Đánh Giá Tác Động Xã Hội Của Công Tác Quản Lý Rừng Tại Lâm Trường Văn Chấn Tỉnh Yên Bái

Luận văn thạc sĩ phân tích tác động xã hội của quản lý rừng tại lâm trường Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề này.

• Tác giả: Trương Tất Đơ
• Người hướng dẫn: TS. Võ Đại Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Xã Hội Của Công Tác Quản Lý Rừng Tại Lâm Trường Văn Chấn Tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, GIỚI HẠN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu đề tài
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.3. Nhận xét, đánh giá chung về ĐKTN, KT-XH khu vực nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đánh giá tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh tại Lâm trường Văn Chấn
• 4.2. Quá trình hình thành và cơ cấu tổ chức Lâm trường
• 4.3. Tài nguyên rừng
• 4.4. Tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh
• 4.5. Tình hình quản lý bảo vệ rừng
• 4.6. Tình hình sản xuất và kinh tế hộ gia đình các xã trên địa bàn Lâm trường
• 4.7. Cơ cấu sử dụng đất đai
• 4.8. Tình hình sản xuất nông nghiệp các xã trên địa bàn Lâm trường
• 4.9. Tình hình sử dụng tài nguyên rừng
• 4.10. Nguồn vốn đầu tư
• 4.11. Phân loại kinh tế hộ gia đình
• 4.12. Cơ cấu thu nhập và chi tiêu
• 4.13. Đánh giá tình hình giao đất lâm nghiệp và giao khoán QLBVR
• 4.14. Đánh giá tình hình giao đất lâm nghiệp trên địa bàn
• 4.15. Đánh giá tình hình giao khoán QLBVR
• 4.16. Đánh giá cơ hội tạo thu nhập của các hộ gia đình sống gần rừng từ các hoạt động quản lý rừng của Lâm trường Văn Chấn
• 4.17. Đánh giá tác động qua lại giữa Lâm trường Văn Chấn và địa phương
• 4.18. Các hoạt động sản xuất kinh doanh của Lâm trường đối với địa phương
• 4.19. Những hoạt động sản xuất của địa phương đối với Lâm trường
• 4.20. Đánh giá mức độ phù hợp của các tiêu chuẩn xã hội trong QLRBV ở Lâm trường Văn Chấn
• 4.21. Đề xuất một số giải pháp và các công việc ưu tiên nhằm thúc đẩy tiến trình QLRBV và bền vững về mặt xã hội ở lâm trường Văn Chấn
• 4.22. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức về tác động xã hội của công tác quản lí rừng ở lâm trường Văn Chấn
• 4.23. Một số dự báo
• 4.24. Đề xuất một số giải pháp
• 4.25. Đề xuất các công việc ưu tiên
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• PHẦN PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Danh sách một số người chủ yếu đã tham gia phỏng vấn, trao đổi
• Phụ lục 2: Danh sách các thôn trên địa bàn Lâm trường sau khi sắp xếp lại thành Công ty Lâm nghiệp Văn Chấn
• Phụ lục 3: Tổng hợp diện tích giao rừng, khoán rừng đến từng thôn xã trên địa bàn Lâm trường Văn Chấn giai đoạn 2006-2008
• Phụ lục 4: Diện tích trồng chè Shan theo dự án Lâm trường đến 31/12/2008
• Phụ lục 5: Diện tích rừng trồng của Lâm trường đến 31/12/2008
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tác Động Xã Hội Của Quản Lý Rừng

Quản lý rừng bền vững (QLRBV) là một trong những vấn đề quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội tại Việt Nam. Tại Lâm trường Văn Chấn, việc đánh giá tác động xã hội của công tác quản lý rừng không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn nâng cao đời sống của cộng đồng địa phương. Nghiên cứu này sẽ phân tích các khía cạnh của tác động xã hội từ hoạt động quản lý rừng, từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp.

1.1. Khái Niệm Về Tác Động Xã Hội Trong Quản Lý Rừng

Tác động xã hội trong quản lý rừng bao gồm các yếu tố như việc làm, thu nhập và sự tham gia của cộng đồng. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người dân sống gần rừng, từ đó tạo ra sự gắn kết giữa lâm trường và cộng đồng.

1.2. Vai Trò Của Quản Lý Rừng Đối Với Phát Triển Bền Vững

Quản lý rừng không chỉ là bảo vệ tài nguyên mà còn là phát triển kinh tế bền vững. Việc áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả sẽ giúp tăng cường đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường, đồng thời tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân.

