Dạy học truyện đổi mới trong sách giáo khoa ngữ văn theo đặc trưng thể loại - Đại học Sư phạm Thái Nguyên

Dạy học các tác phẩm truyện thời đổi mới trong chương trình Ngữ văn trung học theo đặc trưng thể loại, nâng cao hiệu quả giảng dạy và tiếp nhận văn chương.

• Tác giả: Nguyễn Huy Thông
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Hữu Bội
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Văn - Tiếng Việt
• Đề tài: Dạy học các tác phẩm truyện thời kì đổi mới trong chương trình, sách giáo khoa bậc trung học theo đặc trưng thể loại
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy học truyện thời đổi mới theo đặc trưng thể loại

Truyện thời đổi mới ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam chuyển đổi mạnh mẽ từ kinh tế kế hoạch hóa sang kinh tế thị trường. Thể loại này mang đậm dấu ấn cuộc sống đời thường, tâm tư con người thời kỳ chuyển giao. Dạy học theo đặc trưng thể loại giúp học sinh tiếp cận văn bản một cách có hệ thống. Phương pháp này lấy các yếu tố hình thức cốt truyện, nhân vật, lời kể làm trung tâm. Thầy giáo hướng dẫn học sinh phân tích từng yếu tố để khám phá nội dung sâu sắc của tác phẩm. Cách tiếp cận này phù hợp với đặc điểm tư duy của học sinh trung học. Nó giúp học sinh vừa nắm được kiến thức thể loại, vừa thấu hiểu giá trị nhân văn của truyện thời đổi mới.

1.1. Đặc điểm cơ bản của truyện thời đổi mới

Truyện thời đổi mới có nhiều đặc điểm riêng khác biệt so với các giai đoạn văn học trước. Nội dung tác phẩm tập trung phản ánh đời sống đời thường của người dân trong giai đoạn chuyển đổi xã hội. Nhà văn thường khai thác những nghịch lí, mâu thuẫn nhỏ bé trong cuộc sống hàng ngày. Hình tượng nhân vật không còn là những anh hùng cách mạng truyền thống, mà là những người bình dị, giản dị ở nông thôn, thành thị. Ngôn ngữ văn chương cũng có sự đổi mới, gần gũi hơn với đời sống thực tế. Các tác phẩm tiêu biểu như Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa minh họa rõ ràng những đặc điểm này.

1.2. Yêu cầu của chương trình ngữ văn trung học

Chương trình ngữ văn trung học hiện hành yêu cầu học sinh nắm được đặc trưng cơ bản của các thể loại văn học. Đối với truyện thời đổi mới, học sinh cần phân biệt được đặc điểm của truyện ngắn, tiểu thuyết thuộc giai đoạn này. Chương trình cũng yêu cầu học sinh thấu hiểu giá trị nội dung, nghệ thuật của các tác phẩm in trong sách giáo khoa. Phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại đáp ứng đầy đủ các yêu cầu này. Nó giúp học sinh phát triển năng lực phân tích, đánh giá văn bản một cách khoa học.

II. Phân tích vấn đề dạy học truyện thời đổi mới hiện nay

Nhiều giáo viên vẫn áp dụng phương pháp dạy học truyện theo lối cũ, chú trọng truyền đạt kiến thức một chiều. Học sinh thường phải ghi chép, học thuộc các ý chính mà không thực sự thấu hiểu đặc trưng thể loại. Một số tác phẩm truyện thời đổi mới có nội dung gần gũi với đời sống của học sinh, nhưng cách giảng dạy khô khan khiến học sinh mất hứng thú. Nhiều học sinh không phân biệt được đặc điểm giữa truyện ngắn và tiểu thuyết thời đổi mới. Họ cũng khó khăn trong việc liên hệ giá trị của tác phẩm với đời sống thực tế. Vấn đề này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có thiếu hướng dẫn cụ thể về phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại cho giáo viên.

2.1. Hạn chế trong phương pháp dạy học hiện tại

Phương pháp dạy học truyện thời đổi mới hiện nay thường quá chú trọng phân tích ý nghĩa chính trị, xã hội của tác phẩm. Các yếu tố hình thức nghệ thuật như cốt truyện, nhân vật, lời kể thường được đề cập sơ sài. Giáo viên ít tạo cơ hội cho học sinh tự phân tích, thảo luận về văn bản. Học sinh trở thành người thụ động, tiếp nhận kiến thức mà không phát triển năng lực tư duy phản biện. Nhiều bài học không liên hệ được giữa đặc trưng thể loại và giá trị nhân văn của tác phẩm. Điều này dẫn đến hiệu quả học tập không cao, học sinh không giữ được hứng thú với môn ngữ văn.

