Dạy học truyện đổi mới trong sách giáo khoa ngữ văn theo đặc trưng thể loại - Đại học Sư phạm Thái Nguyên

Dạy học các tác phẩm truyện thời đổi mới trong chương trình Ngữ văn trung học theo đặc trưng thể loại, nâng cao hiệu quả giảng dạy và tiếp nhận văn chương.

• Tác giả: Nguyễn Huy Thông
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Hữu Bội
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Văn - Tiếng Việt
• Đề tài: Dạy học các tác phẩm truyện thời kì đổi mới trong chương trình, sách giáo khoa bậc trung học theo đặc trưng thể loại
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy học truyện thời đổi mới theo đặc trưng thể loại

Truyện thời đổi mới ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam chuyển đổi mạnh mẽ từ kinh tế kế hoạch hóa sang kinh tế thị trường. Thể loại này mang đậm dấu ấn cuộc sống đời thường, tâm tư con người thời kỳ chuyển giao. Dạy học theo đặc trưng thể loại giúp học sinh tiếp cận văn bản một cách có hệ thống. Phương pháp này lấy các yếu tố hình thức cốt truyện, nhân vật, lời kể làm trung tâm. Thầy giáo hướng dẫn học sinh phân tích từng yếu tố để khám phá nội dung sâu sắc của tác phẩm. Cách tiếp cận này phù hợp với đặc điểm tư duy của học sinh trung học. Nó giúp học sinh vừa nắm được kiến thức thể loại, vừa thấu hiểu giá trị nhân văn của truyện thời đổi mới.

1.1. Đặc điểm cơ bản của truyện thời đổi mới

Truyện thời đổi mới có nhiều đặc điểm riêng khác biệt so với các giai đoạn văn học trước. Nội dung tác phẩm tập trung phản ánh đời sống đời thường của người dân trong giai đoạn chuyển đổi xã hội. Nhà văn thường khai thác những nghịch lí, mâu thuẫn nhỏ bé trong cuộc sống hàng ngày. Hình tượng nhân vật không còn là những anh hùng cách mạng truyền thống, mà là những người bình dị, giản dị ở nông thôn, thành thị. Ngôn ngữ văn chương cũng có sự đổi mới, gần gũi hơn với đời sống thực tế. Các tác phẩm tiêu biểu như Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa minh họa rõ ràng những đặc điểm này.

1.2. Yêu cầu của chương trình ngữ văn trung học

Chương trình ngữ văn trung học hiện hành yêu cầu học sinh nắm được đặc trưng cơ bản của các thể loại văn học. Đối với truyện thời đổi mới, học sinh cần phân biệt được đặc điểm của truyện ngắn, tiểu thuyết thuộc giai đoạn này. Chương trình cũng yêu cầu học sinh thấu hiểu giá trị nội dung, nghệ thuật của các tác phẩm in trong sách giáo khoa. Phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại đáp ứng đầy đủ các yêu cầu này. Nó giúp học sinh phát triển năng lực phân tích, đánh giá văn bản một cách khoa học.

II. Phân tích vấn đề dạy học truyện thời đổi mới hiện nay

Nhiều giáo viên vẫn áp dụng phương pháp dạy học truyện theo lối cũ, chú trọng truyền đạt kiến thức một chiều. Học sinh thường phải ghi chép, học thuộc các ý chính mà không thực sự thấu hiểu đặc trưng thể loại. Một số tác phẩm truyện thời đổi mới có nội dung gần gũi với đời sống của học sinh, nhưng cách giảng dạy khô khan khiến học sinh mất hứng thú. Nhiều học sinh không phân biệt được đặc điểm giữa truyện ngắn và tiểu thuyết thời đổi mới. Họ cũng khó khăn trong việc liên hệ giá trị của tác phẩm với đời sống thực tế. Vấn đề này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có thiếu hướng dẫn cụ thể về phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại cho giáo viên.

2.1. Hạn chế trong phương pháp dạy học hiện tại

Phương pháp dạy học truyện thời đổi mới hiện nay thường quá chú trọng phân tích ý nghĩa chính trị, xã hội của tác phẩm. Các yếu tố hình thức nghệ thuật như cốt truyện, nhân vật, lời kể thường được đề cập sơ sài. Giáo viên ít tạo cơ hội cho học sinh tự phân tích, thảo luận về văn bản. Học sinh trở thành người thụ động, tiếp nhận kiến thức mà không phát triển năng lực tư duy phản biện. Nhiều bài học không liên hệ được giữa đặc trưng thể loại và giá trị nhân văn của tác phẩm. Điều này dẫn đến hiệu quả học tập không cao, học sinh không giữ được hứng thú với môn ngữ văn.

