hình dung rõ hơn về các khối hình và phát triển tư duy phản biện.

IV. Ứng dụng thực tiễn của dạy học hình học không gian

Việc dạy học hình học không gian không chỉ có giá trị trong giáo dục mà còn có ứng dụng thực tiễn trong nhiều lĩnh vực như kiến trúc, thiết kế đồ họa và kỹ thuật. Học sinh có thể áp dụng kiến thức hình học không gian để giải quyết các vấn đề thực tế trong cuộc sống.

4.1. Ứng dụng trong kiến trúc và thiết kế

Hình học không gian là nền tảng cho nhiều lĩnh vực như kiến trúc và thiết kế. Học sinh có thể áp dụng kiến thức này để tạo ra các bản vẽ và mô hình 3D, từ đó phát triển tư duy sáng tạo.

4.2. Ứng dụng trong kỹ thuật và công nghệ

Trong lĩnh vực kỹ thuật, hình học không gian giúp các kỹ sư thiết kế và phân tích các cấu trúc phức tạp. Việc hiểu rõ về hình học không gian sẽ giúp học sinh có nền tảng vững chắc cho sự nghiệp sau này.

V. Kết luận và tương lai của dạy học hình học không gian

Dạy học hình học không gian theo hướng phát triển tư duy phản biện cho học sinh là một nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục hiện đại. Việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại sẽ giúp học sinh phát triển tư duy một cách toàn diện, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục. Tương lai của dạy học hình học không gian sẽ tiếp tục được cải tiến với sự hỗ trợ của công nghệ và các phương pháp giáo dục mới.

5.1. Tầm quan trọng của tư duy phản biện trong giáo dục

Tư duy phản biện là một kỹ năng cần thiết trong thời đại hiện đại. Việc phát triển tư duy phản biện cho học sinh sẽ giúp các em tự tin hơn trong việc giải quyết vấn đề và đưa ra quyết định.

5.2. Hướng đi tương lai cho dạy học hình học không gian

Tương lai của dạy học hình học không gian sẽ tập trung vào việc áp dụng công nghệ và các phương pháp dạy học hiện đại. Điều này sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực và khuyến khích học sinh phát triển tư duy phản biện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông tại Việt Nam, việc phát triển tư duy phản biện (TDPB) cho học sinh trung học phổ thông (THPT) trở thành một yêu cầu cấp thiết nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội hiện đại. Theo báo cáo khảo sát tại trường THPT Lương Ngọc Quyến, thành phố Thái Nguyên, chỉ có khoảng 8% học sinh biết chút ít về khái niệm "phê phán", trong khi phần lớn học sinh và giáo viên chưa hiểu đúng và đầy đủ về TDPB. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đề xuất và kiểm chứng các biện pháp sư phạm nhằm phát triển TDPB cho học sinh thông qua dạy học môn Hình học không gian lớp 11, một nội dung Toán học có tính trừu tượng cao nhưng rất gần gũi với thực tiễn. Nghiên cứu được thực hiện trong năm học 2019-2020 tại trường THPT Lương Ngọc Quyến, tỉnh Thái Nguyên, với sự tham gia của 138 học sinh và 15 giáo viên dạy Toán. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc nâng cao chất lượng dạy và học môn Toán, đồng thời góp phần phát triển năng lực tư duy độc lập, sáng tạo và phản biện cho học sinh, phù hợp với định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về tư duy và tư duy phản biện, trong đó tư duy được hiểu là quá trình nhận thức đặc biệt của con người nhằm phản ánh hiện thực khách quan dưới dạng khái niệm, phán đoán và suy luận. Tư duy phản biện được định nghĩa là quá trình vận dụng trí tuệ tích cực để phân tích, tổng hợp, đánh giá thông tin nhằm xác định đúng sai, hợp lý hay không hợp lý, từ đó đưa ra quyết định và hành động phù hợp. Các khái niệm chính bao gồm: (1) Tư duy phản biện như một kỹ năng và thái độ; (2) Các biểu hiện của TDPB trong học tập Toán như khả năng đặt câu hỏi, phân tích đề bài, đánh giá lập luận; (3) Nguyên tắc cơ bản của TDPB như thu thập đủ thông tin, đặt câu hỏi về nguồn gốc lập luận, loại bỏ các yếu tố gây cản trở; (4) Các mức độ phát triển TDPB từ không có khả năng đến năng lực phản biện tốt; (5) Đặc điểm và nội dung chương trình Hình học không gian lớp 11, bao gồm các quan hệ định tính (liên thuộc, song song, vuông góc) và định lượng (khoảng cách, góc, diện tích, thể tích).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm. Nguồn dữ liệu chính bao gồm: (1) Tài liệu chuyên môn, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về TDPB và dạy học Hình học không gian; (2) Phiếu khảo sát và phỏng vấn 138 học sinh và 15 giáo viên tại trường THPT Lương Ngọc Quyến; (3) Kết quả kiểm tra học kỳ và bài kiểm tra 45 phút trước và sau thực nghiệm. Phương pháp phân tích số liệu bao gồm thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm và phân tích định tính các câu trả lời. Cỡ mẫu được lựa chọn dựa trên tính đại diện và khả năng tổ chức thực nghiệm trong điều kiện thực tế. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm học 2019-2020, với các giai đoạn khảo sát, đề xuất biện pháp, thực nghiệm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhận thức về TDPB còn hạn chế: Chỉ khoảng 8% học sinh biết chút ít về khái niệm "phê phán", trong khi 4% học sinh hiểu sai về tính chất của tư duy phản biện. Đối với giáo viên, hơn 1/3 chưa có cách nhìn nhận tích cực về TDPB, với 24% chưa hiểu chính xác về khái niệm này.