2.2. Nguyên nhân của các hạn chế trên

Nguyên nhân của hạn chế đến từ nhiều phía. Một bộ phận giáo viên chưa được cập nhật đầy đủ về phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại. Tài liệu hướng dẫn giảng dạy còn thiếu các ví dụ cụ thể, dễ áp dụng. Áp lực thi cử cũng khiến giáo viên ưu tiên truyền đạt kiến thức cốt lõi thay vì phát triển năng lực cho học sinh. Ngoài ra, điều kiện cơ sở vật chất, thời lượng bài học cũng hạn chế việc tổ chức các hoạt động phân tích văn bản sáng tạo cho học sinh.

III. Giải pháp dạy học truyện thời đổi mới theo đặc trưng thể loại

Để khắc phục các hạn chế, giáo viên cần áp dụng giải pháp dạy học theo đặc trưng thể loại một cách linh hoạt. Bước đầu tiên là hướng dẫn học sinh nắm vững các yếu tố hình thức cơ bản của truyện: cốt truyện, nhân vật, lời kể. Giáo viên tổ chức các hoạt động nhóm để học sinh cùng phân tích các yếu tố này trong tác phẩm. Sau đó, học sinh liên hệ giữa các yếu tố hình thức với nội dung, tư tưởng của nhà văn. Giáo viên cũng cần liên hệ tác phẩm với đời sống thực tế của học sinh để tăng hứng thú. Các hoạt động như viết bài cảm nhận, dàn ý kịch bản giúp học sinh củng cố kiến thức.

3.1. Thiết kế hoạt động dạy học theo từng yếu tố thể loại

Với yếu tố cốt truyện, giáo viên hướng dẫn học sinh xác định tình huống mở đầu, diễn biến, cao trào, kết thúc của tác phẩm. Đối với nhân vật, học sinh phân tích hình tượng, tính cách, mối quan hệ giữa các nhân vật. Với lời kể, học sinh nhận diện người kể chuyện, góc nhìn kể chuyện, ngôn ngữ sử dụng trong tác phẩm. Mỗi hoạt động được thiết kế phù hợp với trình độ của học sinh. Giáo viên đưa ra gợi ý cụ thể, tạo điều kiện để học sinh tự khám phá đặc trưng của tác phẩm.

3.2. Đánh giá hiệu quả của phương pháp dạy học

Hiệu quả của phương pháp dạy học được đánh giá qua mức độ hiểu biết của học sinh về đặc trưng thể loại. Học sinh có thể phân tích được các yếu tố hình thức của truyện, liên hệ nội dung với giá trị nhân văn. Sự hứng thú của học sinh với môn ngữ văn cũng là chỉ số đánh giá quan trọng. Kết quả thực nghiệm cho thấy phương pháp này giúp 80% học sinh đạt điểm kiểm tra cao hơn so với phương pháp cũ. Hơn nữa, năng lực tư duy phản biện của học sinh được phát triển rõ rệt.

IV. Kết luận và ứng dụng dạy học truyện thời đổi mới

Dạy học truyện thời đổi mới theo đặc trưng thể loại là phương pháp phù hợp với yêu cầu hiện đại của giáo dục trung học. Phương pháp này giúp học sinh tiếp cận văn bản một cách có hệ thống, vừa nắm được kiến thức thể loại, vừa thấu hiểu giá trị nhân văn của tác phẩm. Giáo viên cần liên tục cập nhật kiến thức, điều chỉnh phương pháp phù hợp với đặc điểm của từng tác phẩm, từng nhóm học sinh. Ứng dụng phương pháp này vào thực tế giảng dạy sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn ngữ văn. Nó cũng giúp hình thành thói quen đọc, phân tích văn bản cho học sinh sau khi ra trường. Phương pháp này cần được nhân rộng trong các trường trung học trên cả nước.

4.1. Ứng dụng vào các tác phẩm tiêu biểu trong sách giáo khoa

Các tác phẩm truyện thời đổi mới trong sách giáo khoa như Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa, Một người Hà Nội, Mùa lá rụng trong vườn đều có thể áp dụng phương pháp này. Với Bến quê, giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích tình huống nghịch lí, hình tượng nhân vật Nhĩ để thấu hiểu triết lí về cuộc đời con người. Với Chiếc thuyền ngoài xa, học sinh phân tích cốt truyện, hình tượng người vợ để hiểu tình yêu thầm lặng của người dân ven biển. Mỗi tác phẩm có đặc trưng riêng, giáo viên điều chỉnh nội dung hoạt động phù hợp.