II. Những Thách Thức Trong Quản Lý Rừng Tại Lâm Trường Văn Chấn

Mặc dù có nhiều lợi ích từ quản lý rừng, nhưng Lâm trường Văn Chấn cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như khai thác trái phép, biến đổi khí hậu và sự thiếu hụt nguồn lực là những yếu tố cản trở quá trình quản lý bền vững.

2.1. Khai Thác Trái Phép Và Tác Động Đến Môi Trường

Khai thác trái phép không chỉ làm suy giảm tài nguyên rừng mà còn gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường sống của các loài động thực vật. Điều này đòi hỏi sự can thiệp kịp thời từ các cơ quan chức năng.

2.2. Biến Đổi Khí Hậu Và Ảnh Hưởng Đến Quản Lý Rừng

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi các điều kiện tự nhiên, ảnh hưởng đến sự phát triển của rừng. Việc thích ứng với những thay đổi này là một thách thức lớn đối với Lâm trường Văn Chấn.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tác Động Xã Hội Của Quản Lý Rừng

Để đánh giá tác động xã hội của quản lý rừng, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học. Các phương pháp này bao gồm khảo sát, phỏng vấn và phân tích số liệu từ các nguồn khác nhau.

3.1. Khảo Sát Và Phỏng Vấn Cộng Đồng

Khảo sát và phỏng vấn cộng đồng là phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về tác động của quản lý rừng. Qua đó, có thể hiểu rõ hơn về nhu cầu và mong muốn của người dân.

3.2. Phân Tích Số Liệu Và Đánh Giá Kết Quả

Phân tích số liệu từ các cuộc khảo sát giúp đánh giá chính xác tác động xã hội. Kết quả này sẽ là cơ sở để đưa ra các giải pháp cải thiện quản lý rừng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu về tác động xã hội của quản lý rừng tại Lâm trường Văn Chấn có thể được áp dụng để cải thiện các chính sách quản lý rừng. Những ứng dụng này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên mà còn nâng cao đời sống của người dân.

4.1. Đề Xuất Chính Sách Quản Lý Rừng Bền Vững

Các chính sách quản lý rừng cần được xây dựng dựa trên kết quả nghiên cứu. Điều này sẽ giúp đảm bảo tính bền vững trong quản lý tài nguyên rừng.

4.2. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Cộng Đồng

Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng sẽ tạo ra sự gắn kết và trách nhiệm. Điều này không chỉ giúp bảo vệ rừng mà còn nâng cao đời sống của người dân.

V. Kết Luận Về Tác Động Xã Hội Của Quản Lý Rừng

Đánh giá tác động xã hội của quản lý rừng tại Lâm trường Văn Chấn là một bước quan trọng trong việc phát triển bền vững. Những kết quả từ nghiên cứu sẽ là cơ sở để xây dựng các chính sách phù hợp, đảm bảo lợi ích cho cả cộng đồng và môi trường.

5.1. Tương Lai Của Quản Lý Rừng Tại Lâm Trường Văn Chấn

Tương lai của quản lý rừng tại Lâm trường Văn Chấn phụ thuộc vào việc áp dụng các chính sách bền vững. Điều này sẽ giúp bảo vệ tài nguyên và nâng cao đời sống của người dân.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Thiện

Cần có các giải pháp cải thiện quản lý rừng, bao gồm tăng cường giáo dục cộng đồng và nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý. Những giải pháp này sẽ giúp đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quản lý rừng bền vững theo tiêu chuẩn quốc tế đang trở thành yêu cầu sống còn của ngành lâm nghiệp Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Thống kê lịch sử cho thấy diện tích rừng tự nhiên nước ta từng sụt giảm nghiêm trọng từ 14,3 triệu ha năm 1945 xuống còn 9,2 triệu ha năm 1990 với độ che phủ chỉ 27,2%. Nhờ các chương trình phục hồi quy mô quốc gia, đến ngày 31 tháng 12 năm 2007, tổng diện tích rừng toàn quốc đã nâng lên 12,333 triệu ha, đưa độ che phủ đạt 38,2%. Chiến lược Phát triển Lâm nghiệp giai đoạn 2006 - 2020 đặt mục tiêu xác lập lâm phận ổn định 15,6 triệu ha, trong đó phấn đấu ít nhất 30% diện tích rừng sản xuất được cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững FSC.

