CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THU HÚT ĐẦU TƯ TƯ NHÂN VÀO NGÀNH ĐIỆN DƯỚI HÌNH THỨC PPP 1. Thu hút đầu tư tư nhân vào ngành điện Trên thế giới, phần lớn các nghiên cứu về thu hút đầu tư tư nhân vào ngành điện đều nói về các nhân tố ảnh hưởng tới quyết định đầu tư của các nhà đầu tư tư nhân. Đã có nhiều nghiên cứu nhấn mạnh đến tầm quan trọng của các yếu tố vĩ mô như khung pháp lý về hoạt động đầu tư, quy trình đầu tư hay sự hỗ trợ của chính phủ hoặc tình hình kinh tế vĩ mô (tốc độ tăng trưởng kinh tế, nhu cầu tiều thụ điện và mức độ ổn định chính trị) của một quốc gia. Có thể kể tới các nghiên cứu của Ranjit Woodhouse (2006), Forlee (2007), Muzenda (2009), Lamech & Kazim Saeed (2012), Brendan Marais (2016), Siripha Junlakarn (2016), Ragosa (2019), và Benedict Probst (2020).
Ranjit Lamech, Kazim Saeed trong bài “Private Power Investors in Developing Countries Survey 2012– Preliminary Findings” (2012) đã tiến hành khảo sát 65 doanh nghiệp điện tư nhân và chỉ ra rằng doanh nghiệp đánh giá cao một khung pháp lý rõ ràng minh bạch liên quan tới hoạt động đầu tư vào ngành điện như luật bảo hộ đầu tư, luật lao động, luật về quyền sở hữu. Ngoài ra, nhà đầu tư rất cần Chính phủ đảm bảo nguyên tắc thanh toán và thực thi các dự án trong ngành điện. Theo tác giả, yếu tố liên quan đến chính sách bảo hộ nhà đầu tư là yếu tố quan trọng hàng đầu trong các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định của các doanh nghiệp tư nhân tham gia vào ngành điện. Tiếp theo đó các yếu tố như phạm vi, thời gian thực hiện và trình tự của thủ tục đầu tư cũng ảnh hưởng nhiều tới quyết định của nhà đầu tư.
Tương tự với kết quả nghiên cứu của Lamech và Saeed, Forlee (2007) và Muzenda (2009) cũng khẳng định tầm quan trọng của khung pháp lý trong việc thu hút các nhà đầu tư vào ngành điện ở khu vực Châu Phi. Còn theo Brendan Marais, trong nghiên cứu “Critical success factors for private investment in the power sector of Sub-Saharan Africa” (2016), ông đã đề cao tình hình kinh tế vĩ mô của một quốc gia, đặc biệt là sự phát triển kinh tế xã hội, sự bảo trợ của chính phủ, sự phát triển bền vững của nền kinh tế là nhân tố hàng đầu tạo nên thành công trong việc thu hút đầu tư của tư nhân vào ngành điện ở vùng Sub-Saharan châu Phi. Ông đã chỉ ra rằng có 66% số người được khảo sát đồng ý rằng tăng trưởng GDP tích cực là chìa khóa quan trọng để thu hút các nhà đầu tư tư nhân trong đó 26% người trả lời cho rằng tốc độ tăng trưởng GDP tối thiểu là 2% và 19% số người trả lời thì cho rằng tốc độ tăng trường GDP lớn hơn 4% là cần thiết để thu hút đầu tư vào ngành điện. Cùng quan điểm với những tác giả trên, Siripha Junlakarn (2016), Benedict Probst (2020) cũng đề cập tới những yếu tố vĩ mô thu hút nhà đầu tư tư nhân trong nghiên cứu về ngành điện tại các nước ASEAN đó là khung chính sách, các ưu đãi cho nhà 7 đầu tư cũng như mức độ ổn định chính trị.
