Luận án TS Nguyễn Thị Ngọc Yến: FDI Nhật Bản vào Việt Nam sau khủng hoảng 2008

Phân tích chi tiết thực trạng đầu tư trực tiếp nước ngoài của Nhật Bản vào Việt Nam từ sau khủng hoảng tài chính 2008 đến nay. Bài viết đưa ra các giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Yến
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thanh Đức
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Đầu tư trực tiếp nước ngoài của Nhật Bản vào Việt Nam từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến nay: Thực trạng và giải pháp
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về đầu tư trực tiếp nước ngoài Nhật Bản vào Việt Nam

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của Nhật Bản vào Việt Nam bắt đầu tăng trưởng mạnh từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Giai đoạn 2009-2012, Nhật Bản nổi lên là nhà đầu tư lớn nhất tại Việt Nam. Dòng vốn FDI từ Nhật Bản tập trung vào các ngành công nghiệp chế biến chế tạo, bất động sản và năng lượng. Các tập đoàn lớn như Toyota, Honda, Canon đã mở rộng hoạt động sản xuất tại Việt Nam. Động lực chính là lực lượng lao động trẻ, chi phí sản xuất thấp và vị trí địa lý chiến lược trong chuỗi cung ứng khu vực. Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi để thu hút nhà đầu tư Nhật. Quan hệ hợp tác kinh tế song phương ngày càng sâu sắc thông qua các hiệp định thương mại tự do. Tuy nhiên, FDI Nhật Bản cũng đối mặt với nhiều thách thức về cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực và môi trường kinh doanh.

1.1. Bối cảnh khủng hoảng tài chính 2008 và xu hướng FDI Nhật Bản

Khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 tác động nghiêm trọng đến nền kinh tế Nhật Bản. Các doanh nghiệp Nhật tìm kiếm cơ hội đầu tư mới ở thị trường Đông Nam Á. Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn nhờ ổn định chính trị và tốc độ tăng trưởng kinh tế cao. Giai đoạn 2010-2013, Nhật Bản liên tục dẫn đầu về vốn FDI đăng ký tại Việt Nam. Xu hướng dịch chuyển đầu tư từ Trung Quốc sang Việt Nam ngày càng rõ rệt.

1.2. Các yếu tố thu hút FDI Nhật Bản vào Việt Nam

Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế cạnh tranh thu hút nhà đầu tư Nhật Bản. Dân số gần 100 triệu người với lực lượng lao động trẻ, dồi dào là yếu tố quan trọng. Chi phí nhân công thấp hơn nhiều so với Thái Lan hay Indonesia. Chính sách mở cửa kinh tế và hội nhập quốc tế tạo môi trường đầu tư thuận lợi. Các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, EVFTA mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường.

II. Phân tích thực trạng FDI Nhật Bản vào Việt Nam sau 2008

Thực trạng FDI Nhật Bản vào Việt Nam giai đoạn hậu khủng hoảng 2008 có nhiều điểm đáng chú ý. Tổng vốn đăng ký đạt mức cao kỷ lục vào năm 2012, sau đó giảm nhẹ và phục hồi từ 2017. Cơ cấu ngành đầu tư chuyển dịch từ bất động sản sang công nghiệp chế biến chế tạo. Các dự án quy mô lớn tăng đáng kể, tập trung ở vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc và phía Nam. Nhật Bản duy trì vị trí là một trong những nhà đầu tư hàng đầu tại Việt Nam. Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng FDI vẫn còn hạn chế. Tỷ lệ giải ngân thực tế thấp hơn nhiều so với vốn đăng ký. Chuyển giao công nghệ và liên kết với doanh nghiệp nội địa chưa đạt kỳ vọng. Các vấn đề về môi trường và lao động cũng đặt ra nhiều thách thức.

2.1. Quy mô và cơ cấu ngành đầu tư của Nhật Bản

Quy mô FDI Nhật Bản vào Việt Nam có sự biến động qua các năm. Giai đoạn 2008-2012, vốn đầu tư tăng trưởng mạnh mẽ. Từ 2013-2016, dòng vốn giảm do ảnh hưởng cạnh tranh khu vực. Từ 2017, xu hướng phục hồi rõ rệt nhờ chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Cơ cấu ngành tập trung vào chế biến chế tạo, điện tử, ô tô và công nghiệp hỗ trợ.

