TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN PHỔ THÔNG CỐT CÁN MÔ ĐUN 4: XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC VÀ GIÁO DỤC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ MÔN CÔNG NGHỆ

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu "Hướng dẫn bồi dưỡng giáo viên phổ thông cốt cán Mô đun 4: Xây dựng kế hoạch dạy học và giáo dục theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh trung học cơ sở môn Công nghệ" là học liệu thuộc Chương trình Phát triển các trường sư phạm để nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý cơ sở giáo dục phổ thông (ETEP), do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng biên soạn và xuất bản năm 2021. Công trình được chủ biên bởi TS. Nguyễn Công Thùy Trâm cùng nhóm tác giả từ Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Sư phạm Huế và Đại học Sư phạm Đà Nẵng.

Về vị trí trong chương trình bồi dưỡng thường xuyên theo Quyết định 4660/QĐ-BGDĐT ngày 04/12/2019 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Mô đun 4 là học phần thứ tư trong chuỗi 9 mô đun chuyên môn thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (CTGDPT 2018). Học phần này giữ vai trò tổng hợp, vận dụng trực tiếp kết quả bồi dưỡng từ Mô đun 1 (Tìm hiểu Chương trình tổng thể và chương trình môn học), Mô đun 2 (Phương pháp dạy học và giáo dục) và Mô đun 3 (Kiểm tra, đánh giá học sinh) vào thực tiễn quản trị và thực thi kế hoạch dạy học tại các cơ sở giáo dục trung học cơ sở (THCS).

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung vào các kết quả chuẩn đầu ra:

  • Trình bày và khái quát được các nguyên tắc, căn cứ pháp lý và quy trình xây dựng kế hoạch giáo dục (KHGD) của nhà trường THCS.
  • Thiết kế hoàn chỉnh KHGD của tổ chuyên môn Công nghệ, bao gồm Kế hoạch dạy học môn học và Kế hoạch tổ chức các hoạt động giáo dục.
  • Xây dựng Kế hoạch giáo dục cá nhân của giáo viên môn Công nghệ trong năm học.
  • Thiết kế và đánh giá Kế hoạch bài dạy (KHBD) môn Công nghệ theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh thông qua nghiên cứu các trường hợp thực tiễn (case studies).
  • Xây dựng kế hoạch hỗ trợ đồng nghiệp dành cho giáo viên phổ thông cốt cán để triển khai công tác bồi dưỡng giáo viên đại trà tại địa phương.

Tài liệu được tiếp cận theo hướng tích hợp giữa lý luận quản trị giáo dục hiện đại và các văn bản chỉ đạo chuyên môn hiện hành (đặc biệt là Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT và Công văn số 5512/BGDĐT-GDTrH). Cấu trúc của tài liệu kết hợp giữa phân tích cơ sở lý luận, hệ thống biểu mẫu quy chuẩn và các bộ hồ sơ kế hoạch minh họa chi tiết cho môn Công nghệ.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung của tài liệu được tổ chức thành 5 phần chuyên môn chính, bám sát các cấp độ quản trị kế hoạch dạy học từ cấp trường đến bài học cụ thể:

[Nội dung 1: Kế hoạch giáo dục nhà trường]
[Nội dung 2: Kế hoạch tổ chuyên môn Công nghệ]
[Nội dung 3: Kế hoạch giáo dục của giáo viên]
[Nội dung 4: Kế hoạch bài dạy môn Công nghệ]
[Nội dung 5: Kế hoạch tự học & hỗ trợ đồng nghiệp]
  1. Nội dung 1: Những vấn đề chung về xây dựng kế hoạch giáo dục của nhà trường theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh ở trường THCS. Phần này xác định quan niệm, ý nghĩa và mục tiêu của KHGD nhà trường theo quy định tại Điều 31 Luật Giáo dục 2019 và Điều lệ trường trung học (Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT). Nội dung trình bày quy trình 3 bước xây dựng KHGD cấp trường: (1) Xây dựng khung kế hoạch thời gian thực hiện chương trình năm học (bố trí 35 tuần thực học, tối đa 5 tiết/buổi học); (2) Tổ chuyên môn xây dựng kế hoạch dạy học và kế hoạch giáo dục; (3) Hoàn thiện, phê duyệt và ban hành kế hoạch. Đồng thời, tài liệu cung cấp hướng dẫn phân bổ thời lượng cho các môn học đặc thù như Khoa học tự nhiên (560 tiết, phân bổ theo các mạch Hóa học, Sinh học, Vật lý và Trái đất - Bầu trời), môn Lịch sử và Địa lý (tích hợp 3 tiết/tuần), Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp (105 tiết/năm qua 4 loại hình) và Nội dung giáo dục địa phương.

  2. Nội dung 2: Xây dựng kế hoạch giáo dục của tổ chuyên môn Công nghệ ở trường THCS. Phần này làm rõ cấu trúc 2 thành phần của kế hoạch tổ chuyên môn theo Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH: Kế hoạch dạy học môn học (Phụ lục 1) và Kế hoạch tổ chức các hoạt động giáo dục (Phụ lục 2). Quy trình thực hiện gồm 4 giai đoạn: Phân tích đặc điểm tình hình (học sinh, đội ngũ, thiết bị dạy học tối thiểu, phòng học bộ môn); Xây dựng phân phối chương trình theo các mạch nội dung (ví dụ môn Công nghệ lớp 6 gồm: Nhà ở - 7 tiết, Bảo quản và chế biến thực phẩm - 8 tiết, Trang phục và thời trang - 7 tiết, Đồ dùng điện trong gia đình - 9 tiết, Đánh giá định kỳ - 4 tiết; tổng 35 tiết); Rà soát, hoàn thiện và Phê duyệt.

  3. Nội dung 3: Xây dựng kế hoạch giáo dục của giáo viên. Phần này hướng dẫn giáo viên cụ thể hóa kế hoạch của tổ chuyên môn thành kế hoạch cá nhân theo năm học (Phụ lục 3 Công văn 5512). Kế hoạch này xác định rõ phân phối thời gian giảng dạy, nhiệm vụ kiêm nhiệm, các chuyên đề tự bồi dưỡng và kế hoạch tổ chức kiểm tra, đánh giá thường xuyên, định kỳ, thay thế cho mô hình sổ báo giảng truyền thống.

  4. Nội dung 4: Xây dựng kế hoạch bài dạy môn Công nghệ. Tài liệu chuẩn hóa cấu trúc Kế hoạch bài dạy (giáo án) theo Phụ lục 4 Công văn 5512, quy định mỗi bài học được thiết kế thành chuỗi 4 hoạt động: Mở đầu/Khởi động, Hình thành kiến thức mới, Luyện tập và Vận dụng. Mỗi hoạt động đều được xác định rõ: Mục tiêu, Nội dung, Sản phẩm và Tổ chức thực hiện (gồm 4 thao tác: Giao nhiệm vụ, Thực hiện nhiệm vụ, Báo cáo/Thảo luận, Kết luận/Nhận định). Nội dung này cũng đưa ra hệ thống tiêu chí phân tích, đánh giá kế hoạch bài dạy theo Công văn 5555/BGDĐT-GDTrH dựa trên phân tích hoạt động học của học sinh.

  5. Nội dung 5: Xây dựng kế hoạch tự học và hỗ trợ đồng nghiệp của giáo viên cốt cán. Phần này cung cấp quy trình và khung mẫu kế hoạch để giáo viên phổ thông cốt cán khảo sát nhu cầu bồi dưỡng của giáo viên đại trà, xác định mục tiêu hỗ trợ, xây dựng môi trường học tập cộng tác và tổ chức sinh hoạt tổ chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học.

Logic phát triển của nội dung: Chương trình được thiết kế theo trật tự phân cấp quản trị chuyên môn chặt chẽ: từ định hướng khung vĩ mô (cấp trường), qua điều phối cấp trung gian (tổ chuyên môn), đến kế hoạch vi mô của cá nhân giáo viên, chi tiết hóa vào từng tiết học (kế hoạch bài dạy) và hoàn tất bằng quy trình lan tỏa, bồi dưỡng đồng nghiệp.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Lý thuyết quản trị cơ sở giáo dục phổ thông: Mô hình phân cấp quản lý chuyên môn và quyền tự chủ của nhà trường trong việc thực thi chương trình giáo dục quốc gia phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.
  • Nguyên tắc thiết kế dạy học phát triển năng lực: Chuyển đổi trọng tâm từ truyền thụ khối lượng kiến thức sang hình thành các thành tố năng lực công nghệ (nhận thức công nghệ, giao tiếp công nghệ, sử dụng công nghệ, đánh giá công nghệ và thiết kế kỹ thuật) cùng các phẩm chất chủ yếu.
  • Khung thể chế và quy chuẩn chuyên môn: Khung cấu trúc hồ sơ kế hoạch dạy học theo Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH và hệ thống tiêu chí phân tích chất lượng bài dạy theo Công văn 5555/BGDĐT-GDTrH.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích bối cảnh sư phạm: Đánh giá các điều kiện thực tiễn về đội ngũ giáo viên, thiết bị dạy học hiện có so với danh mục thiết bị tối thiểu và đối tượng học sinh để lập kế hoạch phân phối chương trình môn học.
  • Kỹ năng thiết kế kế hoạch dạy học và bài dạy: Kỹ thuật xây dựng mục tiêu bài học đo lường được; thiết kế chuỗi hoạt động học phân hóa; xây dựng tiêu chí và công cụ đánh giá kết quả học tập.
  • Kỹ năng phân tích và đánh giá giờ dạy: Năng lực quan sát, phân tích hoạt động học của học sinh thông qua 4 bước: (1) Mô tả hành động học tập; (2) Đánh giá kết quả đạt được; (3) Phân tích nguyên nhân; (4) Đề xuất biện pháp khắc phục.
  • Kỹ năng điều phối sinh hoạt chuyên môn: Tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học và kỹ năng tư vấn chuyên môn cho đồng nghiệp.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu được xây dựng để phục vụ mô hình bồi dưỡng kết hợp (Blended Learning) theo cấu trúc chuẩn (7:2:7) của Chương trình ETEP, kết hợp giữa tự học trực tuyến trên hệ thống quản lý học tập (LMS) và tập huấn trực tiếp:

Giai đoạn Hình thức Thời lượng Hoạt động trọng tâm Sản phẩm yêu cầu
Giai đoạn 1 Tự học qua mạng LMS 7 ngày Nghiên cứu video bài giảng, tài liệu đọc, đồ họa thông tin (Infographic), trả lời câu hỏi tương tác trắc nghiệm/tự luận Kết quả tương tác trên LMS, bản dự thảo KHGD tổ chuyên môn và KHBD
Giai đoạn 2 Tập huấn trực tiếp 2 ngày (4 buổi) Thảo luận chuyên sâu, giải đáp khó khăn, phân tích tình huống thực tiễn, thực hành nhóm xây dựng và chỉnh sửa kế hoạch Báo cáo thảo luận nhóm, sản phẩm kế hoạch được hoàn thiện sơ bộ
Giai đoạn 3 Thực hành qua LMS 7 ngày Hoàn thiện các sản phẩm cuối khóa dựa trên phản hồi của giảng viên sư phạm, nộp lên LMS 3 hồ sơ kế hoạch chính thức và phiếu khảo sát cuối khóa

Phương pháp giảng dạy dựa trên việc phân tích các trường hợp thực tiễn (case studies), tiêu biểu là việc sử dụng video ghi hình buổi sinh hoạt tổ chuyên môn xây dựng kế hoạch bài dạy chủ đề "Phân bón cây trồng" (Công nghệ lớp 7) để học viên phân tích các mức độ đạt được của tiêu chí đánh giá theo Công văn 5555/BGDĐT-GDTrH.

Quy trình đánh giá kết quả học tập của học viên được thực hiện trên thang điểm 100 với cơ cấu trọng số như sau:

$$\text{Tổng điểm} = (\text{Điểm trắc nghiệm} \times 0.2) + (\text{Điểm KHGD môn học} \times 0.3) + (\text{Điểm KHBD} \times 0.3) + \text{Kế hoạch hỗ trợ đồng nghiệp}$$

  • Trắc nghiệm trực tuyến: Trọng số 0.2 (yêu cầu đạt từ 80/100 điểm, trả lời 30 câu hỏi trước khi tập huấn trực tiếp).
  • Kế hoạch giáo dục của tổ chuyên môn: Trọng số 0.3 (được chấm theo bảng tiêu chí, yêu cầu đạt từ 70/100 điểm).
  • Kế hoạch bài dạy môn Công nghệ: Trọng số 0.3 (được chấm theo bảng tiêu chí, yêu cầu đạt từ 70/100 điểm).
  • Kế hoạch hỗ trợ đồng nghiệp (dành cho GVPTCC): Đánh giá ở mức Đạt/Không đạt.
  • Tiêu chuẩn hoàn thành khóa bồi dưỡng: Điểm trung bình toàn khóa phải đạt từ 75/100 điểm trở lên và đạt tất cả các tiêu chí thành phần.

Điểm nổi bật và cập nhật

  1. Cập nhật hệ thống thể chế giáo dục mới: Tài liệu tích hợp các quy định pháp lý giáo dục giai đoạn 2018–2020, bao gồm Luật Giáo dục 2019, Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ban hành CTGDPT 2018, Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT về Điều lệ trường trung học và Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT về Chuẩn nghề nghiệp giáo viên.
  2. Chuẩn hóa văn bản quản trị chuyên môn: Hướng dẫn áp dụng thống nhất 4 biểu mẫu văn bản theo Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH:
    • Phụ lục 1: Kế hoạch dạy học môn học của tổ chuyên môn.
    • Phụ lục 2: Kế hoạch tổ chức các hoạt động giáo dục của tổ chuyên môn.
    • Phụ lục 3: Kế hoạch giáo dục của giáo viên.
    • Phụ lục 4: Kế hoạch bài dạy (chuẩn hóa 4 bước tổ chức hoạt động).
  3. Giải pháp thực thi chương trình tích hợp: Cung cấp phương án tổ chức giảng dạy cho các môn học tích hợp mới như Khoa học tự nhiên và Lịch sử - Địa lý, giải quyết bài toán bố trí giáo viên đơn môn hiện hành theo các nửa học kỳ (Semester) mà không làm xáo trộn định mức biên chế (19 tiết/tuần).
  4. Đổi mới mô hình sinh hoạt chuyên môn: Hướng dẫn chuyển đổi từ việc đánh giá xếp loại giờ dạy của giáo viên sang mô hình sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học, tập trung phân tích hoạt động và kết quả học tập của học sinh.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Tài liệu được thiết kế nhằm phục vụ các nhóm đối tượng sau:

  • Giáo viên phổ thông cốt cán môn Công nghệ cấp THCS: Sử dụng tài liệu làm căn cứ chuyên môn để trực tiếp xây dựng kế hoạch giáo dục tại đơn vị, đồng thời thực hiện nhiệm vụ hướng dẫn, tập huấn và hỗ trợ chuyên môn cho đội ngũ giáo viên đại trà.
  • Giáo viên đại trà môn Công nghệ THCS: Sử dụng làm tài liệu tự học, tự bồi dưỡng nhằm chuẩn hóa việc soạn thảo kế hoạch bài dạy và kế hoạch giáo dục cá nhân đáp ứng yêu cầu của CTGDPT 2018.
  • Cán bộ quản lý trường THCS (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn): Sử dụng làm tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ để xây dựng khung thời gian năm học, phân phối chương trình, duyệt kế hoạch của tổ chuyên môn và giám sát thực thi hoạt động dạy học.
  • Giảng viên các trường Đại học Sư phạm: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy, tài liệu bồi dưỡng thường xuyên hoặc làm giáo trình tham khảo cho học phần Phương pháp dạy học môn Công nghệ.
  • Sinh viên năm thứ 3 và thứ 4 ngành Sư phạm Công nghệ, Sư phạm Kỹ thuật Nông nghiệp/Công nghiệp: Sử dụng làm tài liệu học tập nghiệp vụ sư phạm để rèn luyện kỹ năng xây dựng hồ sơ bài dạy và kế hoạch dạy học trước kỳ kiến tập, thực tập sư phạm.