Thực hiện Nghị định 200/2004/NĐ-CP của Chính phủ về sắp xếp, đổi mới và phát triển lâm trường quốc doanh, Lâm trường Văn Chấn thuộc tỉnh Yên Bái bước vào giai đoạn chuyển đổi cơ cấu tổ chức sang mô hình Công ty Lâm nghiệp. Quá trình chuyển đổi này làm nảy sinh nhiều xung đột phức tạp giữa mục tiêu tự chủ tài chính của doanh nghiệp và bài toán an sinh xã hội cho cộng đồng dân cư địa phương. Đề tài tập trung đánh giá toàn diện các tác động xã hội trong công tác quản lý rừng tại 4 xã vùng cao trọng điểm gồm Nậm Búng, Gia Hội, Sơn Lương và Nậm Lành trong giai đoạn 2001 - 2008. Mục tiêu then chốt của nghiên cứu là xác định mức độ tương thích của đơn vị với các tiêu chuẩn xã hội trong Bộ tiêu chuẩn Quốc gia về quản lý rừng bền vững, đồng thời xây dựng hệ thống giải pháp ưu tiên nhằm cân bằng lợi ích kinh tế với mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái và bảo đảm sinh kế cho 14.522 người dân sinh sống tại khu vực giáp ranh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết Quản lý rừng bền vững (SFM) và lý thuyết Đánh giá tác động môi trường và xã hội (ESIA). Mô hình quản lý rừng bền vững hiện đại bắt nguồn từ các nguyên tắc lâm học cổ điển của Hartig và Biolley, sau đó được hoàn thiện bởi Tổ chức Gỗ Nhiệt đới Quốc tế (ITTO) và Hội đồng Quản trị Rừng Quốc tế (FSC) với quan điểm phát triển hài hòa 3 trụ cột: hiệu quả kinh tế, bền vững môi trường và công bằng xã hội. Bên cạnh đó, khung lý luận về lâm nghiệp cộng đồng và nông lâm kết hợp của FAO được vận dụng để làm sáng tỏ mối quan hệ phụ thuộc giữa sinh kế người dân vùng cao với tài nguyên rừng.

Bốn khái niệm nền tảng xuyên suốt đề tài bao gồm: Quản lý rừng bền vững (quản lý và khai thác tài nguyên rừng đảm bảo chức năng tái tạo sinh thái và an sinh xã hội); Chứng chỉ rừng FSC (chứng nhận quốc tế về quy trình khai thác và chuỗi hành trình sản phẩm có trách nhiệm); Đánh giá tác động xã hội (nhận diện, dự báo và lượng hóa những biến đổi về thu nhập, việc làm, văn hóa bản địa do các hoạt động lâm nghiệp tạo ra); và Giao khoán quản lý bảo vệ rừng (cơ chế phân định quyền lợi, nghĩa vụ giữa chủ rừng nhà nước và các hộ gia đình nhận khoán).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng bao gồm 32 báo cáo chuyên đề về hoạt động sản xuất kinh doanh của Lâm trường Văn Chấn, 12 báo cáo kinh tế xã hội của 4 xã từ năm 2006 đến năm 2008, cùng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật lâm nghiệp hiện hành.

Cỡ mẫu điều tra thực địa được thiết lập khoa học với 40 hộ gia đình thuộc 8 thôn bản đại diện cho 4 xã nghiên cứu, 11 cán bộ lãnh đạo và công nhân lâm trường, 12 cán bộ chính quyền cấp xã, cùng 4 chuyên gia đầu ngành thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Chi cục Lâm nghiệp tỉnh Yên Bái. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện đầy đủ cho 7 thành phần dân tộc thiểu số và 3 nhóm mức sống (khá, trung bình, nghèo).

Tác giả lựa chọn phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA), phỏng vấn bán cấu trúc và phân tích ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT) kết hợp đối chiếu khoảng cách theo Bộ tiêu chuẩn FSC phiên bản 9C. Việc kết hợp các phương pháp này là lựa chọn tối ưu vì cho phép thu thập đa chiều các số liệu định tính về nhận thức bản địa mà các bảng thống kê tài chính đơn thuần không thể phản ánh. Toàn bộ quy trình thu thập và phân tích dữ liệu được tiến hành liên tục trong giai đoạn nghiên cứu từ năm 2006 đến năm 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc sắp xếp lại doanh nghiệp làm biến động mạnh quy mô quản lý đất đai. Diện tích quản lý của Lâm trường Văn Chấn giảm từ 21.662,5 ha tại 20 xã xuống còn 6.584,1 ha tập trung tại 4 xã (giảm 69,6%). Trong lâm phận còn lại, diện tích rừng tự nhiên là 4.682,3 ha nhưng chỉ có khoảng 2.000 ha sở hữu trữ lượng trên 100 m3/ha, chủ yếu là các loài cây gỗ thuộc nhóm V đến nhóm VIII có giá trị thương phẩm thấp. Rừng trồng phòng hộ chỉ chiếm 627,1 ha Thông mã vĩ với chất lượng sinh trưởng kém, và 1.274,7 ha đất khoanh nuôi chuyển sang sản xuất.