2.2. Phân bố địa lý và hiệu quả đầu tư

FDI Nhật Bản phân bố không đều giữa các vùng kinh tế. Miền Bắc thu hút nhiều dự án công nghiệp chế tạo hơn miền Trung và miền Nam. Hà Nội, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc là các tỉnh dẫn đầu về thu hút vốn Nhật. Hiệu quả đầu tư thể hiện qua tỷ lệ giải ngân, đóng góp ngân sách và tạo việc làm. Tuy nhiên, chuyển giao công nghệ và liên kết chuỗi giá trị còn nhiều hạn chế.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả thu hút FDI Nhật Bản

Để nâng cao hiệu quả thu hút FDI từ Nhật Bản, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Thứ nhất, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh theo hướng minh bạch, ổn định. Đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp. Thứ hai, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu nhà đầu tư Nhật. Đào tạo kỹ năng nghề, ngoại ngữ và tác phong công nghiệp cho lao động Việt Nam. Thứ ba, hoàn thiện cơ sở hạ tầng giao thông, logistics, khu công nghiệp. Đầu tư vào hệ thống cảng biển, đường cao tốc, khu công nghiệp hiện đại. Thứ tư, tăng cường hợp tác xúc tiến đầu tư thông qua JETRO, JICA và các tổ chức Nhật Bản. Xây dựng chiến lược thu hút đầu tư có chọn lọc, ưu tiên dự án công nghệ cao, thân thiện môi trường.

3.1. Cải thiện môi trường đầu tư và thủ tục hành chính

Môi trường đầu tư là yếu tố quyết định lựa chọn điểm đến của nhà đầu tư Nhật Bản. Cần xây dựng khung pháp lý ổn định, minh bạch và dễ dự đoán. Đơn giản hóa quy trình cấp phép, giảm thời gian xử lý hồ sơ đầu tư. Nâng cao năng lực cán bộ quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài. Tăng cường đối thoại chính sách giữa chính phủ và cộng đồng doanh nghiệp Nhật Bản.

3.2. Phát triển nguồn nhân lực và cơ sở hạ tầng

Nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt thu hút FDI Nhật Bản. Cần đào tạo kỹ năng nghề phù hợp với yêu cầu sản xuất công nghiệp hiện đại. Phát triển hệ thống giáo dục nghề nghiệp gắn kết với nhu cầu doanh nghiệp. Đầu tư cơ sở hạ tầng giao thông, năng lượng, viễn thông hiện đại. Xây dựng khu công nghiệp chuyên biệt đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế của nhà đầu tư Nhật.

IV. Kết luận và triển vọng hợp tác đầu tư Nhật Việt

FDI Nhật Bản vào Việt Nam từ sau khủng hoảng 2008 đã có những đóng góp quan trọng. Dòng vốn này thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và nâng cao năng lực sản xuất. Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng FDI vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục. Chuyển giao công nghệ, liên kết doanh nghiệp nội địa và phát triển bền vững là ưu tiên hàng đầu. Trong bối cảnh dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, Việt Nam có cơ hội lớn thu hút thêm FDI Nhật Bản. Chiến lược Trung Quốc Plus One của các tập đoàn Nhật mở ra triển vọng hợp tác mới. Cần tận dụng lợi thế từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Quan hệ đối tác chiến lược sâu rộng Việt-Nhật là nền tảng vững chắc cho hợp tác đầu tư tương lai.

4.1. Bài học kinh nghiệm từ giai đoạn 2008 2020

Giai đoạn 2008-2020 cho thấy nhiều bài học quý giá trong thu hút FDI Nhật Bản. Ưu đãi đầu tư cần đi đôi với yêu cầu chuyển giao công nghệ. Phát triển công nghiệp hỗ trợ giúp tăng cường liên kết giữa FDI và nội địa. Đào tạo nguồn nhân lực là yếu tố quyết định chất lượng dòng vốn đầu tư. Cần xây dựng chiến lược thu hút có trọng tâm, trọng điểm.