Yêu cầu tiên quyết: Người học cần nắm vững nội dung tổng quan về CTGDPT 2018 môn Công nghệ (Mô đun 1), các phương pháp dạy học phát triển năng lực (Mô đun 2) và lý luận kiểm tra đánh giá phẩm chất, năng lực học sinh (Mô đun 3).


Câu hỏi thường gặp

1. Tài liệu này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho giáo viên THCS môn Công nghệ (cả giáo viên cốt cán và đại trà), cán bộ quản lý nhà trường, tổ trưởng chuyên môn, giảng viên và sinh viên các chuyên ngành Sư phạm Công nghệ / Sư phạm Kỹ thuật.

2. Cần những kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu tài liệu?

Người học cần hoàn thành nội dung bồi dưỡng của Mô đun 1 (Chương trình GDPT 2018), Mô đun 2 (Phương pháp dạy học và giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực) và Mô đun 3 (Kiểm tra, đánh giá học sinh môn Công nghệ), đồng thời nắm vững chương trình môn Công nghệ THCS ban hành theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT.

3. Điểm khác biệt căn bản của việc xây dựng kế hoạch theo Mô đun 4 so với trước đây là gì?

Trước đây, kế hoạch dạy học phụ thuộc vào phân phối chương trình cố định do cấp trên ban hành, sử dụng sổ báo giảng và giáo án chú trọng trình bày nội dung bài giảng của giáo viên. Mô đun 4 hướng dẫn nhà trường và tổ chuyên môn tự chủ xây dựng kế hoạch phân phối thời gian phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất; chuyển đổi sổ báo giảng thành kế hoạch giáo dục cá nhân; chuẩn hóa cấu trúc bài dạy theo chuỗi hoạt động học của học sinh tuân thủ Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH.

4. Quy trình tự học tài liệu qua hệ thống LMS như thế nào để đạt hiệu quả?

Học viên thực hiện theo lộ trình 7 ngày giai đoạn 1: theo dõi các video bài giảng theo từng hoạt động, nghiên cứu tài liệu đọc và infographic tóm tắt, trả lời các câu hỏi tương tác trắc nghiệm và tự luận sau mỗi mục, chuẩn bị sẵn bản dự thảo 4 loại kế hoạch theo mẫu của Công văn 5512 để nộp lên hệ thống và tham gia thảo luận trực tiếp.

5. Tài liệu có các học liệu và tài nguyên bổ trợ nào đi kèm?

Học liệu đi kèm gồm: hệ thống video bài giảng tương tác trên LMS, tài liệu infographic tóm tắt 5 nội dung, bộ hồ sơ kế hoạch dạy học môn Công nghệ lớp 6 minh họa, kế hoạch bài dạy minh họa, video case study sinh hoạt tổ chuyên môn chủ đề "Phân bón cây trồng" lớp 7 và bộ câu hỏi trắc nghiệm trực tuyến 30 câu.


Kết luận

Tài liệu "Hướng dẫn bồi dưỡng giáo viên phổ thông cốt cán Mô đun 4 môn Công nghệ THCS" cung cấp cơ sở khoa học và hệ thống công cụ quy chuẩn phục vụ công tác xây dựng, triển khai và đánh giá các loại kế hoạch giáo dục trong trường phổ thông. Nội dung tài liệu xác lập lộ trình chuyển giao kỹ thuật rõ ràng từ cấp độ quản trị nhà trường đến thiết kế bài dạy của từng cá nhân giáo viên môn Công nghệ.

Để khai thác tài liệu hiệu quả, người học được khuyến nghị thực hiện đúng tiến trình bồi dưỡng theo công thức (7:2:7), kết hợp việc nghiên cứu lý luận với thực hành xây dựng các biểu mẫu kế hoạch tại Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH và phân tích bài học theo tiêu chí Công văn 5555/BGDĐT-GDTrH, góp phần nâng cao năng lực nghề nghiệp đáp ứng chuẩn CTGDPT 2018.