CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Thời kỳ đổi mới nền kinh tế nước ta đã có những bước phát triển rất quan trọng, trong đó đặc biệt phải nói đến vai trò to lớn của kinh tế nông nghiệp và nông thôn. Cho đến nay, khi chúng ta bước vào thời kỳ CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn, nông dân dần càng có vị trí, vai trò quan trọng. Tính đến hết năm 2022, dân số nông thôn ở nước ta gần 62,4 triệu người, chiếm 62,7%, với cơ cấu ngành nghề chủ yếu là sản xuất nông lâm ngư nghiệp, tiểu thu công nghiệp và dịch vụ.
Trong tổng thể nền kinh tế quốc dân, khu vực nông thôn mang tính chiến lược. Phát triển nông thôn luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm. Trong 10 năm qua, Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới 2010 - 2020 đã trở thành một phong trào sôi nổi, rộng khắp trên cả nước và đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể, tạo nên bước ngoặt lớn trong phát triển nông thôn nước ta. Bộ mặt nông thôn khởi sắc rõ rệt, từng bước gắn phát triển toàn diện nông thôn với cơ cấu lại và đổi mới mô hình tăng trưởng ngành nông nghiệp, ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống vật chất, tinh thần của người dân, tạo nền tảng ổn định chính trị, xã hội.
Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 263/QĐ-TTg ngày 22/02/2022 về việc phê duyệt Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021 – 2025 với mục tiêu tổng quát của Chương trình là tiếp tục triển khai Chương trình gắn với thực hiện có hiệu quả cơ cấu lại ngành nông nghiệp, phát triển kinh tế nông thôn, quá trình đô thị hoá, đi vào chiều sâu, hiệu quả, bền vững; thực hiện xây dựng nông thôn mới nâng cao, nông thôn mới kiểu mẫu và nông thôn mới cấp thôn, bản; nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn, thúc đẩy bình đẳng giới; xây dựng hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn đồng bộ và từng bước hiện đại, bảo đảm môi trường, cảnh quan nông thôn sáng, xanh, sạch, đẹp, an toàn, giàu bản sắc văn hóa truyền thống, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. An Giang là tỉnh đầu nguồn sông Cửu Long, có nguồn nước ngọt quanh năm, đất đai phù sa màu mỡ. Tỉnh có hơn 80% diện tích đất nông nghiệp, 65% dân số là lao động nông thôn. Nông nghiệp An Giang đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế tỉnh, vừa góp phần đảm bảo an ninh lương thực quốc gia.
Thời gian qua, chương trình mục tiêu GVHD: TS Nguyễn Trần Thiện Khánh SVTH: Nguyễn Đỗ Ngọc Kim Cương TS. Nguyễn Hoàng Anh 1 Khoa Môi trường và Tài nguyên – Đại học Bách Khoa TP.HCM quốc gia xây dựng nông thôn mới tại An Giang được triển khai thực chất và mang lại hiệu quả tích cực. Tỉnh luôn ưu tiên đầu tư, cố gắng phát huy nội lực và ngoại lực của khu vực nông thôn nhằm xây dựng và phát triển nông nghiệp, nông thôn theo hướng đổi mới, chất lượng và hiệu quả, hướng tới sự phát triển bền vững, tuy nhiên, từ chính sách đến triển khai là cả lộ trình để thực hiện sát với thực tế. Về lộ trình xã nông thôn mới tỉnh An Giang: Giai đoạn 2021-2025, toàn tỉnh phấn đấu có thêm 28 xã nông thôn mới (nâng tổng số xã đạt chuẩn nông thôn mới toàn tỉnh đến năm 2025 lên 89 xã, tỷ lệ 76,72%).
Để đạt được mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới của tỉnh, việc hoàn thành 19 tiêu chí là bắt buộc trong đó có tiêu chí môi trường - tiêu chí 17. Tuy nhiên quá trình đổi mới và phát triển của khu vực nông thôn đã gây ra áp lực cho môi trường, dẫn đến ô nhiễm và suy thoái môi trường ngày càng cấp bách. Do đó, trong xây dựng nông thôn mới, tiêu chí môi trường trong Chương trình vẫn là tiêu chí khó thực hiện nhất, nhất là các địa phương đặc biệt khó khăn ở vùng biên giới giáp Vương Quốc Campuchia và miền núi. Xã Vĩnh Hội Đông thuộc huyện An Phú, vùng ven biên giới là nơi bị ảnh hưởng nhiều từ tác động của tự nhiên như lũ lụt, gió bão, đi lại khó khăn và xã An Cư thuộc thị xã Tịnh Biên là vùng núi khó khăn, người đồng bào chiếm đa số, tỷ lệ hộ nghèo khá cao, trình độ dân trí cũng như mức hưởng thụ đời sống tinh thần còn chênh lệch khá xa so với đô thị và các vùng đồng bằng.
Vì vậy việc nghiên cứu thực hiện tiêu chí môi trường (tiêu chí 17) cho hai vùng đặc biệt của tỉnh An Giang, vùng biên giới đầu nguồn và vùng miền núi đồng bào dân tộc thiểu số trong giai đoạn 2021 – 2025 là điều rất cần thiết. Đó chính là lý do tôi thực đề tài “Đánh giá thực trạng thực hiện tiêu chí môi trường trong quá trình xây dựng nông thôn mới của vùng đầu nguồn biên giới và miền núi tỉnh An Giang”. GVHD: TS Nguyễn Trần Thiện Khánh SVTH: Nguyễn Đỗ Ngọc Kim Cương TS. Nguyễn Hoàng Anh 2 Khoa Môi trường và Tài nguyên – Đại học Bách Khoa TP.
Mục tiêu và nội dung nghiên cứu 1.1 Mục tiêu nghiên cứu Đề xuất các giải pháp và hoạt động bảo vệ môi trường phù hợp nhằm đáp ứng tiêu chí môi trường (tiêu chí 17) trong quá trình xây dựng xã nông thôn mới của vùng đầu nguồn biên giới và miền núi tỉnh An Giang. Nội dung nghiên cứu Nội dung nghiên cứu được thực hiện theo trình tự như sau: ➢ Nội dung 1: Cơ sở lý thuyết, thực tế, pháp lý: tổng quan tài liệu về tam nông, nông nghiệp bền vững, nông thôn mới, xây dựng nông thôn mới, môi trường nông thôn, các văn bản pháp lý. ➢ Nội dung 2: Đánh giá và so sánh tình hình triển khai thực hiện tiêu chí môi trường - tiêu chí 17 bộ tiêu chí nông thôn mới của xã đầu nguồn biên giới Vĩnh Hội Đông và xã miền núi An Cư về tiến độ thực hiện, kết quả đạt được và mục tiêu phấn đấu của các nội dung: − Tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch theo quy chuẩn − Tỷ lệ cơ sở sản xuất - kinh doanh, nuôi trồng thủy sản, làng nghề đảm bảo quy định về bảo vệ môi trường − Cảnh quan, không gian xanh - sạch - đẹp, an toàn; không để xảy ra tồn đọng nước thải sinh hoạt tại các khu dân cư tập trung − Đất cây xanh sử dụng công cộng tại điểm dân cư nông thôn (≥2m2/người) − Mai táng, hỏa táng phù hợp với quy định và theo quy hoạch − Tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt và chất thải rắn không nguy hại trên địa bàn được thu gom, xử lý theo quy định − Tỷ lệ bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng và chất thải rắn y tế được thu gom, xử lý đáp ứng yêu cầu về bảo vệ môi trường − Tỷ lệ hộ có nhà tiêu, nhà tắm, thiết bị chứa nước sinh hoạt hợp vệ sinh và đảm bảo 3 sạch − Tỷ lệ cơ sở chăn nuôi đảm bảo các quy định về vệ sinh thú y, chăn nuôi và bảo GVHD: TS Nguyễn Trần Thiện Khánh SVTH: Nguyễn Đỗ Ngọc Kim Cương TS. Nguyễn Hoàng Anh 3 Khoa Môi trường và Tài nguyên – Đại học Bách Khoa TP.HCM vệ môi trường − Tỷ lệ hộ gia đình và cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm tuân thủ các quy định về đảm bảo an toàn thực phẩm − Tỷ lệ hộ gia đình thực hiện phân loại chất thải rắn tại nguồn − Tỷ lệ chất thải nhựa phát sinh trên địa bàn được thu gom, tái sử dụng, tái chế, xử lý theo quy định Một trong những vấn đề môi trường ở nhiều khu vực tỉnh An Giang là ô nhiễm nước ngầm.
Trong đó tại huyện An Phú, có đặc trưng đáng quan tâm là nhiễm As trong nước ngầm, gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe cộng đồng. Do đó đề tài thực hiện thêm nội dung: - Đánh giá thực trạng sử dụng nước ngầm của dân thuộc địa bàn nghiên cứu ➢ Nội dung 3: + Phân tích điểm mạnh – điểm yếu – cơ hội – thách thức khi thực hiện tiêu chí môi trường tại vùng đầu nguồn biên giới và miền núi của tỉnh An Giang. + Phân tích các bên liên quan + Đánh giá chung những thuận lợi – khó khăn của hai vùng đặc trưng này trong việc thực hiện tiêu chí môi trường nông thôn mới. ➢ Nội dung 4: Đề xuất các giải pháp và hoạt động bảo vệ môi trường phù hợp với thực trạng địa phương để hoàn thành tiêu chí môi trường trên chặng đường xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021 – 2025 cho các xã thuộc huyện đầu nguồn biên giới và thị xã miền núi tỉnh An Giang.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu Tiêu chí môi trường – tiêu chí 17 trong Bộ tiêu chí Quốc gia về xã nông thôn mới 1.2 Phạm vi nghiên cứu đề tài - Phạm vi về không gian: Đề tài nghiên cứu tại xã Vĩnh Hội Đông (huyện An Phú) và xã An Cư (thị xã Tịnh Biên) tỉnh An Giang. Xã Vĩnh Hội Đông và xã An Cư được chọn làm địa bàn nghiên cứu trong luận GVHD: TS Nguyễn Trần Thiện Khánh SVTH: Nguyễn Đỗ Ngọc Kim Cương TS. Nguyễn Hoàng Anh 4 Khoa Môi trường và Tài nguyên – Đại học Bách Khoa TP.HCM văn vì hai xã là địa phương được đánh giá là chậm tiến độ trong xây dựng nông thôn mới, số tiêu chí đạt được trong Bộ tiêu chí đề ra là rất thấp, bên cạnh đó, tiêu chí môi trường (tiêu chí 17) là một trong các tiêu chí khó thực hiện ở hai xã này với các nguyên nhân sau: + Xã Vĩnh Hội Đông là xã đặc biệt khó khăn thuộc vùng đầu nguồn biên giới, hàng năm bị ảnh hưởng nặng nề từ tác động của tự nhiên như lũ lụt, giao thông đường xá cách trở, có ấp tách biệt với các địa phương khác… + Xã An Cư là xã miền núi đặc biệt khó khăn, nằm xa nhất của thị xã Tịnh Biên, đa số là người đồng bào dân tộc Khmer sinh sống, tỷ lệ hộ nghèo còn trong huyện Tịnh Biên (nay là thị xã Tịnh Biên, được công nhận từ ngày 10/4/2023).
- Phạm vi thời gian: Đề tài đánh giá nghiên cứu thực hiện tiêu chí môi trường (tiêu chí 17) của hai vùng đặc biệt của tỉnh An Giang, vùng biên giới đầu nguồn và vùng miền núi đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2021 – 2025. Phương pháp nghiên cứu 1.