4.2. Triển vọng hợp tác đầu tư trong giai đoạn mới

Triển vọng FDI Nhật Bản vào Việt Nam rất tích cực trong thập kỷ tới. Chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu tạo cơ hội lớn cho Việt Nam. Các hiệp định CPTPP, RCEP mở rộng không gian hợp tác kinh tế. Nhật Bản cam kết hỗ trợ Việt Nam phát triển cơ sở hạ tầng và công nghệ cao. Quan hệ đối tác chiến lược toàn diện là nền tảng vững chắc cho hợp tác đầu tư tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về bối cảnh sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 đối với FDI Cuộc khủng hoảng nổ ra vào năm 2008 là cuộc khủng hoảng kinh tế lớn nhất kể từ cuộc Đại suy thoái năm 1930, đã làm sự sụp đổ dòng đầu tư trực tiếp nước ngoài. Nó được đặc trưng bởi sự lây lan sang tất cả các nước trên thế giới, tốc độ cao mà nó xảy ra, khác nhau cường độ theo thời gian, cũng như trên các thành phần khác nhau hoặc các vùng khác nhau (Milesi-Ferretti và Tille, 2010). Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu dẫn đến sự sụp đổ của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trên toàn thế giới.

Sau khi đạt kỷ lục lịch sử mới vào năm 2007, 2 nghìn tỷ đô la sau 4 năm tăng trưởng liên tục, đầu tư trực tiếp nước ngoài đã giảm 14% trong năm 2008 (UNCTAD, 2009). Năm 2008, các nước đang phát triển tiếp tục thu hút FDI, cao hơn 17% so với năm 2007. FDI tiếp tục giảm, mức giảm 30% trên toàn cầu trong năm 2009 so với năm 2008, trong khi các nước phát triển ghi nhận mức giảm 44%. Mặc dù trong năm trước 2008, FDI vào các nước đang phát triển dường như không bị ảnh hưởng bởi cuộc khủng hoảng toàn cầu, năm 2009, danh mục này giảm 24% (UNCTAD 2010: 3).

Tất cả các thành phần FDI đã bị ảnh hưởng bất lợi bởi cuộc khủng hoảng. FDI toàn cầu giảm kể từ năm 2008 là kết quả của nhiều yếu tố, bao gồm khủng hoảng tài chính toàn cầu làm giảm nhu cầu đầu tư trên toàn cầu; giảm nguồn vốn có khả năng đầu tư, … (UNCTAD, 2009,2010). Hui và shangYJin (2009) kiểm tra xem liệu dòng vốn có ảnh hưởng đến mức độ tín dụng hay không trong giai đoạn khủng hoảng mà các công ty sản xuất của một quốc gia phải đối mặt trong cuộc khủng hoảng. Nghiên cứu 3823 công ty ở 24 quốc gia mới nổi, họ nhận thấy rằng sự sụt giảm giá cổ phiếu nhiều hơn đặc biệt nghiêm trọng đối với các công ty phụ thuộc nhiều hơn vào tài chính bên ngoài.

Khối lượng dòng vốn không có ảnh hưởng đáng kể đến mức độ nghiêm trọng của thiếu hụt tín dụng. Thangavelu và cộng sự (2009) nghiên cứu xu hướng dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào các nền kinh tế Đông Á và Đông Nam Á sau cuộc khủng hoảng châu Á. Nhóm tác giả chỉ ra rằng các nền kinh tế Đông Nam Á và Đông Á 10 đang phục hồi từ cuộc khủng hoảng châu Á với tăng trưởng sản lượng mạnh mẽ được thúc đẩy chủ yếu bởi tăng trưởng xuất khẩu. Họ cũng gợi ý rằng có thể đã có những thay đổi về cơ cấu trong các nền kinh tế khu vực có thể dẫn đến sự dịch chuyển giảm tốc độ tăng trưởng sản lượng của các nền kinh tế châu Á trong thời kỳ hậu khủng hoảng.