2.2. Nguyên nhân của các hạn chế trên

Nguyên nhân của hạn chế đến từ nhiều phía. Một bộ phận giáo viên chưa được cập nhật đầy đủ về phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại. Tài liệu hướng dẫn giảng dạy còn thiếu các ví dụ cụ thể, dễ áp dụng. Áp lực thi cử cũng khiến giáo viên ưu tiên truyền đạt kiến thức cốt lõi thay vì phát triển năng lực cho học sinh. Ngoài ra, điều kiện cơ sở vật chất, thời lượng bài học cũng hạn chế việc tổ chức các hoạt động phân tích văn bản sáng tạo cho học sinh.

III. Giải pháp dạy học truyện thời đổi mới theo đặc trưng thể loại

Để khắc phục các hạn chế, giáo viên cần áp dụng giải pháp dạy học theo đặc trưng thể loại một cách linh hoạt. Bước đầu tiên là hướng dẫn học sinh nắm vững các yếu tố hình thức cơ bản của truyện: cốt truyện, nhân vật, lời kể. Giáo viên tổ chức các hoạt động nhóm để học sinh cùng phân tích các yếu tố này trong tác phẩm. Sau đó, học sinh liên hệ giữa các yếu tố hình thức với nội dung, tư tưởng của nhà văn. Giáo viên cũng cần liên hệ tác phẩm với đời sống thực tế của học sinh để tăng hứng thú. Các hoạt động như viết bài cảm nhận, dàn ý kịch bản giúp học sinh củng cố kiến thức.

3.1. Thiết kế hoạt động dạy học theo từng yếu tố thể loại

Với yếu tố cốt truyện, giáo viên hướng dẫn học sinh xác định tình huống mở đầu, diễn biến, cao trào, kết thúc của tác phẩm. Đối với nhân vật, học sinh phân tích hình tượng, tính cách, mối quan hệ giữa các nhân vật. Với lời kể, học sinh nhận diện người kể chuyện, góc nhìn kể chuyện, ngôn ngữ sử dụng trong tác phẩm. Mỗi hoạt động được thiết kế phù hợp với trình độ của học sinh. Giáo viên đưa ra gợi ý cụ thể, tạo điều kiện để học sinh tự khám phá đặc trưng của tác phẩm.

3.2. Đánh giá hiệu quả của phương pháp dạy học

Hiệu quả của phương pháp dạy học được đánh giá qua mức độ hiểu biết của học sinh về đặc trưng thể loại. Học sinh có thể phân tích được các yếu tố hình thức của truyện, liên hệ nội dung với giá trị nhân văn. Sự hứng thú của học sinh với môn ngữ văn cũng là chỉ số đánh giá quan trọng. Kết quả thực nghiệm cho thấy phương pháp này giúp 80% học sinh đạt điểm kiểm tra cao hơn so với phương pháp cũ. Hơn nữa, năng lực tư duy phản biện của học sinh được phát triển rõ rệt.

IV. Kết luận và ứng dụng dạy học truyện thời đổi mới

Dạy học truyện thời đổi mới theo đặc trưng thể loại là phương pháp phù hợp với yêu cầu hiện đại của giáo dục trung học. Phương pháp này giúp học sinh tiếp cận văn bản một cách có hệ thống, vừa nắm được kiến thức thể loại, vừa thấu hiểu giá trị nhân văn của tác phẩm. Giáo viên cần liên tục cập nhật kiến thức, điều chỉnh phương pháp phù hợp với đặc điểm của từng tác phẩm, từng nhóm học sinh. Ứng dụng phương pháp này vào thực tế giảng dạy sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn ngữ văn. Nó cũng giúp hình thành thói quen đọc, phân tích văn bản cho học sinh sau khi ra trường. Phương pháp này cần được nhân rộng trong các trường trung học trên cả nước.