Thứ hai, áp lực sinh kế của cộng đồng lên tài nguyên rừng ở mức rất cao. Tổng dân số 4 xã là 14.522 người phân bổ trong 2.522 hộ gia đình (bình quân 5,2 người mỗi hộ), với tỷ lệ lao động chiếm 50,0% dân số. Cơ cấu dân tộc cho thấy người Thái chiếm 36,2% (5.263 nhân khẩu), người Dao chiếm 28,6% (4.148 nhân khẩu), người Kinh chiếm 14,7% (2.134 nhân khẩu), phần còn lại là người Dáy, Tày, Mường và H'Mông (151 nhân khẩu). Mức độ nghèo đói phân hóa sâu sắc, riêng xã Nậm Lành vẫn nằm trong diện xã 135 đặc biệt khó khăn.

Thứ ba, cơ chế giao khoán bảo vệ rừng chưa tạo ra nguồn thu nhập đột phá. Trước năm 2006, lâm trường ký hợp đồng giao khoán bảo vệ 21.779,9 ha rừng phòng hộ thuộc dự án 661 cho 1.061 hộ, nhưng khi nguồn vốn chương trình kết thúc và diện tích co hẹp, sinh kế của người nhận khoán bị ảnh hưởng trực tiếp. Nhu cầu sử dụng củi đun nấu và gỗ làm nhà mới của người dân địa phương hàng năm rất lớn, tạo áp lực xâm lấn thường trực vào diện tích rừng tự nhiên.

Thứ tư, đơn vị bộc lộ nhiều lỗ hổng khi đối chiếu với các tiêu chuẩn xã hội của FSC. Đơn vị chưa có cơ chế giải quyết tranh chấp đất đai văn bản hóa, tỷ lệ người dân hiểu rõ ranh giới lâm phận còn thấp, và các chính sách chia sẻ lợi ích lâm sản ngoài gỗ chưa được thể chế hóa đồng bộ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những tồn tại trên bắt nguồn từ việc chuyển dịch cơ chế kinh tế từ bao cấp sang hạch toán độc lập khiến nguồn thu của đơn vị bị suy giảm đột ngột sau khi dừng khai thác rừng tự nhiên từ năm 2004. Hạ tầng cơ sở khu vực nghiên cứu còn nhiều yếu kém: tỷ lệ sử dụng điện lưới quốc gia ở xã Nậm Lành chỉ đạt 40%, Gia Hội 60%, Sơn Lương 65% và Nậm Búng 87%. Toàn bộ 23,4 km đường lâm nghiệp bị sạt lở hư hỏng nặng do thiếu kinh phí bảo trì. Về giáo dục, trong năm học 2007 - 2008, toàn bộ 4 xã chỉ có 50 học sinh theo học bậc trung học phổ thông và 100% đều tập trung tại xã Sơn Lương, trong khi 3 xã Nậm Búng, Gia Hội và Nậm Lành hoàn toàn không có học sinh trung học phổ thông.

Khi so sánh với các công trình đánh giá tác động tại Lâm trường Trường Sơn (Quảng Bình) hay Đắk Tô (Kon Tum), nghiên cứu tại Văn Chấn phản ánh rõ nét hơn sự mâu thuẫn giữa tập quán du canh, chăn thả gia súc tự do với công tác phòng cháy chữa cháy rừng. Trong thực tế phân tích, các nguồn thu nhập từ chè Shan tuyết, quế và chăn nuôi đại gia súc của từng nhóm hộ gia đình có thể được mô hình hóa trực quan qua hệ thống biểu đồ tròn phân bổ chi tiêu và bảng cân đối thu chi, chứng minh rằng sự thành công của quản lý rừng bền vững phụ thuộc trực tiếp vào việc tái cấu trúc chuỗi giá trị nông lâm nghiệp tại chỗ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế giao khoán và chia sẻ lợi ích tài nguyên rừng. Ban Giám đốc Công ty Lâm nghiệp Văn Chấn cần chủ trì rà soát lại toàn bộ hợp đồng khoán bảo vệ rừng, đặt mục tiêu nâng mức hỗ trợ và mở rộng diện tích giao khoán cho tối thiểu 800 hộ đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ trong giai đoạn 2010 - 2012, bảo đảm tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng và phụ cấp tuần tra chiếm từ 20% đến 25% cơ cấu thu nhập hàng năm của hộ nghèo.