Điều này đặt ra vấn đề về tính bền vững của tăng trưởng sản lượng của họ trong thời kỳ hậu khủng hoảng. Nghiên cứu của Meltem Ucal và cộng sự Nhóm tác giả đã sử dụng mô hình tham số và phi tham số trong việc đánh giá mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và khủng hoảng tài chính vào các nước đang phát triển. Tác giả sử dụng dữ liệu sẵn có của 148 quốc gia từ ngân hàng thế giới, phân loại khủng hoảng thành 2 nhóm trước khủng hoảng và sau khủng hoảng; sử dụng mô hình: Trong đó: E (Y/X, T) là giá trị kỳ vọng của biến phụ thuộc Y cho trước X, T là các véc tơ biến giải thích; XTβ + m(T): Giá trị liên kết với biến phụ thuộc Y thông qua hàm số G Mô hình tác giả sử dụng dùng để kiểm chứng tác động tích cực và tiêu cực của khủng hoảng tài chính đến dòng vốn FDI. Kết quả kiểm định cho thấy rằng khủng hoảng tài chính gây ra hiệu ứng suy thoái và có tác động đến dòng vốn FDI đặc biệt là dòng vốn vào các nước đang phát triển [100].

Nghiên cứu của Maggie Chen và Laura Alfaro (2010) Trong nghiên cứu này, nhóm tác giả đã nghiên cứu phản ứng khác nhau của các nước đối với khủng hoảng tài chính toàn cầu, đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong việc xác định hiệu quả kinh tế vi mô. Tác giả đã khám phá ba kênh riêng biệt qua đó FDI ảnh hưởng đến hoạt động của các quốc gia, (i) liên kết sản xuất, (ii) liên kết tài chính, và (iii) mạng lưới đa quốc gia. Tác giả đánh giá có hệ thống vai trò FDI trong việc xác định hiệu quả hoạt động của các DN do khủng hoảng tài chính toàn cầu gây ra. Mô hình đánh giá hiệu quả mà nhóm tác giả đưa ra như sau: 11 Bên cạnh đó, nhóm tác giả đã đánh giá ba giả thuyết cần thiết tác động đến FDI giữa các quốc gia, các ngành và DN.

Thứ nhất, do liên kết sản xuất và tài chính giữa các công ty con và công ty mẹ, các cơ sở thuộc sở hữu đa quốc gia có lợi thế hơn so với các công ty địa phương khi tỷ lệ xảy ra khủng hoảng lớn ở các nước chủ nhà. Giả thuyết này áp dụng cho tỷ lệ xảy ra khủng hoảng trong cả nhu cầu và điều kiện tài chính. Khi nước sở tại giảm nhu cầu, các DN đa quốc gia sở hữu các cơ sở ít bị ảnh hưởng hơn khi họ chia sẻ các liên kết sản xuất theo chiều dọc với trụ sở chính của đất nước. Tương tự, khi hợp đồng cung ứng vốn của nước chủ nhà, các công ty con dự kiến sẽ ít bị ảnh hưởng hơn vì mối liên hệ tài chính của họ với các công ty mẹ.

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng trong các cuộc khủng hoảng kinh tế, các hoạt động của MNC có thể đóng vai trò như một mắt xích truyền những cú sốc từ nước nhà sang nước sở tại. Thứ hai, đánh giá vai trò của liên kết sản xuất và tài chính bằng cách khám phá các thuộc tính của hoạt động MNC. Cả liên kết theo chiều ngang và liên kết sản xuất đều một hiệu ứng tích cực lớn hơn khi các nước sở tại thể hiện phản ứng tốt hơn với cuộc khủng hoảng. Tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài cũng thay đổi theo liên kết sản xuất giữa các cơ sở và trụ sở nước ngoài và mức độ hạn chế tài chính.