4.1. Ứng dụng vào các tác phẩm tiêu biểu trong sách giáo khoa

Các tác phẩm truyện thời đổi mới trong sách giáo khoa như Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa, Một người Hà Nội, Mùa lá rụng trong vườn đều có thể áp dụng phương pháp này. Với Bến quê, giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích tình huống nghịch lí, hình tượng nhân vật Nhĩ để thấu hiểu triết lí về cuộc đời con người. Với Chiếc thuyền ngoài xa, học sinh phân tích cốt truyện, hình tượng người vợ để hiểu tình yêu thầm lặng của người dân ven biển. Mỗi tác phẩm có đặc trưng riêng, giáo viên điều chỉnh nội dung hoạt động phù hợp.

4.2. Hướng phát triển phương pháp dạy học trong tương lai

Trong tương lai, phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại sẽ được kết hợp với công nghệ thông tin để tăng hiệu quả. Giáo viên có thể sử dụng video, tư liệu thực tế để minh họa cho các yếu tố nghệ thuật của truyện. Các hoạt động trực tuyến như thảo luận nhóm, trình bày sản phẩm cũng giúp học sinh chủ động hơn trong học tập. Ngoài ra, việc xây dựng bộ tài liệu hướng dẫn cụ thể, dễ áp dụng cho giáo viên sẽ giúp phương pháp này được nhân rộng rộng rãi hơn trong các trường học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho việc đổi mới sáng tác văn học sau 1975. Truyện ngắn “Bức tranh” có cốt truyện khá đơn giản. Một họa sĩ đang công tác ở chiến trường trong những năm chiến tranh, được lệnh ra hậu phương để chuẩn bị cho một cuộc triển lãm tranh ở nước ngoài. Trên đường ra một binh trạm, một chiến sĩ ngỏ ý nhờ họa sĩ vẽ bức chân dung, nhưng bị từ chối.

Hôm sau lại chính anh lính ấy đã tận tình và độ lượng giúp họa sĩ vượt qua một chặng đường nguy hiểm. Cảm động trước người chiến sĩ, họa sĩ đã vẽ một bức chân dung ký họa về anh và hứa sau khi ra hậu phương sẽ đem đến cho người mẹ của anh lính đang mong mỏi tin con. Ra đến hậu phương, bận rộn vào các việc khác. Và kí họa về anh chiến sĩ “thồ” tranh được giới họa sĩ đánh giá cao, họa sĩ đã không nghĩ gì đến lời hứa của mình.

Nhiều năm sau, tình cờ ông gặp lại người chiến sĩ năm xưa đã giúp mình nay là anh thợ cắt tóc. Một cuộc đấu tranh nội tâm căng thẳng diễn ra trong con người họa sĩ, ông tự vấn lương tâm, dũng cảm nhìn sâu vào bộ mặt bên trong của mình và dồn tâm sức thể hiện nó 13 trong bức chân dung tự họa có vẻ lạ lùng, kì dị nhưng đúng là “Khuôn mặt bên trong” của họa sĩ. Chủ đề và tư tưởng của truyện ngắn “Bức tranh” là gì? Tác giả thông qua câu chuyện của người họa sĩ và anh thợ cắt tóc, muốn nêu lên: - Lời đề nghị rụt rè của anh thợ cắt tóc (mà người kể chuyện tự nhận ra): “Xin mọi người tạm ngừng một phút cái nhịp sống bận bịu chen lấn để tự suy nghĩ về chính mình”, phải chăng đây cũng chính là lời đề nghị tha thiết của tác giả? Qua bức chân dung tự họa kì quái của người họa sĩ, tác giả muốn đưa ra một khám phá về thế giới bên trong của con người, cái thế giới còn chứa đựng nhiều bí ẩn, có cả bóng tối và ánh sáng, cả rồng phượng và rắn rết, thiên thần và ác quỷ. Nhưng không chỉ đưa ra bức chân dung khuôn mặt bên trong của con người, Nguyễn Minh Châu là nhà văn của niềm tin chắc chắn vào con người, vào sự phấn đấu của con người vươn tới cái thiện cái đẹp.