Ngoài ra, các yếu tố khác như tham nhũng và cạnh tranh chính trị cũng ảnh hưởng đến quyết định tham gia của đầu tư vào ngành điện (Woodhouse, 2006). Trong bài báo World Bank tại Washington DC “Investing in Power Sector” (2012) (Đầu tư vào ngành điện) đã sử dụng dữ liệu của 105 quốc gia đang phát triển trên thế giới trong giai đoạn từ năm 1993-2008 và khẳng định mức độ tham nhũng và cạnh tranh chính trị rất quan trọng trong giai đoạn đầu, khi các nhà đầu tư đưa ra quyết định nên hay không nên đầu tư vào những quốc gia này, mặc dù các yếu tố này thường được nhấn mạnh là yếu tố thúc đẩy đầu tư. Sau giai đoạn đó, các yếu tố này dường như không có ảnh hưởng đáng kể đến khối lượng đầu tư. Xét riêng với đối tượng nhà đầu tư nước ngoài, một số nghiên cứu về thu hút FDI vào ngành điện cũng đã được thực hiện.
Những nghiên cứu này cũng tìm ra các yếu tố vĩ mô vẫn là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng tới quyết định đầu tư của khu vực FDI vào ngành điện. Có thể kể tới nghiên cứu mang tên “The Obsolescing Bargain Redux - Foreign Investment in the Electric Power Sector in Developing Countries”(2006), trong nghiên cứu này Woodhouse đã khảo sát 34 nhà máy sản xuất điện độc lập tại 13 quốc gia đang phát triển và đã tìm ra ba yếu tố ảnh hưởng tới việc thu hút nhà đầu tư nước ngoài vào các dự án điện đó là: tình hình kinh tế vĩ mô (thể hiện ở tốc độ tăng trưởng kinh tế, nhu cầu tiêu thụ điện), tình hình chính trị và khung pháp lý của một quốc gia. Mahbub (2019) cũng tìm ra khung pháp lý là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng tới quyết định của nhà đầu tư FDI vào ngành điện Bangladesh, theo sau là các yếu tố kinh tế vĩ mô, các vấn đề về tài chính và xã hội. Ragosa (2019) cũng phân tích dữ liệu các nhà máy phát điện từ 62 quốc gia trong khoảng thời gian 7 năm từ 2008 – 2014 và cũng đồng ý rằng quy mô nền kinh tế có tác động tích cực đến lượng đầu tư tư nhân nước ngoài vào lĩnh vực này.
Keeley (2018) cũng chỉ ra môi trường kinh tế vĩ mô, môi trường thể chế đặc biệt là các chính sách năng lượng là một số yếu tố chính trong việc tăng cường thu hút FDI vào lĩnh vực năng lượng. Sirin (2017) nghiên cứu về tình hình đầu tư FDI trong ngành điện tại Thổ Nhĩ Kỳ cũng cho rằng đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô và hoàn thiện các cải cách kinh tế và thể chế là điều cần thiết để kích thích đầu tư FDI vào ngành điện tại Thổ Nhĩ Kì. Ông cũng cho rằng môi trường vĩ mô bất ổn và chất lượng của các thể chế yếu kém sẽ tạo ra những trở ngại trong việc thu hút FDI. Liên quan tới khung pháp lý, Vinish Kathuria và cộng sự (2015) đã thực hiện nghiên cứu riêng về mức độ ảnh hưởng của các chính sách trong việc thu hút FDI vào lĩnh vực điện gió tại Ấn Độ sử dụng dữ liệu từ 8 bang Ấn Độ.
Nghiên cứu khẳng định chính sách năng lượng của chính phủ có ảnh hưởng rất lớn trong việc thu hút FDI vào lĩnh vực này tại Ấn Độ. Một số yếu tố quan trọng khác cũng được tác giả nhắc tới trong nghiên cứu đó là các yếu tố vĩ mô như quy mô thị trường, thu nhập bình quân 8 đầu người và tốc độ tăng trưởng kinh tế. Sharma & Vohra (2008) cũng khẳng định để khuyến khích FDI vào ngành điện Ấn Độ thì chính phủ cần thay đổi chính sách theo hướng thúc đẩy cả những doanh nghiệp nhỏ đầu tư vào ngành này. Ngoài ra, các yếu tố đặc thù của ngành điện cũng ảnh hưởng tới quyết định đầu tư của các nhà đầu tư tư nhân.