Thứ hai, thiết lập quy chế tham vấn cộng đồng và cắm mốc ranh giới lâm phận rõ ràng. Công ty Lâm nghiệp phối hợp với Ủy ban nhân dân huyện Văn Chấn và chính quyền 4 xã hoàn thành việc cắm mốc thực địa cho 100% diện tích 6.584,1 ha trước quý IV năm 2011, đồng thời ban hành quy trình xử lý khiếu nại tranh chấp đất đai công khai, minh bạch theo đúng Tiêu chí 2 và Tiêu chí 3 của chuẩn FSC.

Thứ ba, phát triển các mô hình nông lâm kết hợp nâng cao sinh kế. Đội Lâm nghiệp Nậm Búng và Đội Lâm nghiệp Mường Lò phối hợp cùng Trạm Khuyến nông triển khai mở rộng diện tích trồng cây chè Shan vùng cao và trồng quế dưới tán rừng sản xuất, mục tiêu tạo việc làm ổn định cho khoảng 300 lao động nhàn rỗi và giảm 15% tỷ lệ hộ nghèo tại xã Nậm Lành giai đoạn 2010 - 2015.

Thứ tư, nâng cao năng lực thể chế và nhận thức về chứng chỉ rừng. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Yên Bái phối hợp với tổ chức GTZ tổ chức định kỳ các khóa tập huấn kỹ thuật lâm sinh, an toàn lao động và quy chuẩn xã hội FSC cho 100% cán bộ, công nhân viên lâm trường cùng trưởng thôn của 8 thôn giáp ranh trước năm 2013.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ lãnh đạo và quản lý tại các công ty lâm nghiệp, ban quản lý rừng phòng hộ trên toàn quốc: Tài liệu cung cấp bộ công cụ phân tích hiện trạng và khung hành động thực tiễn để giải quyết triệt để các xung đột đất đai giữa doanh nghiệp và cư dân bản địa trong giai đoạn tái cơ cấu.

Thứ tư, các chuyên gia tư vấn và tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực chứng chỉ rừng: Luận văn là case study điển hình cung cấp các chỉ số thực địa về đánh giá khoảng cách theo chuẩn FSC phiên bản Việt Nam tại các địa bàn có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn.

Thứ ba, cơ quan quản lý nhà nước cấp tỉnh và huyện (Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm, Phòng Tài nguyên và Môi trường): Nghiên cứu mang lại luận cứ khoa học sắc bén để hoạch định chính sách giao đất, giao rừng gắn liền với các chương trình mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Thứ tư, giảng viên, học viên cao học và sinh viên các ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng, Kinh tế nông lâm nghiệp: Đây là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu xã hội học lâm nghiệp, kỹ năng ứng dụng PRA và phân tích kinh tế hộ nông thôn miền núi.

Câu hỏi thường gặp

Một là, tại sao đánh giá tác động xã hội lại là điều kiện bắt buộc trong quản lý rừng bền vững? Đánh giá tác động xã hội giúp xác định các nguy cơ xung đột tài nguyên giữa chủ rừng và cộng đồng. Một phương án lâm nghiệp dù đạt hiệu quả tài chính cao nhưng nếu đẩy 14.522 người dân địa phương vào tình trạng mất sinh kế hoặc mất đất canh tác thì sẽ đối mặt với nguy cơ bị phá hoại, cháy rừng, khiến mục tiêu phát triển bền vững hoàn toàn thất bại.

Hai là, việc chuyển đổi từ lâm trường quốc doanh sang công ty lâm nghiệp ảnh hưởng thế nào đến quyền lợi người dân? Khi diện tích lâm trường thu hẹp từ 21.662,5 ha xuống 6.584,1 ha, các nguồn ngân sách hỗ trợ trồng rừng 661 bị cắt giảm. Nếu không có cơ chế khoán sản xuất mới, hơn 1.000 hộ dân từng nhận khoán sẽ mất đi nguồn thu nhập định kỳ, buộc họ phải tìm kiếm sinh kế thay thế từ việc khai thác lâm sản trái phép.

Ba là, rào cản lớn nhất của Lâm trường Văn Chấn trong việc đáp ứng tiêu chuẩn xã hội FSC là gì? Thách thức lớn nhất là trình độ dân trí và hạ tầng quá thấp. Tỷ lệ hộ nghèo cao, 100% học sinh 3 xã không học cấp 3, cùng thói quen thả rông gia súc và đốt nương rẫy khiến việc thực thi các quy ước bảo vệ rừng và lưu trữ hồ sơ tham vấn cộng đồng theo chuẩn quốc tế gặp nhiều trở ngại.

Bốn là, giải pháp nào cân bằng giữa nhu cầu lấy củi gỗ của người dân và bảo tồn rừng tự nhiên? Cần quy hoạch rõ ràng các phân khu rừng sản xuất và diện tích rừng trồng phụ trợ (như Thông mã vĩ hoặc Keo) để cung cấp củi đun và gỗ gia dụng tại chỗ, kết hợp hỗ trợ người dân chuyển đổi sang các loại bếp tiết kiệm năng lượng và mô hình khí sinh học.