2. Thái độ và hoạt động tranh luận: Khoảng 65% học sinh có thái độ tích cực với hoạt động tranh luận và phê phán, tuy nhiên 5% học sinh không bao giờ tham gia tranh luận do thiếu kỹ năng. Đa số giáo viên (95%) cho rằng việc kích thích học sinh tranh luận là rất cần thiết hoặc cần thiết.

3. Phương pháp dạy học chưa phát huy TDPB: Hơn 80% giáo viên chưa chú trọng phát triển TDPB trong quá trình dạy học do thói quen phương pháp truyền thống, áp lực chương trình và thiếu hiểu biết về TDPB. Chỉ khoảng 8% giáo viên thường xuyên tạo điều kiện cho học sinh phát biểu ý kiến và tham gia xây dựng bài.

4. Hiệu quả thực nghiệm sư phạm: Sau khi áp dụng các biện pháp sư phạm phát triển TDPB qua dạy học Hình học không gian, kết quả kiểm tra học kỳ và bài kiểm tra 45 phút của lớp thực nghiệm tăng trung bình 15-20% so với trước thực nghiệm, trong khi lớp đối chứng chỉ tăng khoảng 5-7%.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy sự thiếu hụt về nhận thức và kỹ năng TDPB ở cả học sinh và giáo viên, phản ánh thực trạng chung của giáo dục phổ thông hiện nay. Nguyên nhân chủ yếu là do phương pháp dạy học truyền thống, thiếu sự tương tác và phát huy tính chủ động của học sinh. Việc áp dụng các biện pháp sư phạm như rèn luyện kỹ năng phân tích đề bài, khuyến khích đặt câu hỏi, tạo cơ hội tranh luận và học từ sai lầm đã góp phần nâng cao năng lực TDPB cho học sinh. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả này phù hợp với xu hướng phát triển năng lực tư duy phản biện thông qua các phương pháp dạy học tích cực. Việc sử dụng chủ đề Hình học không gian với tính chất trừu tượng và đa dạng về dạng bài tập tạo điều kiện thuận lợi để phát triển kỹ năng phân tích, tổng hợp và đánh giá của học sinh. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh điểm số trước và sau thực nghiệm giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, cũng như bảng thống kê tỷ lệ phần trăm học sinh có thái độ tích cực với các hoạt động phát triển TDPB.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Rèn luyện kỹ năng phân tích và tổng hợp đề bài: Giáo viên cần tổ chức các hoạt động giúp học sinh phân tích kỹ đề bài, nhận dạng dạng toán và tìm cách giải phù hợp. Mục tiêu tăng tỷ lệ học sinh đạt mức năng lực phản biện tốt (LCTA-3) lên ít nhất 30% trong vòng một năm học. Chủ thể thực hiện là giáo viên bộ môn Toán tại các trường THPT.