Những yếu tố này được thể hiện rõ trong một số nghiên cứu của: Asiedu (2000), ADB (2001), Sun Xuegong và cộng sự (2013), Gigih Atmo và cộng sự (2015), Siripha Junlakarn (2016), Anoop Singh (2016), Brenda Marais (2016), Mahrous (2016), Thomas Rehermann (2016), Ragosa (2019), Liddo và cộng sự (2019). Cấu trúc thị trường điện, cơ sở hạ tầng, nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất điện được coi là ba yếu tố quan trọng đối với nhà đầu tư tư nhân. Một thị trường điện có mức độ cạnh tranh minh bạch, bình đẳng; cơ sở hạ tầng tốt và nguồn nguyên liệu dồi dào dễ khai thác sẽ thu hút các nhà đầu tư hơn (Gigih Atmo, 2015; Siripha Junlakarn, 2016). Anoop Singh trong bài “Policy and Regulatory Environment for Private Investment in the Power Sector” (2016) đã sử dụng phương pháp phân tích so sánh về chính sách và môi trường pháp lý trong ngành điện ở một số nước như Ấn Độ, Brazil, Argentina, Trung Quốc, Mexico và Thái Lan để thấy được tầm quan trọng của yếu tố cấu trúc thị trường điẹn.
Nghiên cứu khẳng định cơ cấu thị trường điện và một lộ trình hoạt động ngành điện rõ ràng rất quan trọng đối với các nhà đầu tư. Ví dụ, Ấn Độ đã bắt đầu cải cách ngành điện vào đầu những năm 1990 để cho phép đầu tư tư nhân và đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực này và đã thành công nhờ những quy định cạnh tranh bình đẳng và lộ trình cải cách rõ ràng. Một ví dụ khác là Argentina hoàn toàn thành công trong quá trình tư nhân hóa mà không cần bất cứ bảo lãnh nào của Chính phủ, đó là nhờ vào lộ trình cải cách điện đúng quy định và quy định thị trường điện rõ ràng, phù hợp với tư nhân. Liddo và cộng sự (2019) cũng cho rằng ngành năng lượng là ngành đặc biệt vì vị thế độc quyền của Nhà nước tại các quốc gia khu vực Trung Đông-Bắc Phi.
Việc duy trì vị trí độc quyền này sẽ ảnh hưởng tới tính hấp dẫn của ngành đối với các nhà đầu tư tư nhân, do đó cải cách ngành một cách toàn diện là một điều cần thiết cho sự phát triển bền vững và lâu dài của ngành điện (Liddo và cộng sự, 2019). Việc cải cách chuyển đổi ngành điện sang cơ chế cạnh tranh hoàn toàn bình đẳng và hoạt động theo cơ chế thị trường sẽ thu hút nhà đầu tư tư nhân tham gia vào nhiều hơn (Thomas Rehermann, 2016). Để cải cách ngành điện diễn ra thành công, ADB (2001) đề xuất 5 bước thực hiện như sau: chuẩn bị khung pháp lý đầy đủ rõ ràng, xác định mục tiêu của việc tái cơ cấu và đề ra cơ cấu ngành mong muốn, xác định những đơn vị sẽ tham gia vào thị trường phát điện cạnh tranh, cổ phần hóa các công ty nhà nước và cuối cùng, đảm bảo rằng thị trường phát điện cạnh tranh được thực hiện một cách triệt để. Với các nhà đầu tư nước ngoài FDI, nguồn nguyên liệu sản xuất điện, đặc biệt là 9 nguồn năng lượng tái tạo đang được các nhà đầu tư FDI quan tâm nhiều và ảnh hưởng tới quyết định đầu tư của doanh nghiệp bởi đây là nguồn năng lượng sạch, hướng tới sự tăng trưởng bền vững của ngành điện và nền kinh tế (Keeley, 2018).
Tuy nhiên, ở những quốc gia chưa thể phát triển được nguồn năng lượng tái tạo thì việc sản xuất điện dựa vào nguồn năng lượng truyền thống vẫn rất cần thiết, do đó, việc tiếp cận nguồn nguyên liệu càng dễ dàng, nguồn nguyên liệu càng dồi dào (vị trí địa lý của quốc gia có nhiều sông ngòi, quốc gia có nhiều than đá,…) sẽ thu hút nhà đầu tư FDI (Asiedu, 2000).