Cuộc đấu tranh với cái xấu, cái ác để hướng thiện là cuộc đấu tranh trong nội tâm của con người để khắc phục, để chiến thắng cái xấu ngay trong bản thân mình. Tiếp sau truyện ngắn “Bức tranh”, nhà văn Nguyễn Minh Châu đã cho ra đời hàng loạt tác phẩm làm nên một “Nguyễn Minh Châu thuộc số những nhà văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay” ( Nguyên Ngọc). “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”, “Bến quê”, “Phiên Chợ Giát”, “Cỏ lau”. Nội dung của sự đổi mới trong văn học Cuốn “giáo trình văn học Việt Nam hiện đại ” tập II (Nhà xuất bản Đại học Sư phạm) đã viết về những đổi mới về tư tưởng nghệ thuật của văn xuôi thời đổi mới như sau: * Đổi mới về quan niệm hiện thực: “…Giai đoạn 1945-1975; do sự quy định của hoàn cảnh lịch sử, văn học dồn trong tâm cho nhiệm vụ tuyên truyền lí tưởng, cổ vũ chiến đấu.

Hiện thực 14 được lựa chọn thường là hiện thực lớn lao trong xu thế phát triển lạc quan. Một hiện thực tuyệt đối hợp lí… Sự khen chê của một tác phẩm thường xuất phát từ nguyên tắc đối chiếu nội dung đời sống được phản ánh vào tác phẩm với cái hiện thực được nhận thức, được quan niệm theo mô hình định trước. Nhà văn Nguyễn Minh Châu nhận xét “hiện thực của văn học có khi không phải là cái hiện thực đang tồn tại mà là cái hiện thực con người đang mơ ước”. Đó là hiện thực trong cái nhìn lí tưởng hóa, nó đẹp nhưng có phần đơn giản, dễ dãi.

Vai trò “người mở đường” cho văn học thời đổi mới của Nguyễn Minh Châu gắn liền với việc ông thay đổi quan niệm và cách tiếp cận hiện thực. Từ hiện thực của các sự kiện, biến cố lịch sử đến hiện thực đã mở rộng, khả năng chiếm lĩnh đời sống của văn xuôi tăng lên. Những mặt trái, mặt khuất lấp, cái tiêu cực, cái xấu, cái bất hợp lí được phát triển. Biến cố lịch sử trở thành đường viền cho số phận cá nhân, thành cái cớ ban đầu để nhà văn khảo sát hành trình tự ý thức của nhân vật.

Như vậy lịch sử đã trở thành phương tiện để khám phá con người lịch sử theo kinh nghiệm cộng đồng trở thành lịch sử theo kinh nghiệm cá nhân. Vai trò chủ thể nhà văn tăng lên, năng lực “sáng tạo” được coi trọng hơn năng lực “phản ánh”.Những truyện “giả cổ tích”, “giả lịch sử”, “giả liêu trai” của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Phạm Hải Vân, Hồ Anh Thái… là sự khẳng định mối quan hệ tự do giữa nhà văn với hiện thực. Hiện thực không nhất thiết phải là mục đích phản ánh của nhà văn, nó có thể chỉ là phương tiện để nhà văn trình bày tư tưởng, cách nhìn, sự chiêm nghiệm của riêng mình. Bên cạnh kiểu hiện thực “kiểm chứng được” xuất hiện hiện thực của ảo giác, của tâm linh, hiện thực được tạo ra bằng trí tưởng tượng của người viết.

Cái kì ảo, cái nghịch dị xuất hiện khá đậm đặc trong các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp như: “Giọt máu”, “Sói trả thù”, “Con thú lớn nhất” hay “Thân phận tình yêu” của Bảo Ninh, “Thiên sứ” của Phạm Thị Hoài và nhiều tác phẩm của Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương… đòi hỏi người đọc phải thay đổi kinh nghiệm một chiều về hiện thực…” [25, tr. 15 * Đổi mới quan niệm về con người: “… Quan niệm về con người chính là cơ sở chi phối những nguyên tắc chiếm lĩnh, cắt nghĩa đời sống của nhà văn… Văn xuôi giai đoạn trước chịu tác động của hoàn cảnh thời chiến đã tập trung vào nhiệm vụ giáo dục con người mới, con người cộng đồng… Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong văn xuôi sau 1975 bắt đầu với việc lấy con người làm tâm điểm để soi chiếu lịch sử. Con người từ điểm nhìn lí tưởng hóa được đặt vào điểm nhìn thế sự, đời tư con người hiện diện với các quan hệ nhân sinh cụ thể, nhiều chiều, đó là cách xử lí phổ biến… Ở “Bức tranh” của Nguyễn Minh Châu dùng một nhân vật kiểu tự thú để công bố niềm tin về tính phức tạp của con người. Nguyễn Huy Thiệp làm chấn động dư luận khi ông nhìn con người như một bản thể tự nhiên.