2. Khuyến khích học sinh đặt câu hỏi: Tạo môi trường học tập khuyến khích học sinh đặt câu hỏi về khái niệm, định lý và phương pháp giải bài tập. Mục tiêu là tăng số lượng câu hỏi chất lượng trong giờ học lên 50% so với hiện tại trong vòng 6 tháng. Chủ thể thực hiện là giáo viên và học sinh.

3. Tăng cường hoạt động tranh luận và đối thoại: Tổ chức các buổi thảo luận nhóm, tranh luận về các bài toán hình học không gian để phát triển kỹ năng phản biện và giao tiếp. Mục tiêu là 80% học sinh tham gia tích cực các hoạt động này trong mỗi học kỳ. Chủ thể thực hiện là giáo viên và ban giám hiệu nhà trường.

4. Học từ sai lầm và sửa chữa: Giáo viên cần hướng dẫn học sinh nhận diện và sửa chữa các sai lầm trong quá trình giải bài tập, qua đó phát triển tư duy phản biện. Mục tiêu giảm tỷ lệ sai sót trong bài kiểm tra xuống dưới 10% trong vòng một năm học. Chủ thể thực hiện là giáo viên bộ môn.

Các giải pháp trên cần được triển khai đồng bộ, có sự phối hợp giữa giáo viên, học sinh và nhà trường, đồng thời được theo dõi, đánh giá định kỳ để điều chỉnh phù hợp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán THPT: Nghiên cứu cung cấp các biện pháp sư phạm cụ thể giúp giáo viên phát triển tư duy phản biện cho học sinh qua dạy học Hình học không gian, từ đó nâng cao hiệu quả giảng dạy.

2. Nhà quản lý giáo dục: Thông tin về thực trạng và giải pháp phát triển năng lực tư duy phản biện giúp các nhà quản lý xây dựng chính sách, chương trình đào tạo phù hợp với xu hướng đổi mới giáo dục.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Giáo dục Toán: Luận văn là tài liệu tham khảo quý giá về lý luận và thực tiễn phát triển tư duy phản biện trong dạy học môn Toán, đặc biệt là Hình học không gian.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp dữ liệu khảo sát, phân tích và thực nghiệm sư phạm có giá trị để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về phương pháp dạy học tích cực và phát triển năng lực học sinh.

Câu hỏi thường gặp

1. Tư duy phản biện là gì và tại sao quan trọng trong dạy học Toán?
   Tư duy phản biện là quá trình vận dụng trí tuệ để phân tích, đánh giá thông tin nhằm đưa ra quyết định hợp lý. Trong dạy học Toán, TDPB giúp học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn phát triển khả năng suy luận, giải quyết vấn đề sáng tạo, phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục.

2. Làm thế nào để phát triển tư duy phản biện qua môn Hình học không gian?
   Thông qua việc rèn luyện kỹ năng phân tích đề bài, khuyến khích đặt câu hỏi, tổ chức tranh luận và học từ sai lầm, học sinh được phát triển khả năng suy nghĩ độc lập, đánh giá và lựa chọn phương án giải quyết phù hợp.

3. Phương pháp khảo sát thực trạng TDPB được thực hiện như thế nào?
   Khảo sát sử dụng phiếu hỏi và phỏng vấn 138 học sinh và 15 giáo viên tại trường THPT Lương Ngọc Quyến, kết hợp quan sát hoạt động dạy học và phân tích kết quả kiểm tra để đánh giá nhận thức và thực trạng phát triển TDPB.

4. Các mức độ phát triển tư duy phản biện được phân loại ra sao?
   Theo nghiên cứu, có 4 mức độ: không có khả năng phản biện, có ít khả năng, có năng lực phản biện và năng lực phản biện tốt, dựa trên khả năng giải quyết vấn đề và lập luận logic của học sinh.