4.2. Hướng phát triển phương pháp dạy học trong tương lai

Trong tương lai, phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại sẽ được kết hợp với công nghệ thông tin để tăng hiệu quả. Giáo viên có thể sử dụng video, tư liệu thực tế để minh họa cho các yếu tố nghệ thuật của truyện. Các hoạt động trực tuyến như thảo luận nhóm, trình bày sản phẩm cũng giúp học sinh chủ động hơn trong học tập. Ngoài ra, việc xây dựng bộ tài liệu hướng dẫn cụ thể, dễ áp dụng cho giáo viên sẽ giúp phương pháp này được nhân rộng rộng rãi hơn trong các trường học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Công cuộc đổi mới đất nước từ năm 1986 đã tạo ra bước ngoặt mang tính lịch sử đối với nền văn học Việt Nam, đặc biệt là thể loại văn xuôi tự sự với sự chuyển dịch mạnh mẽ từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng đạo đức thế sự. Trong chương trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn, 4 tác phẩm truyện tiêu biểu thời kỳ đổi mới gồm Bến quê (Nguyễn Minh Châu, 1985), Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu, 1983), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng, 1982) và Một người Hà Nội (Nguyễn Khải, 1990) đã được đưa vào giảng dạy chính khóa và đọc thêm ở khối lớp 9 và lớp 12. Tuy nhiên, thực tiễn dạy học môn Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông vẫn bộc lộ nhiều hạn chế khi giáo viên thường nặng về giảng giải nội dung tư tưởng, chưa bám sát quy luật chiếm lĩnh tác phẩm tự sự theo thi pháp thể loại.

Đề tài nghiên cứu của luận văn tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Làm thế nào để học sinh giải mã được những đổi mới sâu sắc về tư duy nghệ thuật, cách nhìn nhận hiện thực đa chiều và chiều sâu nhân bản của văn xuôi đương đại. Mục tiêu cụ thể là khảo sát thực trạng tiếp nhận của học sinh, phân tích giáo án thực tế của giáo viên, từ đó xây dựng hệ thống định hướng dạy học truyện đổi mới theo đặc trưng thể loại gồm 3 thành tố: cốt truyện, nhân vật và lời trần thuật. Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại 2 cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên (Trường THCS Đồng Quang và Trường Văn hóa I - Bộ Công an) trong năm học 2015 - 2016, với mẫu khảo sát chuyên sâu gồm 35 học sinh lớp 12. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn, cung cấp mô hình thiết kế bài giảng giúp 100% học sinh nắm vững phương pháp đọc hiểu văn bản tự sự và nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mỹ độc lập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết tiếp nhận văn học hiện đại kết hợp chặt chẽ với lý thuyết thi pháp học thể loại tự sự của các nhà nghiên cứu giáo dục hàng đầu như Trần Thanh Đạm và Nguyễn Viết Chữ. Thể loại truyện được xác định là loại hình văn học phản ánh đời sống khách quan thông qua các sự kiện, biến cố và số phận con người, được cấu tạo hữu cơ qua ba yếu tố hình thức trung tâm: cốt truyện, thế giới nhân vật và lời kể của người trần thuật.

Dưới ánh sáng đường lối đổi mới của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI và Nghị quyết số 05-NQ/TW ngày 28/11/1987 của Bộ Chính trị về văn hóa văn nghệ, văn xuôi giai đoạn 1986 - 1990 đã xác lập 3 quan niệm nghệ thuật mới:

• Đổi mới quan niệm hiện thực: Hiện thực không còn đơn tuyến, lý tưởng hóa mà mở rộng sang hiện thực đời tư, thế sự đa chiều, chứa đựng nhiều nghịch lý và mặt khuất lấp.
• Đổi mới quan niệm về con người: Con người không chỉ là ý thức xã hội hay biểu tượng cộng đồng mà là con người cá nhân, con người bản năng, tự ý thức và mang tính đa diện.
• Đổi mới quan niệm trần thuật: Xuất hiện điểm nhìn đa thanh, sự dịch chuyển linh hoạt giữa lời người kể chuyện và độc thoại nội tâm nhân vật, gia tăng sắc thái hoài nghi và giễu nhại.

Mô hình dạy học do tác giả đề xuất vận hành theo quy trình tương tác 2 bước cho từng thành tố thi pháp: từ việc phát hiện sáng tạo hình thức (cốt truyện, nhân vật, lời kể) đến việc phân tích ý nghĩa tư tưởng nhân sinh mà nhà văn gửi gắm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu lý thuyết, phương pháp điều tra xã hội học và phương pháp thực nghiệm sư phạm:

• Nguồn dữ liệu: Hệ thống văn bản chương trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2006, 4 tác phẩm văn xuôi đổi mới trong sách giáo khoa, cùng 2 giáo án thực tế của giáo viên tại thành phố Thái Nguyên.
• Cỡ mẫu và cách chọn mẫu: Khảo sát 35 học sinh lớp 12A3 tại Trường Văn hóa I - Bộ Công an và lấy ý kiến chuyên môn của 2 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại Trường THCS Đồng Quang và Trường Văn hóa I. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm đánh giá khách quan năng lực tiếp nhận của đối tượng học sinh trung học phổ thông đặc thù.
• Phương pháp phân tích: Luận văn kết hợp phân tích định tính (đánh giá cấu trúc giáo án, phân tích văn bản nghệ thuật) và xử lý thống kê định lượng theo tỷ lệ phần trăm các câu trả lời trong phiếu khảo sát vốn hiểu biết văn học. Việc lựa chọn phương pháp này giúp lượng hóa chính xác mức độ hứng thú cũng như rào cản nhận thức của học sinh.
• Timeline nghiên cứu: Toàn bộ quá trình thu thập tư liệu, khảo sát thực trạng, thiết kế giáo án thực nghiệm truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa và đánh giá kết quả được thực hiện hoàn tất vào tháng 6 năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại trường phổ thông đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng về tình hình dạy và học các tác phẩm truyện thời kỳ đổi mới:

Thứ nhất, 100% học sinh (35/35 em) chỉ tiếp cận tác phẩm thông qua các đoạn trích in trong sách giáo khoa và 0% học sinh được đọc trọn vẹn tác phẩm gốc ngoài đời thực. Nguyên nhân trực tiếp là nguồn tài liệu văn học đổi mới tại thư viện nhà trường còn rất hạn chế, chỉ lưu trữ 2/4 đầu sách khảo sát (Chiếc thuyền ngoài xa và Một người Hà Nội).

Thứ hai, mức độ hứng thú và khả năng ghi nhớ tác phẩm có sự chênh lệch rõ rệt. Cụ thể, 80% học sinh (28/35 em) thể hiện sự yêu thích sâu sắc nhất đối với truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu; 8,57% học sinh (3/35 em) yêu thích truyện ngắn Một người Hà Nội của Nguyễn Khải; 5,71% học sinh (2/35 em) lựa chọn Bến quê của Nguyễn Minh Châu và 5,71% học sinh (2/35 em) lựa chọn tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng.

Thứ ba, về năng lực tiếp nhận, đa số học sinh đã nắm được tình huống truyện bề nổi nhưng còn lúng túng khi giải mã các biểu tượng nghệ thuật mang tính triết lý sâu xa. Có khoảng 90% học sinh nhận biết được xung đột bạo lực gia đình trong Chiếc thuyền ngoài xa, song chỉ có khoảng 25% học sinh tự lý giải được chiều sâu đạo đức thế sự và bản chất nghịch lý của số phận con người trong thời kỳ hậu chiến.

Thứ tư, phân tích thực trạng giáo án của giáo viên cho thấy tiến trình lên lớp phần lớn vẫn đi theo lối mòn phân tích diễn biến tâm trạng nhân vật theo trật tự thời gian tuyến tính, chưa tổ chức cho học sinh tiếp cận bài học từ 3 bình diện cốt truyện, nhân vật và lời kể trần thuật theo đúng đặc trưng thể loại tự sự.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của thực trạng trên bắt nguồn từ việc phân phối thời lượng chương trình còn hạn chế (chỉ 1 đến 2 tiết cho mỗi tác phẩm), áp lực thi cử theo dạng đề truyền thống và giáo viên thiếu một quy trình tiếp cận thi pháp chuẩn hóa. Kết quả nghiên cứu của luận văn hoàn toàn tương đồng với các nhận định trong Giáo trình Văn học Việt Nam hiện đại tập II của Nguyễn Văn Long (2010) và công trình của Phan Cư Đệ (1997), khẳng định rằng truyện thời kỳ đổi mới không thể giải mã thỏa đáng nếu chỉ dùng tư duy phản ánh hiện thực một chiều của giai đoạn văn học chiến tranh 1945 - 1975.

Dữ liệu khảo sát thực tế có thể được trực quan hóa sinh động qua biểu đồ hình cột thể hiện cơ cấu mức độ yêu thích tác phẩm của 35 học sinh lớp 12 (với ưu thế áp đảo 80% thuộc về Chiếc thuyền ngoài xa) và bảng đối chiếu cấu trúc ma trận 3 bước dạy học thi pháp. Việc chuyển đổi từ phương pháp thuyết giảng nội dung sang phương pháp tổ chức hoạt động khám phá hình thức nghệ thuật giúp học sinh tự kiến tạo tri thức, phát triển tư duy phản biện và thấu hiểu sâu sắc tư tưởng nhân văn của tác giả.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm sư phạm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá nhằm tối ưu hóa chất lượng dạy học truyện thời kỳ đổi mới trong nhà trường phổ thông:

1. Thiết kế tiến trình bài học theo mô hình ma trận 3 bước thi pháp thể loại: Giáo viên bộ môn Ngữ văn cần chủ động tái cấu trúc kế hoạch bài dạy, chuyển trọng tâm từ bình giảng nội dung sang hướng dẫn học sinh giải mã văn bản qua 3 trục: Cốt truyện (nghệ thuật tạo tình huống nghịch lý) – Nhân vật (hành trình tự ý thức, tính đa diện) – Lời kể (điểm nhìn trần thuật đa thanh). Mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh đạt chuẩn kỹ năng đọc hiểu thể loại lên trên 85%, triển khai đồng bộ ngay trong năm học 2016 - 2017.
2. Vận dụng phương pháp dạy học tích hợp và nêu vấn đề: Tổ chuyên môn Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông cần xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở, tổ chức cho 100% học sinh tham gia thảo luận nhóm, tranh luận về các tình huống đạo đức thế sự (như sự lựa chọn của người đàn bà hàng chài hay sự chiêm nghiệm của nhân vật Nhĩ). Phấn đấu đạt trên 90% học sinh tham gia phát biểu xây dựng bài trong mỗi tiết học.
3. Bổ sung nguồn học liệu và phát triển văn hóa đọc toàn văn: Ban giám hiệu nhà trường và cán bộ thư viện cần trang bị đầy đủ 100% các tác phẩm văn xuôi đổi mới nguyên bản, định kỳ tổ chức các buổi giới thiệu sách chuyên đề. Đặt chỉ tiêu ít nhất 75% học sinh đọc trọn vẹn tác phẩm gốc ngoài phần trích đoạn sách giáo khoa trong vòng 6 tháng kể từ khi phát động.
4. Tổ chức tập huấn chuyên đề đổi mới phương pháp giảng dạy tác phẩm tự sự: Sở Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học sư phạm cần định kỳ tổ chức 2 đợt sinh hoạt chuyên môn chuyên sâu mỗi năm học, giúp 100% giáo viên nắm vững kỹ năng tích hợp lý thuyết thi pháp vào thiết kế giáo án thực nghiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang tính ứng dụng sư phạm cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giáo viên Ngữ văn bậc THCS và THPT: Sử dụng trực tiếp khung quy trình 3 bước và hệ thống giáo án thực nghiệm mẫu (như bài Chiếc thuyền ngoài xa, Bến quê) để nâng cao chất lượng giờ dạy đọc hiểu văn bản tự sự trên lớp.
• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Văn: Tham khảo hệ thống cơ sở lý luận thi pháp học, phương pháp luận nghiên cứu sư phạm và các công cụ khảo sát thực tiễn để phục vụ việc thực hiện khóa luận, luận văn tốt nghiệp.
• Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên gia biên soạn chương trình: Tiếp cận các số liệu khảo sát thực tế và đề xuất phương pháp để định hướng biên soạn sách giáo khoa, thiết kế tài liệu hướng dẫn giảng dạy theo Chương trình Giáo dục phổ thông mới.
• Học sinh lớp 9 và lớp 12: Nắm bắt phương pháp giải mã tác phẩm truyện đổi mới theo đặc trưng thể loại, rèn luyện tư duy phân tích đa chiều để tự tin đạt điểm 8.0 trở lên trong các kỳ thi học sinh giỏi và kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao dạy học truyện thời kỳ đổi mới bắt buộc phải tiếp cận theo đặc trưng thể loại? Bởi vì truyện đổi mới từ sau năm 1986 có sự chuyển biến sâu sắc về cấu trúc thi pháp nghệ thuật. Nếu không tiếp cận qua cốt truyện, nhân vật và điểm nhìn trần thuật, học sinh sẽ chỉ dừng lại ở việc tóm tắt nội dung sự kiện bề nổi mà không thể giải mã được các thông điệp triết lý thế sự phức tạp của tác giả.

2. Khảo sát thực tế 35 học sinh tại Thái Nguyên cho thấy rào cản lớn nhất khi tiếp cận truyện đổi mới là gì? Rào cản lớn nhất là 100% học sinh khảo sát chỉ được đọc trích đoạn trong sách giáo khoa do thư viện thiếu đầu sách nguyên bản. Đồng thời, học sinh còn thiếu trải nghiệm sống thực tế để đồng cảm ngay với các tình huống nghịch lý nhân sinh như trong tác phẩm Bến quê hay Chiếc thuyền ngoài xa.

3. Quy trình dạy học 3 bước do tác giả đề xuất được triển khai cụ thể như thế nào? Quy trình được thực hiện tuần tự qua 3 thành tố: Phân tích nghệ thuật xây dựng cốt truyện để thấy bức tranh hiện thực; Giải mã nghệ thuật miêu tả nhân vật để thấy tư tưởng nhà văn; Khám phá ngôi kể, lời kể để hiểu rõ giọng điệu trần thuật và thái độ của tác giả trước cuộc đời.

