CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ VĂN HÓA CÔNG SỞ 1. Văn hóa Từ “văn hóa’ có nhiều nghĩa, nó được dùng để chỉ những khái niệm có nội hàm hết sức khác nhau. Trong tiếng Việt, văn hóa được dùng theo nghĩa thông dụng để chỉ học thức (trình độ văn hóa), lối sống (nếp sống văn hóa); theo nghĩa chuyên biệt, văn hóa để chỉ trình độ văn minh của một giai đoạn (văn hóa Đông Sơn). “Đề cương văn hóa Việt Nam” của Đảng Cộng sản Đông Dương năm 1943 đã xếp văn hóa bên cạnh kinh tế, chính trị và xem nó bao gồm cả tư tưởng, học thuật (khoa học, giáo dục), nghệ thuật.
Cho đến nay có đến hàng trăm các quan niệm khác nhau về văn hóa. Tuy nhiên, dù thuật ngữ này có xu hướng ngày càng phổ biến hơn, thậm chí xu hướng ‘sùng bái” văn hóa ngày càng trở nên rõ ràng hơn thì chúng ta vẫn đứng trước một thách thức là không thể đưa ra một khái niệm phổ quát về văn hóa. Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau về văn hóa nhưng cơ bản có thể chia thành hai quan điểm sau: Quan điểm thứ nhất: Văn hóa là tất cả những gì liên quan đến con người và do con người tạo ra. Theo quan niệm của Taylor (1832 - 1917) thì “văn hóa là tổ hợp các tri thức, niềm tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục và các năng lực, thói quen mà con người với tư cách là thành viên của xã hội tiếp thu được”2.
Quan niệm thứ hai: Văn hóa, là những giá trị tốt đẹp, thậm chí hoàn hảo, là cái gọi là “giá trị”, là tinh hoa của đời sống tinh thần của cộng đồng dân tộc và cần được tôn vinh. Tuy cách tiếp cận khác nhau dẫn đến cách sử dụng thuật ngữ văn hóa trong thực tiễn một cách khác nhau nhưng cả hai cách tiếp cận này đều hướng tới những giá trị tích cực. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với tư cách là một tổ chức Liên hiệp Quốc tế về Văn hóa, UNESCO đã đưa ra định nghĩa chính thức về văn hóa trong các công ước Quốc tế nhằm phổ quát hóa cách hiểu về văn hóa một cách chung nhất trên toàn cầu. Trong Tuyên bố về những chính sách văn hóa của UNESCO tại Hội nghị Quốc tế từ ngày 26/7/1982 đến ngày 6/8/1982 ở Mexico thì “Văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể các nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội.
Văn hóa bao gồm nghệ thuật, văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị những tập tục và những tín ngưỡng. Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân. Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính có óc phê phán và dấn thân một các đạo lý. Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt trội bản thân” 3.
Văn hóa mang nội hàm rộng với nhiều cách hiểu khác nhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người. Ở đây, văn hóa được hiểu như là tập hợp niềm tin, giá trị, thuộc tính và phong cách cá biệt của một tập thể người, một tổ chức sinh sống trong một vùng hay một quốc gia riêng biệt nào đó. Văn hóa còn là nhân tố quan trọng hình thành nên những thói quen, cách suy nghĩ, phong cách và diện mạo của một con người hay nhóm người. Cụm từ “văn hóa” vốn bắt nguồn từ tiếng Latinh: “cultura”, có nghĩa gốc là sự cày cấy, vun trồng.
Theo thời gian, nội dung của văn hóa mở rộng, phát triên thành nghĩa vun trồng, bồi đắp hoạt động tinh thần của con người. Trong văn hóa, nhân tố hàng đầu là sự hiểu biết. Sự hiểu biết trong thời đại ngày nay đo lường bằng trình độ học vấn, tức trình độ tiếp thu và vận dụng những kiến 3 Tuyên bố chung của UNESCO về đa dạng văn hóa http://www.org/education/imld_2002/unversal_decla.shtml 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức khoa học. Sự hiểu biết đó sẽ trở thành văn hóa khi được sử dụng làm nền tảng và định hướng cho lối sống, đạo lý, tâm hồn, hành động của mỗi dân tộc và các thành viên vươn tới cái đúng, cái tốt, cái đẹp trong mỗi quan hệ giữa người với người, giữa con người với môi trường xã hội và tự nhiên.
Có thể thấy các cách hiểu khác nhau từ những phương diện được hạn chế như những tiền đề để lý giải các vấn đề đặt ra, song trong mọi trường hợp khái niệm “văn hóa” và “con người” luôn gắn liền với nhau. “Khái niệm văn hóa là cái gì chỉ dành riêng cho con người và mọi người không liên quan đến trình độ phát triển vật chất và tinh thần của anh ta. Không có xã hội nào lại không có văn hóa, cho dù xã hội đó được cho là lạc hậu, thậm chí mông muội đến đâu. Sự liên tưởng giữa “chăm sóc cây trồng” với “trồng trọt con người” thông qua giáo dục, học vấn, phát triển khả năng tiềm ẩn cho thấy cây phả hệ loài người chỉ có thể mọc lên xanh tốt và đơm hoa kết trái trên một nền tảng văn hóa giàu có và đa dạng.
Văn hóa luôn luôn đa dạng và những biểu hiện của nó là vô tận. Những giá trị văn hóa đích thực của nhân loại đều thể hiện rõ khuynh hướng vươn tới cái đúng, cái tốt và cái đẹp, đồng thời tích cực đấu tranh để khắc phục cái sai, cái ác và cái xấu. Nó là một hợp lực và cũng là thước đo của con người đối với tự nhiên, đối với xã hội và đối với bản thân ngày càng cao hơn qua các nấc thang tiến bộ văn hóa. Văn hóa đã được coi là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực và mục tiêu của mọi hoạt động của đời sống kinh tế xã hội.
Có thể hình dung văn hóa như là năng lượng tinh thần vô giá của mỗi con người và của toàn xã hội mà nó có thể tác động tới nhân loại trên hai bình diện: - Hình thành nhân cách, tâm hồn, phẩm chất của mỗi con người. - Nâng cao các hiệu quả hoạt động của xã hội của con người trong đời sống vật chất và tinh thần nói chung. Thiếu cái năng lực tinh thần đó (văn hóa) thì con người rất khó thành nhân loại và mọi hoạt động của con người không thể mang lại các hiệu quả xã 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hội tốt. Văn hóa hình thành và xác định con người như chủ thể hoạt động của sự phát triển xã hội.
Văn hóa lồng vào quá trình lịch sử - xã hội bởi nhiều phương thức và hình thức đã dạng phong phú. Nó có những ảnh hưởng xã hội trước hết như một phương diện tất yếu của hoạt động con người xã hội hóa, mà hoạt động đó do tính chất xã hội của mình đòi hỏi phải tổ chức hoạt động chung của mọi người và do đó điều chỉnh nó bởi những quy tắc nhất định tồn tại trong truyền thống, các quy phạm, các hệ thống ký hiệu và biểu tượng… Văn hóa thực hiện chức năng xã hội quan trọng nhất mà thiếu nó không chỉ không thể có được hoạt động sáng tạo mà bất kỳ hoạt động nào khác của con người - đó là chức năng truyền đạt kinh nghiệm, tri thức, những kết quả vật chất hóa của hoạt động con người trong lịch sử, tức là nhằm tạo ra sự kế thừa. Mọi sự phát triển sẽ xảy ra một khi trong quá trình nào đó xuất hiện cái gì đó mới mẻ Trong xã hội nguồn gốc của cái mới trước hết là hoạt động sáng tạo có ý thức của con người. Cái mới phải được khám phá, phát minh, kiến tạo.
Sản phẩm của sự sáng tạo của con người hòa vào văn hóa, làm giàu có và tồn tại trong nó, rồi sau nó cái mới được phổ biết, nhân bản… Là một trong những sản phẩm của quá trình phát triển văn hóa quản lý cũng không nằm ngoài quy luật chung đó và cơ chế chuyền tải những giá trị của văn hóa hành chính vào quá trình xây dựng các mối quan hệ xã hội là một vấn đề cần được nghiên cứu. Để giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong xây dựng nền kinh tế thị trường nhiều thành phần cần nhiều điều kiện và nhân tố nhất định. Trong đó không thể bỏ qua việc xây dựng và phát triển văn hóa quản lý. Văn hóa đó phải hướng con người vào khát vọng vươn tới sự hoàn thiện bản thân và cống hiến cho xã hội, phải làm sao cho mỗi người ý thức được rằng nhu cầu thể hiện mình, tự khẳng định mình, nhu cầu sáng tạo và đóng góp cho xã hội vừa là động cơ, vừa là mục tiêu cao nhất của mỗi người.
Nghiên cứu văn hóa là một cách thức để tìm hiểu những yếu tố ảnh hưởng đến hành vi của con người. Trong một thế kỷ qua, giao tiếp giữa con người đã được tăng cường và hỗ trợ nhiều hơn với sự phát triển vũ bão của 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin và truyền thông. Trong cái giới hạn trở nên “không cùng” của tương tác giữa con người như vậy, bối cảnh chúng ta sống trở thành đa văn hóa một cách tất yếu. Bối cảnh đa văn hóa có sự pha trộn của các thành viên đến từ nhiều nền khu vực, nền tảng xã hội và văn hóa.
Những yếu tố đặc biệt đó cùng tồn tại và phát triển trong khuôn khổ tổ chức, vì vậy hiểu biết văn hóa là con đường không thể thiếu để cùng tồn tại một cách hợp lý theo kiểu ‘cộng sinh”. Văn hóa là một hiện tượng lịch sử, mỗi xã hội đều có nền văn hóa thích ứng với nó và phát triển tiến lên theo đà xã hội. Văn hóa phản ánh chính trị, kinh tế của xã hội. Văn hóa có tính dân tộc rõ nét, theo sự phát triển của các dân tộc mà từ đó hình thành nên truyền thống của dân tộc riêng.
Văn hóa lại có tính liên tục trong lịch sử, nó không phải là triều đại lịch sử nhất thời thay đổi mà xuất hiện tình hình đứt đoạn. Văn hóa cũng đang chế ước hành vi xã hội và thế giới tinh thần của mọi người.