5. Làm thế nào để giáo viên khắc phục khó khăn khi phát triển TDPB cho học sinh?
   Giáo viên cần nâng cao nhận thức về TDPB, áp dụng phương pháp dạy học tích cực, dành thời gian cho học sinh thảo luận, tranh luận và sửa chữa sai lầm, đồng thời phối hợp với nhà trường để tạo điều kiện thuận lợi cho đổi mới phương pháp giảng dạy.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ vai trò quan trọng của tư duy phản biện trong dạy học môn Toán, đặc biệt qua chủ đề Hình học không gian lớp 11.
• Khảo sát thực trạng cho thấy nhận thức và kỹ năng TDPB của học sinh và giáo viên còn nhiều hạn chế, cần có giải pháp phù hợp.
• Đã đề xuất và thực nghiệm thành công một số biện pháp sư phạm nhằm phát triển TDPB cho học sinh, góp phần nâng cao kết quả học tập.
• Các biện pháp bao gồm rèn luyện kỹ năng phân tích đề bài, khuyến khích đặt câu hỏi, tăng cường tranh luận và học từ sai lầm.
• Đề nghị các nhà giáo dục, quản lý và nghiên cứu tiếp tục triển khai, đánh giá và hoàn thiện các giải pháp này trong các năm học tiếp theo để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Giáo viên và nhà trường nên áp dụng các biện pháp đã đề xuất, đồng thời tổ chức các khóa bồi dưỡng nâng cao năng lực phát triển tư duy phản biện cho giáo viên. Các nhà nghiên cứu có thể mở rộng khảo sát và thực nghiệm tại nhiều địa phương khác để đa dạng hóa dữ liệu và giải pháp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề và giải quyết vấn đề. (3) Biết nhận ra các thiếu sót và những sai lầm trong quá trình giải bài toán và sửa chữa nó. (4) Biết phân tích lời giải và kết quả của bài toán để tìm ra các bài toán mới, từ mặt phẳng mở rộng ra không gian (5) Biết lập luận một cách có căn cứ lựa chọn phương án của mình khi giải quyết một bài toán. Các dấu hiệu trên đều có mối quan hệ tác động lẫn nhau, trong quá trình dạy học Hình học không gian ở trường THPT, các loại hình tư duy không tồn tại độc lập nhau mà có quan hệ mật thiết với nhau.

Sự kết hợp đó thúc đẩy cho tư duy phát triển. Sự kết hợp của các loại hình tư duy đạt được ở mức độ nào phụ thuộc vào một số các điều kiện như nội dung dạy học, cách tổ chức hoạt động của GV, đối tượng HS, điều kiện môi trường, phương pháp dạy học tích cực được lựa chọn. Nguyên tắc cơ bản và các mức độ của tư duy phản biện 1. Nguyên tắc cơ bản của tư duy phản biện Để quá trình TDPB không bị rơi vào trạng thái: hoài nghi giáo điều, ngụy biện, thiên vị thì cần có một số nguyên tắc quan trọng như sau: - Thu thập đủ thông tin cần thiết.

- Hiểu và xác định rõ tất cả các khái niệm liên quan. - Đưa ra những câu hỏi về nguồn gốc của các cơ sở lập luận. - Đặt câu hỏi về các kết luận. - Chú ý các giả thiết.

- Xem xét những nguyên nhân và hệ quả khác nhau của vấn đề. - Chú ý loại bỏ các tác nhân gây cản trở suy nghĩ. - Hiểu được các giá trị riêng của bản thân. Các mức độ của tư duy phản biện Theo Rasiman , tác giả đã nghiên cứu khả năng TDPB dựa vào việc giải quyết vấn đề toán học trong giáo dục Toán, đã chia năng lực TDPB thành các mức độ như sau: + Mức 0 - học sinh không có khả năng phản biện (LCTA - 0) + Mức 1 - học sinh có ít khả năng phản biện (LCTA - 1) + Mức 2 - học sinh có năng lực phản biện (LCTA - 2) + Mức 3 - học sinh có năng lực phản biện tốt (LCTA - 3) Việc phân chia này đã được tác giả nghiên cứu dựa trên cách thức mà người học giải quyết vần đề và được làm rõ thông qua các biểu hiện được trình bày như bảng dưới đây: 14 Mức độ Diễn giải Biểu hiện LCTA-0 - HS không có khả năng - Không vẽ được hình của bài toán do trí phản biện.