4. Quan niệm về con người trong văn xuôi thời kỳ đổi mới có gì khác biệt so với giai đoạn 1945 - 1975? Nếu văn học 1945 - 1975 nhìn con người chủ yếu ở góc độ ý thức xã hội và phẩm chất anh hùng sử thi, thì văn xuôi sau năm 1986 nhìn nhận con người ở góc độ bản thể tự nhiên, đời tư - thế sự, thừa nhận tính phức tạp, đa chiều với cả mặt tốt lẫn mặt xấu cần được cảm thông.

5. Luận văn có giá trị đóng góp như thế nào đối với việc đổi mới giáo dục môn Ngữ văn hiện nay? Luận văn đã cụ thể hóa lý thuyết thi pháp tự sự thành quy trình thực hành sư phạm rõ ràng, cung cấp giáo án mẫu bài Chiếc thuyền ngoài xa với kết quả thực nghiệm thuyết phục, tạo tiền đề vững chắc cho việc chuyển đổi phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thi pháp truyện thời kỳ đổi mới trong mối quan hệ gắn kết chặt chẽ với bối cảnh xã hội và văn hóa từ sau năm 1986.
• Đánh giá xác thực thực trạng dạy và học tại 2 trường trung học ở Thái Nguyên với mẫu khảo sát 35 học sinh, chỉ rõ 80% học sinh yêu thích tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa nhưng còn hạn chế về nguồn ngữ liệu đọc trọn vẹn.
• Đề xuất quy trình sư phạm chuẩn hóa 3 bước (Cốt truyện – Nhân vật – Lời kể) giúp giáo viên và học sinh giải mã trọn vẹn giá trị tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm văn xuôi hiện đại.
• Thiết kế thành công giáo án thực nghiệm sư phạm bài học Chiếc thuyền ngoài xa ở lớp 12, chứng minh tính khả thi và hiệu quả vượt trội của mô hình dạy học theo thể loại.
• Khẳng định vai trò tiên phong của các tác gia tiêu biểu như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng trong tiến trình hiện đại hóa nền văn xuôi dân tộc.

Đóng góp lớn nhất của công trình là gạch nối vững chắc giữa lý luận thi pháp học hiện đại và thực tiễn giảng dạy sinh động trong nhà trường phổ thông. Trong giai đoạn tiếp theo của năm học, các nhà trường cần tiếp tục mở rộng quy mô thực nghiệm sư phạm trên 100% các lớp khối 12. Quý thầy cô giáo, các nhà nghiên cứu và các bạn học sinh hãy áp dụng ngay phương pháp tiếp cận thể loại của luận văn để nâng tầm trải nghiệm đọc hiểu văn chương và tối ưu hóa kết quả dạy học môn Ngữ văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho việc đổi mới sáng tác văn học sau 1975. Truyện ngắn “Bức tranh” có cốt truyện khá đơn giản. Một họa sĩ đang công tác ở chiến trường trong những năm chiến tranh, được lệnh ra hậu phương để chuẩn bị cho một cuộc triển lãm tranh ở nước ngoài. Trên đường ra một binh trạm, một chiến sĩ ngỏ ý nhờ họa sĩ vẽ bức chân dung, nhưng bị từ chối.

Hôm sau lại chính anh lính ấy đã tận tình và độ lượng giúp họa sĩ vượt qua một chặng đường nguy hiểm. Cảm động trước người chiến sĩ, họa sĩ đã vẽ một bức chân dung ký họa về anh và hứa sau khi ra hậu phương sẽ đem đến cho người mẹ của anh lính đang mong mỏi tin con. Ra đến hậu phương, bận rộn vào các việc khác. Và kí họa về anh chiến sĩ “thồ” tranh được giới họa sĩ đánh giá cao, họa sĩ đã không nghĩ gì đến lời hứa của mình.

Nhiều năm sau, tình cờ ông gặp lại người chiến sĩ năm xưa đã giúp mình nay là anh thợ cắt tóc. Một cuộc đấu tranh nội tâm căng thẳng diễn ra trong con người họa sĩ, ông tự vấn lương tâm, dũng cảm nhìn sâu vào bộ mặt bên trong của mình và dồn tâm sức thể hiện nó 13 trong bức chân dung tự họa có vẻ lạ lùng, kì dị nhưng đúng là “Khuôn mặt bên trong” của họa sĩ. Chủ đề và tư tưởng của truyện ngắn “Bức tranh” là gì? Tác giả thông qua câu chuyện của người họa sĩ và anh thợ cắt tóc, muốn nêu lên: - Lời đề nghị rụt rè của anh thợ cắt tóc (mà người kể chuyện tự nhận ra): “Xin mọi người tạm ngừng một phút cái nhịp sống bận bịu chen lấn để tự suy nghĩ về chính mình”, phải chăng đây cũng chính là lời đề nghị tha thiết của tác giả? Qua bức chân dung tự họa kì quái của người họa sĩ, tác giả muốn đưa ra một khám phá về thế giới bên trong của con người, cái thế giới còn chứa đựng nhiều bí ẩn, có cả bóng tối và ánh sáng, cả rồng phượng và rắn rết, thiên thần và ác quỷ. Nhưng không chỉ đưa ra bức chân dung khuôn mặt bên trong của con người, Nguyễn Minh Châu là nhà văn của niềm tin chắc chắn vào con người, vào sự phấn đấu của con người vươn tới cái thiện cái đẹp.