Năm là, phương pháp đánh giá có sự tham gia (PRA) đem lại giá trị gì cho nghiên cứu lâm nghiệp? PRA cho phép 40 hộ dân đại diện cho 7 thành phần dân tộc thiểu số trực tiếp bày tỏ nguyện vọng, vẽ sơ đồ tài nguyên thôn bản và thảo luận về sinh kế. Phương pháp này giúp loại bỏ định kiến một chiều của nhà nghiên cứu, bảo đảm kết quả khảo sát phản ánh đúng thực trạng đời sống thực tế.

Kết luận

Năm đóng góp cốt lõi của công trình nghiên cứu:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về đánh giá tác động xã hội trong quản lý rừng bền vững tại khu vực miền núi phía Bắc.
• Lượng hóa chính xác thực trạng sản xuất, cơ cấu thu nhập và mức độ phụ thuộc tài nguyên rừng của 2.522 hộ gia đình tại 4 xã vùng Tây Bắc tỉnh Yên Bái.
• Chỉ rõ 4 điểm yếu và nguy cơ cốt tử của Lâm trường Văn Chấn khi thu hẹp 69,6% diện tích đất quản lý sau chuyển đổi doanh nghiệp.
• Nhận diện khoảng cách chi tiết giữa thực tiễn quản lý rừng của lâm trường với các tiêu chuẩn xã hội thuộc Bộ tiêu chuẩn Quốc gia FSC phiên bản 9C.
• Xây dựng lộ trình 4 nhóm giải pháp ưu tiên với các mốc thời gian rõ ràng từ năm 2010 đến năm 2015 nhằm hài hòa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường.

Để hiện thực hóa mục tiêu quản lý rừng bền vững, Công ty Lâm nghiệp Văn Chấn cùng chính quyền địa phương cần khẩn trương bắt tay vào việc hoàn thiện cắm mốc ranh giới và triển khai mô hình nông lâm kết hợp ngay trong quý tới. Quý độc giả, nhà quản lý và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể ứng dụng trực tiếp khung phân tích xã hội học lâm nghiệp này để thúc đẩy lộ trình cấp chứng chỉ rừng FSC tại các địa phương trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Rừng có vai trò rất quan trọng trong đời sống con người, điều đó được khẳng định trong nhiều Công ước quốc tế mà chính phủ Việt Nam đã ký kết như CITES - LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1973, RAMSA - 1998, UNCED - 1992, CBD - 1994, UNFCCC - 1994, UNCCD - 1998. Tuy nhiên, tài nguyên rừng đang ngày càng bị suy giảm. Theo FAO, trong mấy chục năm qua trên thế giới đã mất đi trên 200 triệu ha rừng tự nhiên, trong khi đó phần lớn diện tích rừng còn lại bị thoái hoá nghiêm trọng cả về đa dạng sinh học và chức năng sinh thái. Nguyên nhân chủ yếu là do công tác quản lý, sử dụng tài nguyên rừng không hợp lý, không đảm bảo phát triển bền vững, đặc biệt là về mặt xã hội và môi trường.

Trong giai đoạn hiện nay quản lý rừng bền vững (QLRBV) được đặt ra như là một yêu cầu cấp thiết đối với mỗi quốc gia và cộng đồng quốc tế. Đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, nhờ sáng kiến của những người sử dụng và kinh doanh gỗ về việc chỉ buôn bán và sử dụng gỗ có nguồn gốc từ các khu rừng đã được quản lý bền vững, từ đó một loạt các tổ chức QLRBV đã ra đời và có phạm vi hoạt động khác nhau trên thế giới như Montreal, ITTO, Pan - European, Africal Timber Organization Initiative, CIFOR và FSC, trong đó chứng chỉ FSC là có uy tín và có phạm vi áp dụng rộng rãi nhất. Hợp tác lâm nghiệp trong khối ASEAN cũng chủ yếu xoay quanh chủ đề QLRBV với 2 lý do: một là xu hướng mất rừng của các nước đang phát triển do áp lực của dân số, lương thực, khai thác trái phép, cháy rừng,. hai là bị thị trường thế giới từ chối dần việc nhập khẩu nếu đồ gỗ không có chứng chỉ QLRBV.