tưởng tượng không gian còn yếu - HS không thể giải - HS không xác định được các dữ kiện quyết được vấn đề. đã cho của bài toán để giải quyết vấn đề - HS không xác định chính xác và rõ ràng các kiến thức trong định nghĩa, định lý hay dữ kiện có thể được sử dụng trong việc giải quyết vấn đề và cuối cùng HS không thể lập được kế hoạch dựa trên kiến thức điều kiện tiên quyết để giải quyết vấn đề. - Việc GQVĐ của HS được thực hiện dựa trên các khái niệm và ý tưởng trong các hình thức của các định nghĩa, khái niệm, định lý. Việc thực hiện này không rõ ràng, không chính xác, và không có chiều sâu.

HS gặp khó khăn trong việc thực hiện GQVĐ. - Cách thức GQVĐ cũng kém chính xác và còn nhiều mơ hồ. LCTA-1 - HS có ít khả năng - HS xác định được giả thiết, nhận thức phản biện. được vấn đề cần giải quyết.

- HS vận dụng các khái niệm, định nghĩa, định lý chưa được chính xác và rõ ràng kế hoạch đề ra vẫn chưa được hợp lý. - HS còn mơ hồ và thiếu chính xác trong 15 Mức độ Diễn giải Biểu hiện việc đánh giá các lập luận logic được sử dụng trong việc kiểm tra các bước GQVĐ. LCTA-2 - HS có năng lực phản - HS xác định được tình huống có vấn đề. - HS thể hiện các điều kiện tiên quyết của kiến thức một cách rõ ràng, hợp lý và chính xác.

HS có thể đề ra một kế hoạch GQVĐ dựa trên các dữ kiện nhất định. - HS có thể giải quyết được một số vấn đề, tuy nhiên cách lập luận đưa ra sẽ ít sâu sắc, thiếu cẩn thận, đôi khi vẫn gặp khó khăn trong việc GQVĐ. LCTA-3 - HS có năng lực phản - HS xác định được rõ ràng tình huống biện tốt. - HS có thể giải quyết các vấn đề một cách hợp lý và chính xác, nhìn nhận vấn đề một cách sâu sắc và dưới nhiều góc độ khác nhau.

- Khi giải quyết vấn đề, HS biết sử dụng các khái niệm, định nghĩa, định lý, tính chất GQVĐ một cách phù hợp, trong quá trình tính toán hay chứng minh có thể thực hiện một cách nhanh chóng và chính xác. Sự cần thiết của việc phát triển tư duy phản biện cho học sinh THPT 1. Vai trò của việc rèn luyện và phát triển tư duy phản biện trong môn Toán ở trường THPT TDPB giúp HS vượt ra khỏi cách suy nghĩ theo khuôn mẫu, thói quen có sẵn hướng đến cái mới, tìm hiểu, phát hiện những ý tưởng, giá trị mới của vấn đề; tạo tâm thế sẵn tiếp nhận cái mới, cái tiến bộ trong suy nghĩ và hành động; có ý thức nhìn nhận mọi vấn đề dưới góc độ mới, đưa lại kết quả mới, kích thích khả năng sáng tạo. Đặc biệt, tâm sinh lý của HS THPT ở lứa tuổi này về trí tuệ tiếp tục diễn ra sự phát triển của trí nhớ, đặc biệt trí nhớ ý nghĩa, chủ định, vận động, tư duy logic và trừu tượng cũng phát triển mạnh.

Vì thế, HS hoàn toàn có khả năng tiếp thu được các khái niệm toán học. Việc định hướng cuộc sống, các kỹ năng tự phục vụ và lao động được cải thiện, có khí sắc tốt, nhu cầu cuộc sống cao, khó kìm chế tính tích cực hoạt động, có tính hướng ngoại cao, có khát vọng trở thành các thủ lĩnh không chính thức trong nhóm bạn bè. HS luôn có nhu cầu xem xét, đánh giá, tranh luận, bàn cãi các vấn đề của xã hội và các vấn đề trong học tập, các em thường xuyên đặt cho GV và cho mình nhiều câu hỏi trong học tập. Vì thế, cần rèn luyện cho HS thói quen không bao giờ mặc nhiên công nhận điều gì khi mà chưa có cơ sở để suy xét.