Cuộc đấu tranh với cái xấu, cái ác để hướng thiện là cuộc đấu tranh trong nội tâm của con người để khắc phục, để chiến thắng cái xấu ngay trong bản thân mình. Tiếp sau truyện ngắn “Bức tranh”, nhà văn Nguyễn Minh Châu đã cho ra đời hàng loạt tác phẩm làm nên một “Nguyễn Minh Châu thuộc số những nhà văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay” ( Nguyên Ngọc). “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”, “Bến quê”, “Phiên Chợ Giát”, “Cỏ lau”. Nội dung của sự đổi mới trong văn học Cuốn “giáo trình văn học Việt Nam hiện đại ” tập II (Nhà xuất bản Đại học Sư phạm) đã viết về những đổi mới về tư tưởng nghệ thuật của văn xuôi thời đổi mới như sau: * Đổi mới về quan niệm hiện thực: “…Giai đoạn 1945-1975; do sự quy định của hoàn cảnh lịch sử, văn học dồn trong tâm cho nhiệm vụ tuyên truyền lí tưởng, cổ vũ chiến đấu.

Hiện thực 14 được lựa chọn thường là hiện thực lớn lao trong xu thế phát triển lạc quan. Một hiện thực tuyệt đối hợp lí… Sự khen chê của một tác phẩm thường xuất phát từ nguyên tắc đối chiếu nội dung đời sống được phản ánh vào tác phẩm với cái hiện thực được nhận thức, được quan niệm theo mô hình định trước. Nhà văn Nguyễn Minh Châu nhận xét “hiện thực của văn học có khi không phải là cái hiện thực đang tồn tại mà là cái hiện thực con người đang mơ ước”. Đó là hiện thực trong cái nhìn lí tưởng hóa, nó đẹp nhưng có phần đơn giản, dễ dãi.

Vai trò “người mở đường” cho văn học thời đổi mới của Nguyễn Minh Châu gắn liền với việc ông thay đổi quan niệm và cách tiếp cận hiện thực. Từ hiện thực của các sự kiện, biến cố lịch sử đến hiện thực đã mở rộng, khả năng chiếm lĩnh đời sống của văn xuôi tăng lên. Những mặt trái, mặt khuất lấp, cái tiêu cực, cái xấu, cái bất hợp lí được phát triển. Biến cố lịch sử trở thành đường viền cho số phận cá nhân, thành cái cớ ban đầu để nhà văn khảo sát hành trình tự ý thức của nhân vật.

Như vậy lịch sử đã trở thành phương tiện để khám phá con người lịch sử theo kinh nghiệm cộng đồng trở thành lịch sử theo kinh nghiệm cá nhân. Vai trò chủ thể nhà văn tăng lên, năng lực “sáng tạo” được coi trọng hơn năng lực “phản ánh”.Những truyện “giả cổ tích”, “giả lịch sử”, “giả liêu trai” của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Phạm Hải Vân, Hồ Anh Thái… là sự khẳng định mối quan hệ tự do giữa nhà văn với hiện thực. Hiện thực không nhất thiết phải là mục đích phản ánh của nhà văn, nó có thể chỉ là phương tiện để nhà văn trình bày tư tưởng, cách nhìn, sự chiêm nghiệm của riêng mình. Bên cạnh kiểu hiện thực “kiểm chứng được” xuất hiện hiện thực của ảo giác, của tâm linh, hiện thực được tạo ra bằng trí tưởng tượng của người viết.

Cái kì ảo, cái nghịch dị xuất hiện khá đậm đặc trong các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp như: “Giọt máu”, “Sói trả thù”, “Con thú lớn nhất” hay “Thân phận tình yêu” của Bảo Ninh, “Thiên sứ” của Phạm Thị Hoài và nhiều tác phẩm của Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương… đòi hỏi người đọc phải thay đổi kinh nghiệm một chiều về hiện thực…” [25, tr. 15 * Đổi mới quan niệm về con người: “… Quan niệm về con người chính là cơ sở chi phối những nguyên tắc chiếm lĩnh, cắt nghĩa đời sống của nhà văn… Văn xuôi giai đoạn trước chịu tác động của hoàn cảnh thời chiến đã tập trung vào nhiệm vụ giáo dục con người mới, con người cộng đồng… Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong văn xuôi sau 1975 bắt đầu với việc lấy con người làm tâm điểm để soi chiếu lịch sử. Con người từ điểm nhìn lí tưởng hóa được đặt vào điểm nhìn thế sự, đời tư con người hiện diện với các quan hệ nhân sinh cụ thể, nhiều chiều, đó là cách xử lí phổ biến… Ở “Bức tranh” của Nguyễn Minh Châu dùng một nhân vật kiểu tự thú để công bố niềm tin về tính phức tạp của con người. Nguyễn Huy Thiệp làm chấn động dư luận khi ông nhìn con người như một bản thể tự nhiên.