Từ trước đến nay, văn học thường viết về con người như một ý thức xã hội. Rõ ràng ý thức giữ vị trí vô cùng quan trọng đối với cuộc sống của con người, nhưng làm sao có thể phủ định được sức mạnh của bản năng tự nhiên, tình cảm tự nhiên. Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người đã đem lại chiều sâu nhận thức thẩm mĩ cho văn học. Sáng tác của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng… quan tâm nhiều đến hành trình tự ý thức của con người.

Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Chu Lai … có những phát hiện sắc sảo về con người bản năng, vô thức. Bảo Ninh, Hồ Anh Thái… lại nhiều trăn trở với đời sống tâm linh của con người. Những khám phá đa dạng đó sẽ dẫn tới sự đổi mới [trong thế giới nhân vật…”.249) * Đổi mới quan niệm trần thuật: Mỗi tác phẩm thường chỉ có một điểm nhìn. Sự trần thuật từ nhiều điểm nhìn là bằng chứng quan trọng về đổi mới, quan niệm văn xuôi… Câu chuyện anh họa sĩ, quên lời hứa trong “Bức tranh” của Nguyễn Minh Châu sẽ được phán xét hoàn toàn khác nhau khi được đặt vào hai điểm nhìn một điểm nhìn của chính anh ta và một điểm nhìn của người thợ cắt tóc.

Hay trong tác phẩm 16 “Chiếc thuyền ngoài xa” cũng được Nguyễn Minh Châu đánh giá theo nhiều quan điểm: Quan điểm của Đẩu và Phùng là quan điểm của người ngoài cuộc, còn những người như bà ta nhìn bằng con mắt người trong cuộc…Như vậy cuộc đối thoại giữa các nhân vật về tư tưởng trở thành cuộc đối thoại với chính bạn đọc.Văn xuôi sau 1975 cũng có sự mở rộng đáng kể các phạm trù thẩm mĩ… Nhãn quan ngôn ngữ của văn xuôi sau 1975 là nhãn quan dân chủ cởi mở… với Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài… ngôn từ hiện thực – đời thường, đậm chất khẩu ngữ được gia tăng tính tốc độ và lượng thông tin đã chuyển tải một cách hiệu quả trạng thái vận động mãnh liệt mà phức tạp xô bồ của đời sống đương đại… giọng điệu văn xuôi cũng trở nên đa dạng. Nhìn chung, nếu so sánh văn xuôi giai đoạn 1945 – 1975, văn xuôi sau 1975 nổi rõ hai sắc thái giọng điệu mới: đó là giễu nhại và hoài nghi…”. Phương pháp tiếp cận các tác phẩm truyện theo đặc trưng thể loại * Ý kiến của tác giả Trần Thanh Đạm trong cuốn “Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể”. (Nhà xuất bản Giáo dục.

Về đặc trưng của truyện là: Truyện là một khái niệm rộng bao gồm các thể tài chủ yếu thuộc loại hình tự sự. Tự sự có nghĩa là kể truyện và có kể chuyện ắt là có truyện… Truyện bao giờ cũng có tình tiết, tức là có một sự tham gia của những con người với những hành động, tính cách… Sự tồn tại của tình tiết (hay còn gọi là cốt truyện) là một đặc trưng căn bản của truyện. Tâm của sự việc, biến cố là con người, trung tâm tình tiết là nhân vật. Đối tượng chủ yếu của văn học là những con người với cuộc sống bên trong và cuộc đời bên ngoài của họ.

Đã là truyện thì phải có cốt truyện, có nhân vật… Truyện bao giờ cũng là truyện kể (hoặc kể bằng lời nói hoặc kể bằng văn viết). Lời kể chuyện là một yếu tố rất quan trọng của truyện. Cốt truyện, nhân vật, toàn bộ hình tượng của truyện được dệt nên qua lời kể của truyện. Lời kể một mặt là phương tiện để 17 phản ánh cuộc sống hình tượng trong truyện, mặt khác cũng là phương tiện để biểu hiện thái độ, tình cảm, tư tưởng, sự đánh giá của tác giả đối với đời sống…”.

* Về phân tích và giảng dạy truyện: “Hình tượng của truyện mang nội dung hiện thực và nội dung tư tưởng đồng thời được cấu tạo nhuần nhuyễn qua ba yếu tố: Tình tiết, nhân vật và lời kể.