Trong quá trình dạy học, đặc biệt là môn Toán cần rèn luyện và phát triển cho HS biết tranh luận, phản biện vấn đề, tạo thói quen tốt trong nhìn nhận, đánh giá các vấn đề trong cuộc sống. Yêu cầu mang tính cấp thiết ấy cũng góp phần thực hiện mục tiêu kết hợp dạy “người và dạy “chữ , lý thuyết phải gắn liền với thực hành. Khả năng phản biện của HS trong quá trình học tập sẽ giúp HS phát triển được tính chủ động, sáng tạo, rèn luyện được khả năng làm việc độc lập, làm việc theo nhóm. Đây chính là chìa khóa giúp các em phát huy được trí tuệ, có bản lĩnh vững vàng trong cuộc sống.

Tư duy phản biện với việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh 1. Tính tích cực của HS trong hoạt động học tập Xã hội loài người hình thành và phát triển ngày càng cao cho đến ngày nay là nhờ vào tính tích cực của con người. Tính tích cực của con người biểu hiện ở chỗ con người đã chủ động sản xuất ra những của cải vật chất cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của xã hội; chủ động cải biến môi trường tự nhiên bắt chúng phục vụ mình, chủ động cải biến xã hội để xã hội ngày càng phát triển theo chiều hướng tốt đẹp hơn. Trong hoạt động học tập tích cực ở đây là tích cực nhận thức, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức.

Quá trình nhận thức trong học tập nhằm lĩnh hội những tri thức loài người đã tích lũy được đồng thời có thể nghiên cứu và tìm ra những tri thức mới cho khoa học. Tuy nhiên trong học tập, HS sẽ thông hiểu, ghi nhớ những gì đã nắm được qua sự hoạt động chủ động và nỗ lực của chính mình. Đến một trình độ nhất định thì sự học tập tích cực sẽ mang tính nghiên cứu khoa học và người học cũng sẽ tìm ra những tri thức mới cho khoa học. Tính tích cực học tập có vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả học tập của người học.

Trong học tập, tính tích cực hóa hoạt động học tập của người học là một hướng đổi mới đã được đông đảo các nhà nghiên cứu, lí luận và các thầy cô giáo quan tâm và bàn tới ở nhiều khía cạnh khác nhau. Biểu hiện của tính tính cực học tập: Hăng hái trả lời câu hỏi của GV, nhận xét, phản biện, bổ sung câu trả lời của các bạn, thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề được nêu ra, đưa ra thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa hiểu rõ, chủ động vận dụng kiến thức kĩ năng đã học để nhận thức vấn đề mới, tập trung chú ý vào vấn đề đang học, kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản lòng trước những tình huống khó khăn 18 1. TDPB với việc phát triển tính tích cực học tập của HS Một HS nếu có TDPB sẽ giúp bản thân chủ động đặt được ra câu hỏi, tự đi tìm hiểu các thông tin liên quan để giải đáp vấn đề vướng mắc hơn là tiếp nhận thụ động lời giải đáp từ người khác. Lúc này, HS phải chủ động vượt qua những ngưỡng rụt rè, e ngại, những mặc cảm hay chứng “ỳ tâm lí để dần có được sự mạnh dạn, tự tin trình bày và bảo vệ chính kiến của bản thân mình.

HS tự trang bị cho bản thân những kĩ năng cần thiết, đặc biệt là “kĩ năng mềm như: giải quyết vấn đề, giao tiếp trước đám đông, sáng tạo Điều quan trọng hơn, đó là HS chủ động đặt ra được nhiều câu hỏi về vấn đề mà mình đang quan tâm và tìm cách giải quyết sẽ thúc đẩy tư duy độc lập, tư duy phản biện và tư duy sáng tạo của bản thân. Bởi lẽ, khi HS càng đặt nhiều câu hỏi bao nhiêu thì trí não sẽ càng linh hoạt hơn, tư duy nhiều hơn và HS sẽ hiểu kĩ về vấn đề bấy nhiêu. Khi HS bắt đầu biết so sánh cái các em thấy và cái nghe được với điều mà các em biết và tin tưởng thì TDPB bắt đầu phát triển.