Từ trước đến nay, văn học thường viết về con người như một ý thức xã hội. Rõ ràng ý thức giữ vị trí vô cùng quan trọng đối với cuộc sống của con người, nhưng làm sao có thể phủ định được sức mạnh của bản năng tự nhiên, tình cảm tự nhiên. Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người đã đem lại chiều sâu nhận thức thẩm mĩ cho văn học. Sáng tác của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng… quan tâm nhiều đến hành trình tự ý thức của con người.

Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Chu Lai … có những phát hiện sắc sảo về con người bản năng, vô thức. Bảo Ninh, Hồ Anh Thái… lại nhiều trăn trở với đời sống tâm linh của con người. Những khám phá đa dạng đó sẽ dẫn tới sự đổi mới [trong thế giới nhân vật…”.249) * Đổi mới quan niệm trần thuật: Mỗi tác phẩm thường chỉ có một điểm nhìn. Sự trần thuật từ nhiều điểm nhìn là bằng chứng quan trọng về đổi mới, quan niệm văn xuôi… Câu chuyện anh họa sĩ, quên lời hứa trong “Bức tranh” của Nguyễn Minh Châu sẽ được phán xét hoàn toàn khác nhau khi được đặt vào hai điểm nhìn một điểm nhìn của chính anh ta và một điểm nhìn của người thợ cắt tóc.

Hay trong tác phẩm 16 “Chiếc thuyền ngoài xa” cũng được Nguyễn Minh Châu đánh giá theo nhiều quan điểm: Quan điểm của Đẩu và Phùng là quan điểm của người ngoài cuộc, còn những người như bà ta nhìn bằng con mắt người trong cuộc…Như vậy cuộc đối thoại giữa các nhân vật về tư tưởng trở thành cuộc đối thoại với chính bạn đọc.Văn xuôi sau 1975 cũng có sự mở rộng đáng kể các phạm trù thẩm mĩ… Nhãn quan ngôn ngữ của văn xuôi sau 1975 là nhãn quan dân chủ cởi mở… với Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài… ngôn từ hiện thực – đời thường, đậm chất khẩu ngữ được gia tăng tính tốc độ và lượng thông tin đã chuyển tải một cách hiệu quả trạng thái vận động mãnh liệt mà phức tạp xô bồ của đời sống đương đại… giọng điệu văn xuôi cũng trở nên đa dạng. Nhìn chung, nếu so sánh văn xuôi giai đoạn 1945 – 1975, văn xuôi sau 1975 nổi rõ hai sắc thái giọng điệu mới: đó là giễu nhại và hoài nghi…”. Phương pháp tiếp cận các tác phẩm truyện theo đặc trưng thể loại * Ý kiến của tác giả Trần Thanh Đạm trong cuốn “Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể”. (Nhà xuất bản Giáo dục.

Về đặc trưng của truyện là: Truyện là một khái niệm rộng bao gồm các thể tài chủ yếu thuộc loại hình tự sự. Tự sự có nghĩa là kể truyện và có kể chuyện ắt là có truyện… Truyện bao giờ cũng có tình tiết, tức là có một sự tham gia của những con người với những hành động, tính cách… Sự tồn tại của tình tiết (hay còn gọi là cốt truyện) là một đặc trưng căn bản của truyện. Tâm của sự việc, biến cố là con người, trung tâm tình tiết là nhân vật. Đối tượng chủ yếu của văn học là những con người với cuộc sống bên trong và cuộc đời bên ngoài của họ.

Đã là truyện thì phải có cốt truyện, có nhân vật… Truyện bao giờ cũng là truyện kể (hoặc kể bằng lời nói hoặc kể bằng văn viết). Lời kể chuyện là một yếu tố rất quan trọng của truyện. Cốt truyện, nhân vật, toàn bộ hình tượng của truyện được dệt nên qua lời kể của truyện. Lời kể một mặt là phương tiện để 17 phản ánh cuộc sống hình tượng trong truyện, mặt khác cũng là phương tiện để biểu hiện thái độ, tình cảm, tư tưởng, sự đánh giá của tác giả đối với đời sống…”.

* Về phân tích và giảng dạy truyện: “Hình tượng của truyện mang nội dung hiện thực và nội dung tư tưởng đồng thời được cấu tạo nhuần nhuyễn qua ba yếu tố: Tình tiết, nhân vật và lời kể.