Luận văn thạc sĩ đánh giá sự thay đổi sinh kế đối với những hộ gia đình có lao động chính từ 35 tuổi trở lên bị thu hồi đất trong dự án khu công nghiệp hiệp phước huyện nhà bè

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá sự thay đổi sinh kế đối với những hộ gia đình có lao động chính từ 35 tuổi trở lên bị thu, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Phương Toàn
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Tiến Khai
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản Lý Công
• Đề tài: Đánh Giá Sự Thay Đổi Sinh Kế Đối Với Những Hộ Gia Đình Có Lao Động Chính Từ 35 Tuổi Trở Lên Bị Thu Hồi Đất
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊNCỨU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Thông tin và nguồn thông tin
• 1.4.2. Kỹ thuật thu thập thông tin, xử lý và phân tích số liệu
• 1.5. Cấu trúc của luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT
• 2.1. Tổng quan cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu
• 2.2. Khung phân tích sinh kế bền vững
• 2.3. Một số loại hình hỗ trợ sinh kế người dân
• 2.4. Hỗ trợ cấp cộng đồng và cấp hộ gia đình
• 2.5. Các hoạt động tạo thu nhập thay thế
• 2.6. Một số nghiên cứu thực nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp phân tích
• 3.3. Mô tả bối cảnh nghiên cứu và tiếp cận dữ liệu
• 3.4. Quy trình nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tổng quan hiện trạng kinh tế - xã hội xã Hiệp Phước
• 4.2. Đặc điểm của các hộ gia đình có lao động chính từ 35 tuổi trở lên bị thu hồi đất trong khu công nghiệp Hiệp Phước
• 4.2.1. Vốn con người
• 4.2.2. Vốn tự nhiên
• 4.2.3. Vốn vật chất
• 4.2.4. Vốn tài chính
• 4.3. Những khó khăn và đề xuất của người dân
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý GIẢI PHÁP
• 5.1. Gợi ý giải pháp
• 5.1.1. Giải pháp nâng cao nguồn vốn con người
• 5.1.2. Giải pháp nâng cao nguồn vốn tự nhiên
• 5.1.3. Giải pháp nâng cao nguồn vốn vật chất
• 5.1.4. Giải pháp nâng cao nguồn vốn tài chính
• 5.1.5. Giải pháp nâng cao nguồn vốn xã hội
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đánh giá thay đổi sinh kế hộ gia đình bị thu hồi đất

Đánh giá thay đổi sinh kế hộ gia đình bị thu hồi đất là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện nay. Việc thu hồi đất không chỉ ảnh hưởng đến tài sản mà còn tác động sâu sắc đến cuộc sống và sinh kế của các hộ gia đình. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình hiện tại và những thách thức mà các hộ gia đình phải đối mặt.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của sinh kế bền vững

Sinh kế bền vững được định nghĩa là khả năng duy trì và phát triển các nguồn lực cần thiết để đảm bảo cuộc sống. Điều này bao gồm cả tài sản vật chất và xã hội. Đối với các hộ gia đình bị thu hồi đất, việc hiểu rõ khái niệm này là rất quan trọng để tìm kiếm các giải pháp thay thế.

1.2. Tình hình thu hồi đất tại khu công nghiệp Hiệp Phước

Khu công nghiệp Hiệp Phước đã thu hồi đất của nhiều hộ gia đình, đặc biệt là những hộ có lao động chính từ 35 tuổi trở lên. Việc này đã tạo ra những thay đổi lớn trong sinh kế của họ, từ việc mất đi nguồn thu nhập chính đến việc phải thích nghi với môi trường sống mới.

II. Những thách thức trong việc thay đổi sinh kế hộ gia đình bị thu hồi đất

Việc thu hồi đất mang lại nhiều thách thức cho các hộ gia đình, đặc biệt là những người lao động chính. Họ phải đối mặt với việc mất đi nguồn thu nhập ổn định và phải tìm kiếm các phương thức sinh kế mới.

2.1. Tác động kinh tế từ việc thu hồi đất

Khi đất đai bị thu hồi, nhiều hộ gia đình rơi vào tình trạng khó khăn về tài chính. Họ không chỉ mất đi nguồn thu nhập từ nông nghiệp mà còn phải đối mặt với chi phí sinh hoạt tăng cao.

2.2. Khó khăn trong việc chuyển đổi nghề nghiệp

Nhiều hộ gia đình không có kỹ năng cần thiết để chuyển đổi sang các nghề nghiệp khác. Điều này đặc biệt đúng với những người lao động từ 35 tuổi trở lên, khi mà họ đã quen với công việc nông nghiệp và thiếu kiến thức về các ngành nghề mới.

III. Phương pháp đánh giá tác động của chính sách thu hồi đất

Để đánh giá tác động của chính sách thu hồi đất, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học. Việc thu thập dữ liệu từ các hộ gia đình bị ảnh hưởng là rất quan trọng để có cái nhìn chính xác về tình hình.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Dữ liệu có thể được thu thập thông qua các bảng hỏi, phỏng vấn sâu và quan sát thực địa. Việc này giúp hiểu rõ hơn về tình trạng sinh kế của các hộ gia đình.

3.2. Phân tích dữ liệu và kết quả

Sau khi thu thập dữ liệu, cần tiến hành phân tích để xác định các xu hướng và vấn đề chính mà các hộ gia đình đang gặp phải. Kết quả này sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp hỗ trợ.

IV. Giải pháp hỗ trợ sinh kế cho hộ gia đình bị thu hồi đất

Để giúp các hộ gia đình bị thu hồi đất ổn định sinh kế, cần có các giải pháp hỗ trợ cụ thể. Những giải pháp này không chỉ giúp họ vượt qua khó khăn mà còn tạo ra cơ hội phát triển bền vững.

4.1. Chính sách bồi thường và hỗ trợ tài chính

Chính sách bồi thường hợp lý và hỗ trợ tài chính là rất cần thiết để giúp các hộ gia đình có thể tái định cư và ổn định cuộc sống. Cần có các chương trình hỗ trợ tài chính dài hạn để đảm bảo họ có thể phát triển sinh kế mới.

4.2. Đào tạo nghề và tạo việc làm

Cung cấp các chương trình đào tạo nghề cho người lao động từ 35 tuổi trở lên là rất quan trọng. Điều này giúp họ có thể chuyển đổi sang các ngành nghề mới và tìm kiếm việc làm ổn định.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho sinh kế hộ gia đình

Việc đánh giá thay đổi sinh kế hộ gia đình bị thu hồi đất là một quá trình cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để tìm ra các giải pháp hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của chính sách hỗ trợ

Chính sách hỗ trợ cần được thiết kế một cách linh hoạt và phù hợp với nhu cầu thực tế của các hộ gia đình. Điều này sẽ giúp họ nhanh chóng ổn định cuộc sống và phát triển bền vững.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong tương lai

Cần có các chiến lược dài hạn để đảm bảo rằng các hộ gia đình bị thu hồi đất không chỉ phục hồi mà còn phát triển mạnh mẽ trong tương lai. Điều này bao gồm việc tạo ra các cơ hội việc làm và hỗ trợ sinh kế bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu công nghiệp Hiệp Phước, huyện Nhà Bè, TP. Hồ Chí Minh, được hình thành từ một vùng đất thuần nông với diện tích quy hoạch lên đến 1.686 ha, đã góp phần chuyển đổi cơ cấu kinh tế địa phương trong vòng 20 năm qua. Quá trình phát triển khu công nghiệp này đã thu hồi đất của 1.161 hộ nông dân, trong đó tập trung nghiên cứu vào các hộ gia đình có lao động chính từ 35 tuổi trở lên bị ảnh hưởng. Việc thu hồi đất đã tạo ra cú sốc lớn đối với sinh kế truyền thống của người dân, đặc biệt là nhóm lao động chính có trình độ dân trí thấp, khó chuyển đổi nghề nghiệp và không được tuyển dụng vào các doanh nghiệp trong khu công nghiệp.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá sự thay đổi sinh kế của các hộ gia đình này tại hai xã Long Thới và Hiệp Phước, đồng thời đề xuất các chính sách hỗ trợ sinh kế bền vững. Nghiên cứu được thực hiện trong vòng 4 tháng năm 2017, với phạm vi khảo sát 152 hộ gia đình, sử dụng phương pháp định lượng kết hợp phân tích thống kê mô tả và kiểm định Chi bình phương. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở dữ liệu và giải pháp thiết thực giúp ổn định và nâng cao đời sống người dân trong bối cảnh chuyển đổi kinh tế do phát triển công nghiệp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihood Framework - SLF) của DFID (1999), trong đó sinh kế được hiểu là sự kết hợp của năm loại tài sản sinh kế: vốn con người, vốn tự nhiên, vốn tài chính, vốn vật chất và vốn xã hội. Sinh kế bền vững là khả năng duy trì và tăng cường các nguồn lực này để đối phó với các cú sốc, căng thẳng và biến động mà không làm tổn hại đến tài nguyên thiên nhiên.

• Vốn con người: kỹ năng, sức khỏe, trình độ học vấn và khả năng lao động.
• Vốn tự nhiên: đất đai, nước, tài nguyên thiên nhiên phục vụ sản xuất.
• Vốn tài chính: tiền mặt, tiết kiệm, các khoản vay và trợ cấp.
• Vốn vật chất: cơ sở hạ tầng, nhà ở, công cụ sản xuất.
• Vốn xã hội: mạng lưới quan hệ, tổ chức xã hội, sự hỗ trợ cộng đồng.

Khung lý thuyết này giúp phân tích sự thay đổi sinh kế của các hộ gia đình bị thu hồi đất trong bối cảnh phát triển công nghiệp, đồng thời đánh giá tác động của các chính sách hỗ trợ và bối cảnh dễ bị tổn thương như các cú sốc kinh tế, xã hội và môi trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng với cỡ mẫu 152 hộ gia đình có lao động chính từ 35 tuổi trở lên bị thu hồi đất tại hai xã Long Thới và Hiệp Phước. Mẫu được chọn theo phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng dựa trên các tiêu chí như mức sống, dân tộc, nghề nghiệp và khu vực cư trú.

Dữ liệu thu thập qua bảng hỏi gồm tám phần chính, tập trung vào các nhóm thông tin về vốn con người, vốn tự nhiên, vốn tài chính, vốn vật chất và vốn xã hội. Phân tích dữ liệu sử dụng thống kê mô tả để trình bày hiện trạng sinh kế trước và sau thu hồi đất, kết hợp kiểm định Chi bình phương để xác định mối quan hệ giữa các biến định tính.

Quy trình nghiên cứu gồm năm bước: xây dựng khung thông tin, thiết kế bảng hỏi và chiến lược lấy mẫu, thu thập dữ liệu, xử lý và phân tích dữ liệu, đánh giá khung sinh kế bền vững của đối tượng nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm nhân khẩu và nghề nghiệp: Trong số 152 hộ khảo sát, lao động chính nữ chiếm 54,6%, dân tộc Kinh chiếm 95,4%. Trình độ học vấn chủ yếu dưới cấp 3 (chiếm hơn 96%). Trước thu hồi đất, 27,6% làm trồng trọt, 25,7% chăn nuôi, 22,4% nuôi trồng thủy sản, 24,3% đánh bắt thủy sản. Sau thu hồi đất, nghề nghiệp chuyển dịch sang làm mướn (27,6%), buôn bán nhỏ (22,4%) và làm tự do (26,3%).

2. Thu nhập và sinh kế: Thu nhập bình quân hộ đạt 11,5 triệu đồng/tháng, thu nhập bình quân đầu người khoảng 2,97 triệu đồng/tháng. Thu nhập theo nghề nghiệp có sự khác biệt rõ rệt: làm nông 2,86 triệu đồng, buôn bán nhỏ 3,5 triệu đồng, làm mướn 2,2 triệu đồng, làm tự do gần 3 triệu đồng. Kiểm định ANOVA cho thấy sự khác biệt thu nhập theo nghề có ý nghĩa thống kê (sig = 2,8%).

3. Vốn con người và đào tạo nghề: Quy mô hộ trung bình 4,6 thành viên, số lao động bình quân 2,3 người, trong đó lao động chính 1,6 người. Tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ đạt 43,4%, trong đó 47% cho rằng nghề được đào tạo không phù hợp với thực tế sinh kế. Tỷ lệ hộ được giới thiệu việc làm là 48,7%, không có sự khác biệt lớn giữa nhóm có và không qua đào tạo.

4. Vốn tự nhiên và điều kiện sinh hoạt: Vốn tự nhiên gắn với đất đai (23%), nuôi trồng thủy sản (27%), đánh bắt thủy sản (25%) và làm thuê (25%). Khoảng cách trung bình đến trạm y tế gần nhất là 1,97 km, tỷ lệ hộ có bảo hiểm y tế đạt 67,8%. Tỷ lệ trẻ em thiếu cân nặng thấp (2,6%), số thành viên thường xuyên đau ốm chiếm 7,3%.

Thảo luận kết quả

Việc thu hồi đất đã làm thay đổi căn bản sinh kế của các hộ gia đình, chuyển từ sản xuất nông nghiệp truyền thống sang các hoạt động phi nông nghiệp như làm thuê, buôn bán nhỏ và nghề tự do. Tuy nhiên, trình độ học vấn thấp và thiếu kỹ năng nghề nghiệp phù hợp là rào cản lớn khiến nhiều lao động chính trên 35 tuổi khó tiếp cận việc làm ổn định trong khu công nghiệp.

Thu nhập của các hộ có sự phân hóa rõ rệt theo nghề nghiệp, phản ánh sự đa dạng trong khả năng thích nghi và chuyển đổi sinh kế. Tỷ lệ lao động qua đào tạo thấp và tính phù hợp nghề nghiệp chưa cao cho thấy các chương trình đào tạo nghề hiện nay chưa đáp ứng đúng nhu cầu thực tế của người dân bị thu hồi đất.

Vốn tự nhiên và điều kiện sinh hoạt được duy trì ở mức tương đối ổn định, tuy nhiên, việc tiếp cận các dịch vụ y tế và bảo hiểm vẫn còn hạn chế, ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng lao động của người dân. Các kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về tác động của thu hồi đất và phát triển công nghiệp đến sinh kế nông dân, đồng thời nhấn mạnh vai trò quan trọng của chính sách hỗ trợ đào tạo nghề và tạo việc làm phù hợp.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố nghề nghiệp trước và sau thu hồi đất, biểu đồ thu nhập theo nhóm nghề và bảng so sánh tỷ lệ lao động qua đào tạo và giới thiệu việc làm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Nâng cao chất lượng đào tạo nghề: Thiết kế chương trình đào tạo sát với nhu cầu thị trường lao động và đặc điểm người lao động trên 35 tuổi, tập trung vào kỹ năng thực hành và chuyển đổi nghề nghiệp. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với các trung tâm đào tạo nghề địa phương.

2. Tăng cường hỗ trợ giới thiệu việc làm: Mở rộng mạng lưới trung tâm giới thiệu việc làm, tổ chức các phiên giao dịch việc làm định kỳ, ưu tiên tạo việc làm ổn định cho lao động chính bị thu hồi đất. Thời gian: liên tục, ưu tiên trong 1 năm đầu sau thu hồi đất. Chủ thể: UBND huyện Nhà Bè, các doanh nghiệp trong khu công nghiệp.

3. Phát triển các mô hình sinh kế thay thế bền vững: Hỗ trợ phát triển các mô hình kinh doanh nhỏ, dịch vụ, thủ công nghiệp phù hợp với nguồn lực và điều kiện địa phương, đồng thời khuyến khích liên kết cộng đồng để tăng sức cạnh tranh. Thời gian: 2-3 năm. Chủ thể: Các tổ chức xã hội, chính quyền địa phương.

4. Cải thiện tiếp cận dịch vụ y tế và bảo hiểm xã hội: Tăng cường tuyên truyền, vận động người dân tham gia bảo hiểm y tế, nâng cấp cơ sở vật chất y tế tại các khu tái định cư, đảm bảo chăm sóc sức khỏe cho lao động chính và gia đình. Thời gian: 1 năm. Chủ thể: Sở Y tế, UBND xã Hiệp Phước và Long Thới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý nhà nước: Để xây dựng và điều chỉnh chính sách hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề và phát triển kinh tế địa phương phù hợp với thực tế người dân bị thu hồi đất.

2. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức xã hội: Hỗ trợ triển khai các chương trình đào tạo nghề, phát triển sinh kế bền vững và cung cấp dịch vụ xã hội cho cộng đồng bị ảnh hưởng.

3. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực quản lý công và phát triển nông thôn: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, khung lý thuyết và kết quả thực nghiệm để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về tác động của thu hồi đất và phát triển công nghiệp.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong khu công nghiệp: Hiểu rõ tác động xã hội của dự án, từ đó phối hợp với chính quyền và cộng đồng để thực hiện trách nhiệm xã hội và phát triển bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Sinh kế của các hộ gia đình bị thu hồi đất thay đổi như thế nào?
   Sinh kế chuyển từ nông nghiệp truyền thống sang các hoạt động phi nông nghiệp như làm mướn, buôn bán nhỏ và nghề tự do, với thu nhập và ổn định nghề nghiệp có sự phân hóa rõ rệt.

2. Tỷ lệ lao động qua đào tạo và tính phù hợp nghề nghiệp hiện ra sao?
   Chỉ khoảng 43,4% lao động được đào tạo, trong đó gần một nửa cho rằng nghề đào tạo không phù hợp với thực tế sinh kế, gây khó khăn trong việc chuyển đổi nghề.

3. Chính sách hỗ trợ việc làm hiện nay có hiệu quả không?
   Khoảng 48,7% hộ được giới thiệu việc làm, tuy nhiên vẫn còn nhiều lao động chưa tiếp cận được các cơ hội việc làm ổn định, đặc biệt là nhóm trên 35 tuổi.

4. Điều kiện y tế và bảo hiểm xã hội của người dân ra sao?
   Tỷ lệ tham gia bảo hiểm y tế đạt gần 68%, khoảng cách đến trạm y tế trung bình dưới 2 km, tình trạng sức khỏe và dinh dưỡng của trẻ em tương đối ổn định.

5. Những giải pháp nào được đề xuất để hỗ trợ sinh kế bền vững?
   Nâng cao đào tạo nghề phù hợp, tăng cường giới thiệu việc làm, phát triển mô hình sinh kế thay thế và cải thiện tiếp cận dịch vụ y tế, bảo hiểm xã hội.

Kết luận

• Thu hồi đất tại Khu công nghiệp Hiệp Phước đã làm thay đổi căn bản sinh kế của các hộ gia đình có lao động chính từ 35 tuổi trở lên, chuyển dịch từ nông nghiệp sang các ngành nghề phi nông nghiệp.
• Trình độ học vấn thấp và thiếu kỹ năng nghề nghiệp phù hợp là rào cản lớn trong việc chuyển đổi sinh kế và tiếp cận việc làm ổn định.
• Tỷ lệ lao động qua đào tạo thấp, chương trình đào tạo nghề chưa phù hợp với nhu cầu thực tế của người dân bị thu hồi đất.
• Vốn tự nhiên và điều kiện sinh hoạt được duy trì tương đối ổn định, tuy nhiên việc tiếp cận dịch vụ y tế và bảo hiểm xã hội còn hạn chế.
• Cần triển khai các chính sách đào tạo nghề, hỗ trợ việc làm, phát triển sinh kế thay thế và cải thiện dịch vụ y tế để nâng cao đời sống và sinh kế bền vững cho người dân.

Next steps: Triển khai các chương trình đào tạo nghề phù hợp, mở rộng mạng lưới giới thiệu việc làm, đồng thời tăng cường hỗ trợ y tế và bảo hiểm xã hội trong vòng 1-3 năm tới.

Các cơ quan quản lý, tổ chức xã hội và doanh nghiệp cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp hỗ trợ sinh kế bền vững, góp phần phát triển kinh tế xã hội địa phương ổn định và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về luận văn: Mục tiêu của chương tập trung giới thiệu về vấn đề nghiên cứu, mục tiêu, phạm vi và phương pháp nghiên cứu. Chương 2: Tổng quan lý thuyết và hướng nghiên cứu của luận văn: Mục tiêu của chương tập trung phân tích hệ thống cơ sở lý thuyết nghiên cứu có liên quan đến sinh kế bền vững của hộ gia đình có lao động chính từ 35 tuổi trở lên bị thu hồi đất trong khu công nghiệp Hiệp Phước, tạo cơ sở và hướng phân tích cho luận văn. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu: Trọng tâm của chương phân tích rõ hệ thống các thông tin, phương pháp thu thập dữ liệu và phương pháp phân tích dữ liệu cho luận văn. Chương 4: Kết quả nghiên cứu: Nội dung của chương hướng đến phân tích rõ theo mô hình sinh kế bền vững cho hộ gia đình có lao động chính từ 35 tuổi trở lên bị thu hồi đất tại 2 xã Long Thới và Hiệp Phước.

Chương : Hàm ý chính sách: Trên cơ sở kết quả nghiên cứu của chương 4, nội dung của chương tập trung vào các kết luận của chương 4 và kiến nghị một số chính sách nhằm nâng cao đời sống của người dân thuộc đối tượng nghiên cứu trên. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 5 Chương 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT 2.Tổng quan cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu 2. Các khái niệm: Định nghĩa sinh kế (livelihood): Sinh kế là một khái niệm phức tạp, được hiểu theo nhiều cách khác nhau. Trong đó, phổ biến là định nghĩa theo DFID (1999) thì sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và hoạt động cần thiết để kiếm sống.

Theo từ điển Oxford sinh kế được xem là phương tiện để đảm bảo nhu cầu thiết yếu của cuộc sống. Sinh kế bao gồm khả năng, các nguồn lực về vật chất và xã hội cùng các hoạt động cần thiết để làm phương tiện sống của con người. Sinh kế sẽ trở nên bền vững khi nó giải quyết được những căng thẳng và đột biến giữa các nguồn lực, hoặc có khả năng phục hồi, duy trì và tăng cường nguồn lực hiện tại và trong tương lai mà không làm tổn hại đến cơ sở tài nguyên thiên nhiên (DFID). Sinh kế bền vững (sustainable livelihood) được xem chủ đề được quan tâm từ lâu trong các tranh luận về phát triển, giảm nghèo và quản lý môi trường cả trên phương diện lý luận lẫn thực tiễn.

- Về mặt lý luận, sinh kế bền vững được dựa trên sự phát triển các tư tưởng về giảm nghèo, cách thức con người duy trì cuộc sống và tầm quan trọng của các vấn đề thể chế. Với việc đặt con người ở vị trí trung tâm của sự phát triển, cách tiếp cận này tập trung vào các hoạt động nhằm giảm nghèo bằng cách để người nghèo tự xây dựng cuộc sống dựa trên các cơ hội của họ, hỗ trợ họ tiếp cận các nguồn lực và tạo dựng môi trường thuận lợi cả về thể chế và chính sách nhằm giúp họ tận dụng các cơ hội để thoát nghèo và có cuộc sống ổn định và tốt hơn. - Về mặt thực tiễn, sinh kế bền vững xuất phát từ mối quan tâm về tính hiệu quả của hoạt động phát triển với kỳ vọng rằng việc đặt trọng tâm vào con người sẽ tạo ra sự khác biệt đáng kể trong việc đạt được các mục tiêu giảm nghèo. Điều này khác với những nỗ lực giảm nghèo trước đây thường có xu hướng tập trung vào TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 tăng cường các nguồn lực hoặc cung cấp các dịch vụ hơn là tập trung vào con người.

Chính vì vậy, các nghiên cứu về lý luận cũng như thực tiễn về sinh kế bền vững vẫn sẽ là chủ đề có tính thời sự cao khi những nhu cầu của con người, nhất là của người nghèo, vẫn luôn là ưu tiên trong mọi chính sách phát triển của các quốc gia trên thế giới. Từ cuối những năm 1990, đ có những nghiên cứu áp dụng các lý thuyết về khung sinh kế bền vững nhằm phân tích những cơ hội và thách thức về sinh kế của người dân ở khu vực nông thôn phát triển vùng phát triển công nghiệp, từ đó đề xuất những hình thức hỗ trợ sinh kế phù hợp nhằm dung hòa mục tiêu xóa đói giảm nghèo và phát triển bền vững. Khái niệm về sinh kế dựa trên ý tưởng về sinh kế của Chambers và Conway (1992), thì sinh kế được hiểu theo cách đơn giản nhất chính là phương tiện để kiếm sống, theo cách đầy đủ hơn thì “sinh kế bao gồm khả năng, nguồn lực và các hoạt động cần thiết làm phương tiện sống của con người”. Một sinh kế trở nên bền vững “khi có thể giải quyết được hoặc có khả năng phục hồi từ những căng thẳng và đột biến, duy trì hoặc tăng cường khả năng và nguồn lực; tạo ra các cơ hội sinh kế bền vững cho thế hệ tương lai và mang lại lợi ích ròng cho các sinh kế khác ở cả cấp địa phương và cấp toàn cầu, trong ngắn hạn và dài hạn”.

Năm 1998, dựa trên khái niệm về sinh kế bền vững của Chambers và Conway (1992), Scoones đ định nghĩa sinh kế “bao gồm khả năng, nguồn lực (bao gồm các nguồn lực vật chất và nguồn lực xã hội) và các hoạt động cần thiết làm phương tiện sống của con người. Một sinh kế được coi là bền vững khi nó có thể giải quyết được hoặc có khả năng phục hồi từ những căng thẳng; duy trì và tăng cường khả năng và nguồn lực hiện tại mà không làm tổn hại đến cơ sở tài nguyên thiên nhiên”. Năm 2001, Cơ quan Phát triển Quốc tế ương quốc Anh (DFID) đ đưa ra khái niệm về sinh kế để hướng dẫn cho các hoạt động hỗ trợ của mình. Theo Cơ quan này, sinh kế “bao gồm khả năng, nguồn lực cùng các hoạt động cần thiết làm phương tiện sống cho con người” [ 6, tr.

Khái niệm này về cơ bản hoàn toàn TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 7 giống với khái niệm về sinh kế của Chambers và Conway (1992) và Scoones (1998). Một sinh kế bền vững là nó có khả năng đối phó và phục hồi khi bị tác động hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại hay trong tương lai trong khi không làm xói mòn nền tảng nguồn lực tự nhiên (Nguyễn ăn Sửu, 2010, trích trong Tim Hanstad, Robin Nielsn and Jennifer Brown, 2004). Theo DFID (1999) cho rằng “Một sinh kế được xem là bền vững khi nó có thể đối phó và phục hồi vượt qua những căng thẳng, các cú sốc; duy trì và tăng cường hơn nữa năng lực và các nguồn tài sản ở hiện tại cũng như trong tương lai mà không phá hoại các nguồn tài nguyên thiên nhiên”. Khung phân tích sinh kế bền vững Khung sinh kế bền vững (SLF) do DFID và một số tổ chức xây dựng, được xem là một công cụ hữu ích để phân tích và hiểu thêm về sinh kế.

Giúp tổ chức nghiên cứu, xác định và thiết kế các hoạt động hỗ trợ. Theo Khung này, các hộ gia đình đều có phương thức kiếm sống dựa vào những nguồn lực sẵn có trong một bối cảnh chính sách và thể chế nhất định ở địa phương. Những nguồn lực này cũng có thể chịu ảnh hưởng của một số rủi ro như b o lụt, các khuynh hướng về thời tiết và tác động theo thời vụ. Khung phân tích sinh kế bền vững được xem là một công cụ trình bày các yếu tố chính ảnh hưởng đến sinh kế của người dân và mối quan hệ giữa các yếu tố đó.

Khung phân tích này có thể được sử dụng trong cả hai hoạt động phát triển trong tương lai và các hoạt động hiện tại đối với sinh kế bền vững. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 Hình 1: Khung sinh kế bền vững Chiến lược sinh kế là phương thức các hộ gia đình sử dụng các tài sản sẵn có để đáp ứng những nhu cầu của cuộc sống (Ví dụ: một hộ ngư dân kiếm sống bằng nghề nuôi tôm). Để làm điều này, hộ gia đình cần sử dụng một số nguồn lực sinh kế như:  Nguồn lực vật chất – ao nuôi, các máy móc phục vụ cho việc nuôi và khai thác tôm.  Nguồn lực về con người– tri thức và kinh nghiệm về nghề nuôi tôm, sức khỏe, nguồn lao động.

 Nguồn lực xã hội – bán tôm thành phẩm cho những đầu mối thị trường.  Tài nguyên thiên nhiên – nước nuôi tôm, thức ăn cho tôm từ tự nhiên.  Nguồn lực tài chính – tiền vay từ ngân hàng hoặc các tổ chức tín dụng, người thân, thương lái. Một hộ gia đình có thể có nhiều nguồn cung cấp thực phẩm hoặc thu nhập, các nguồn này có thể do một thành viên hoặc nhiều thành viên cung cấp.

Việc cung cấp cũng có thể thay đổi theo mùa, theo thời gian và có thể bị tác động bởi những sự kiện như b o lũ, các khuynh hướng về thời tiết và tác động theo thời vụ. Tất cả TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 các hoạt động này cấu thành nên phương thức kiếm sống. Mỗi nhóm dân cư khác nhau trong cộng đồng sẽ có những đặc trưng riêng biệt về mặt kinh tế - xã hội và quyền tài sản. Do vậy, mỗi nhóm cũng sẽ có những vấn đề, sự lựa chọn về chiến lược sinh kế khác nhau.

- Bối cảnh dễ bị tổn thương: Theo DFID (1999) thì bối cảnh dễ bị tổn thương là khi môi trường bên ngoài mà trong đó con người, sinh kế của con người và các tài sản sẵn có của họ bị ảnh hưởng cơ bản bởi các xu hướng, các cú sốc hay tính mùa vụ mà họ hạn chế được hoặc không có kiểm soát. Các yếu tố của bối cảnh dễ bị tổn thương bao gồm: + Xu hướng: là những xu hướng thay đổi trong dài hạn về dân số, xu hướng tài nguyên bao gồm cả xung đột trong việc sử dụng; xu hướng kinh tế bao gồm cả trong nước lẫn quốc tế; xu hướng kỹ thuật; xu hướng trong quản trị bao gồm cả chính trị, xu hướng chuyển đổi cấu trúc kinh tế, cơ cấu việc làm, giá cả thị trường. + Cú sốc: Các thay đổi đột ngột, bất ngờ về sức khoẻ của con người, thay đổi tự nhiên, thay đổi về kinh tế, các xung đột và việc thay đổi quá trình phát triển trong trồng trọt và chăn nuôi. + Tính thời vụ: Các thay đổi mang tính thời vụ, theo mùa liên quan đến giá cả, sản xuất, sức khoẻ và các cơ hội việc làm.