Các cơ sở đã chia sẻ các liên kết sản xuất theo ngành dọc với công ty mẹ và các công ty đa quốc gia thể hiện hiệu quả hoạt động kinh doanh. Các công ty đa quốc gia tham gia vào các hoạt động có tài chính mạnh hơn những hạn chế cho thấy lợi thế lớn hơn so với các DN địa phương. Thứ ba, mạng lưới đa quốc gia lớn hơn sẽ ảnh hưởng đến liên kết sản xuất và tài chính, và ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của cơ sở trong thời kỳ khủng hoảng [99]. Nghiên cứu của L.

Hufbauer (2011) Trong nghiên cứu này nhóm tác giả so sánh sự sụt giảm của FDI hiện tại và FDI từ các cuộc khủng hoảng kinh tế. Sự sụt giảm này có thể do 3 nguyên nhân: 12 Thứ nhất, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đã dẫn đến hạn chế thanh khoản đối với các tập đoàn xuyên quốc gia (TNCs) trên toàn thế giới, vì khả năng tiếp cận tín dụng đã thắt chặt và bảng cân đối kế toán của công ty đã xấu đi. Thứ hai, mối liên hệ giữa tăng trưởng kinh tế và dòng vốn FDI trên thế giới có sự chậm lại - đặc biệt là ở các nước phát triển, các tập đoàn đa quốc gia đã giảm đầu tư ra nước ngoài. Cuối cùng, cuộc khủng hoảng đã khiến các nhà quản lý thận trọng hơn trong việc đưa ra các chính sách thu hút FDI, do đó có sự di chuyển từ các dự án có rủi ro cao (chẳng hạn như cơ sở hạ tầng chính) sang tài sản an toàn hơn (ví dụ là trái phiếu chính phủ).

Sự suy giảm FDI giai đoạn này lớn hơn vào đầu những năm 2000, do sự suy giảm của việc đầu tư vào các khoản cổ phiếu. Thứ hai, dòng chảy thương mại đã giảm nhiều hơn trong thời gian hiện tại so với các cuộc khủng hoảng toàn cầu trước đó (Baldwin, 2010). Thứ ba, chính sách thắt chặt an ninh của các quốc gia. Thứ tư, triển vọng đầu tư vào thị trường của các nước mới nổi chiếm khoảng ¼ dòng vốn FDI thế giới.

Thứ năm, sự lao dốc của thị trường chứng khoán ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn vốn FDI vào các nước. Theo quan điểm của các tác giả, phạm vi và thời gian của suy thoái FDI phụ thuộc chủ yếu vào cách chính phủ của các quốc gia giải quyết những rủi ro kinh tế vĩ mô cơ bản để hòa nhập cùng với nền kinh tế toàn cầu. Bên cạnh đó là sự nỗ lực của các Chính phủ trong việc cải cách về kinh tế, chính trị, các chính sách và môi trường để thu hút FDI. Nghiên cứu của Adina Dorneana và cộng sự (2012) Nhóm tác giả thực hiện nghiên cứu “Tác động của khủng hoảng tài chính toàn cầu đến đầu tư trực tiếp nước ngoài của các nước Trung và Đông Âu” để xem xét mối quan hệ giữa khủng hoảng tài chính và FDI giữa các quốc gia thông qua mô hình hồi quy và phương pháp dữ liệu bảng.

Nhóm tác giả đã sử dụng mô hình Để mô tả tác động của cuộc khủng hoảng tài chính đối với FDI của các quốc gia. Kết quả phân tích cho thấy, tăng trưởng kinh tế có ảnh hưởng đáng kể đến mức độ 13 thu hút FDI và biến giả trong mô hình nắm băt hiệu ứng khủng hoảng tài chính có tác động đáng kể đến FDI vào các nước Trung và Đông Âu. Kết quả phân tích cuả mô hình cũng cho thấy cuộc khủng hoảng tài chính ảnh hưởng trực tiếp đến mức vốn FDI của các quốc gia [72]. Nghiên cứu của Ramona Jimborean1 & Anna Kelber Nghiên cứu của các tác giả cung cấp những hiểu biết mới về sự phát triển và động lực của đầu tư nước ngoài vào các nước Trung và Đông Âu qua các thời kỳ 1993- 2014 trong đó có tính đến ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính năm 2007 và 2011.