Chứng chỉ rừng thực chất là chứng chỉ ISO 9000 và 14000 về công nghệ và môi trường cho chủ doanh nghiệp lâm nghiệp, vì lợi ích của chính mình và lợi ích, uy tín của quốc gia mình, các chủ rừng tự nguyện tham gia vào quá trình QLRBV và nhận được chứng chỉ rừng. Ở Việt Nam, từ năm 1945 đến 1990 diện tích rừng liên tục giảm từ 14,3 xuống 9,2 triệu ha, độ che phủ còn 27,2% mà lý do chính là do quản lý và sử dụng rừng không bền vững. Từ sau năm 1992 thông qua các chương trình lớn như dự án 327 và 661,… gần 3 triệu ha rừng đã được phục hồi, góp phần thúc đẩy ngành lâm nghiệp phát triển và cân bằng môi trường cho đất nước. Theo kết quả kiểm kê rừng công bố ngày 17/7/2008 của Bộ Nông nghiệp và PTNT thì đến hết 31/12/2007 diện tích rừng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nước ta đã tăng lên 12.333 triệu ha với độ che phủ là 38,2%.

Để giữ được diện tích rừng hiện có và phát triển thêm vốn rừng thì QLRBV là một yêu cầu rất cần thiết ở nước ta. Trong Chiến lược Phát triển Lâm nghiệp giai đoạn 2006 - 2020 ghi rõ: Thiết lập, quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững 3 loại rừng; đẩy mạnh xây dựng thương hiệu và cấp chứng chỉ rừng cho các mặt hàng xuất khẩu; Nâng cấp năng lực quản lý cho chủ rừng, xây dựng các tiêu chuẩn và cấp chứng chỉ rừng, mục tiêu đến năm 2020 ít nhất 30% diện tích rừng sản xuất được cấp chứng chỉ rừng. Chương trình Quản lý và phát triển bền vững – là một trong 5 chương trình trọng điểm quốc gia về lâm nghiệp, có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc lần đầu tiên xác định cho đất nước một lâm phận ổn định 15,6 triệu ha, với 7,8 triệu ha rừng sản xuất, có 30% được cấp chứng chỉ QLRBV, cung cấp 22,2 triệu m3 gỗ/năm đạt kim ngạch xuất khẩu 7,8 tỷ USD vào năm 2020. QLRBV đòi hỏi phải phải đáp ứng bền vững trên cả 3 khía cạnh: kinh tế, xã hội và môi trường, trong đó hiện nay ở Việt Nam yếu tố xã hội được đặc biệt quan tâm vì nó gắn liền với đời sống hàng chục triệu người dân miền núi, gắn với chủ trương xóa đói giảm nghèo và chính sách đầu tư của Chính phủ.

Điều này có ý nghĩa hơn trong bối cảnh Nhà nước đang có những thay đổi lớn về chính sách quản lý rừng và tổ chức ngành lâm nghiệp; việc sắp xếp, đổi mới các lâm trường quốc doanh thành các công ty lâm nghiệp tự hạch toán kinh doanh độc lập trên phạm vi toàn quốc, vừa là cơ hội, vừa là thách thức đối với các doanh nghiệp lâm nghiệp trong việc hướng tới QLRBV. Lâm trường Văn Chấn là doanh nghiệp Nhà nước được thành lập từ năm 1964, sau nhiều lần thay đổi tên, trụ sở và chức năng nhiệm vụ, năm 2007 Lâm trường Văn Chấn đang trong quá trình chuyển đổi thành Công ty Lâm nghiệp. Trước năm 2006 hoạt động của lâm trường chủ yếu thực hiện nhiệm vụ của dự án 661, khi chuyển sang cơ chế mới Lâm trường đang đứng trước những cơ hội và thách thức mới. Hiện nay lâm trường đang được Chương trình Lâm nghiệp Việt Nam - Cộng hòa Liên Bang Đức (GTZ) hỗ trợ xây dựng phương án QLRBV, trong LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đó đánh giá tác động xã hội là một trong những vấn đề quan trọng hàng đầu cần phải thực hiện.

Xuất phát từ yêu cầu đó, đề tài “Đánh giá tác động xã hội của công tác quản lí rừng tại Lâm trường Văn Chấn tỉnh Yên Bái” đặt ra là hết sức cần thiết nhằm giúp Lâm trường Văn Chấn nói riêng và các lâm trường có điều kiện tương tự, nhìn nhận và đánh giá được những tác động xã hội trong QLR, mối quan hệ qua lại giữa địa phương và lâm trường để tiếp cận và dần đáp ứng được các tiêu chí của Bộ Tiêu chuẩn quốc gia về QLRBV mà trước hết là các tiêu chí xã hội trong điều kiện và bối cảnh mới. CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Trên thế giới 1. Đánh giá tác động xã hội của các hoạt động sản xuất lâm nghiệp Trước những năm 1990, thuật ngữ “đánh giá dự án” mới chỉ giới hạn ở đánh giá hiệu quả bao gồm hiệu lực thực thi (efficiency) và hiệu quả (effectiveness). Từ sau năm 1990 các hoạt động đánh giá được thực hiện đã bao gồm cả đánh giá tác động (impact assessment), tức là xem xét các hoạt động của dự án đó có bền vững sau khi dự án kết thúc không (John et al, 2000).

Hiện nay, việc đánh giá tác động được coi như bắt buộc đối với tất cả các hoạt động đánh giá, bao gồm tất cả các thay đổi về sinh thái, văn hoá - xã hội, kinh tế, kỹ thuật, thể chế và chính sách đem lại bởi các hoạt động của một chương trình, dự án. Đánh giá tác động môi trường và xã hội (ESIA) đang ngày càng được tăng cường và áp dụng ở nhiều ngành với mục tiêu nhằm đảm bảo cho các vấn đề môi trường và xã hội được quan tâm thoả đáng trước khi đưa ra những lựa chọn đầu tư quan trọng, là phương tiện phù hợp để hỗ trợ quá trình ra quyết định [5]. ở rất nhiều quốc gia ESIA được thiết lập như một qui trình lập kế hoạch/phê duyệt chủ yếu chỉ áp dụng cho thiết kế khả thi các dự án phát triển qui mô lớn với vùng tác động hạn chế. ESIA không có mối liên kết cụ thể với bất kỳ một cơ chế phê duyệt hay cấp phép nào, điều đó có nghĩa rằng những kết quả của qui trình ESIA không thể có hiệu lực và khó kiểm soát [52].

Đánh giá và giám sát tác động nhằm để trả lời câu hỏi: những thay đổi được mong đợi có thực sự xảy ra không? và có hay không những tác động không được mong đợi nhằm điều chỉnh việc quản lý chương trình, dự án; cung cấp thông tin cần thiết cho quá trình ra quyết định từ cấp dự án tới cấp ra chính sách nhằm xác định mức độ bền vững của các hoạt động cũng như khâu thiết kế dự án; Giải trình cho các thành viên dự án về các mục tiêu đã được đề ra và vấn đề sử dụng các nguồn tài nguyên đã được cung cấp [5]. Năm 1996 trong báo cáo đánh giá của Winconsin Woodland, Micheal Luedeke và Jeff Martin đã khuyến nghị rằng hoạt động đánh giá tài chính đơn thuần chỉ nên sử dụng cho các công ty kinh doanh mà lợi nhuận kinh tế là yếu tố hàng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đầu, còn đối với các dự án đầu tư mang nhiều yếu tố xã hội thì nên cân nhắc việc đánh giá hiệu quả xã hội và môi trường. Để không bỏ qua trong quá trình thực hiện đánh giá tác động dự án, tổ chức nghiên cứu cao cấp về phát triển quốc tế Nhật bản (2003) đã đề xuất việc đánh giá tác động không chỉ tập trung so sánh kết quả đầu ra với đầu vào của dự án mà còn phải xem xét những ảnh hưởng tiêu cực và tích cực, hiện tại và tương lai, thậm chí là những ảnh hưởng gián tiếp phát sinh từ những ảnh hưởng trực tiếp. Vì vậy, trong quá trình đánh giá dự án, việc thiết kế phương pháp và câu hỏi nên chia thành 2 nhóm vấn đề là chính sách, thể chế - quản lý, kỹ thuật, môi trường, văn hoá - xã hội và kinh tế - tài chính; những tác động được phân loại thành 4 nhóm: tích cực/tiêu cực và mong đợi/không mong đợi.

[72] việc đánh giá hiệu quả kinh tế (áp dụng giá bóng - tính đến lạm phát, chi phí cơ hội) nên đồng thời là các đánh giá hiệu quả xã hội, hiệu quả môi trường trong đánh giá các chương trình, dự án lâm nghiệp. FAO [74], [75] nhấn mạnh việc đánh giá hiệu quả xã hội và môi trường khi đưa ra các báo cáo tham luận về lâm nghiệp xã hội, lâm nghiệp cộng đồng. Cũng theo FAO [68], một dự án trong lâm nghiệp dù có đạt được hiệu quả tài chính cao (NPV, IRR, B/C.) nhưng chưa đạt được hiệu quả xã hội (tạo việc làm, tăng thu nhập cho cộng đồng,.) và hiệu quả môi trường thì không được coi là một dự án bền vững. Nghị định thư Kyoto ra đời và việc thành lập Quĩ môi trường toàn cầu (GEF) càng đề cao vai trò của việc đánh giá hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường.