Luận văn thạc sĩ đánh giá ảnh hưởng của dự án đầu tư nâng cấp quốc lộ 4 đoạn nối hà giang lào cai tới hệ sinh thái khu bảo tồn thiên nhiên tây côn lĩnh và đề xuất các giải pháp giảm thiểu

Luận văn thạc sĩ phân tích tác động của dự án nâng cấp quốc lộ 4 đến hệ sinh thái khu bảo tồn Tây Côn Lĩnh và đề xuất giải pháp bảo vệ.

• Tác giả: Nguyễn Đình
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Yêm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Dự Án Nâng Cấp Quốc Lộ 4 Đến Hệ Sinh Thái Tây Côn Lĩnh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 0.3.1. Hệ sinh thái
• 0.3.2. Khu bảo tồn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.2.2. Phương pháp khảo sát thực địa
• 2.2.3. Phương pháp điều tra, phỏng vấn
• 2.2.4. Phương pháp thống kê
• 2.2.5. Phương pháp so sánh đối chứng
• 2.2.6. Phương pháp đánh giá nhanh
• 2.2.7. Phương pháp danh mục
• 2.2.8. Phương pháp mô hình
• 2.2.9. Phương pháp trình bày số liệu
• 2.2.10. Phương pháp chuyên gia
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô tả tóm tắt Dự án
• 3.1.1. Xuất xứ của Dự án
• PHỤ LỤC
• PHỤ LỤC 1: ẢNH
• PHỤ LỤC 2: ĐA DẠNG SINH HỌC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Dự án nâng cấp Quốc lộ 4

Dự án nâng cấp quốc lộ 4 nối Hà Giang - Lào Cai được triển khai nhằm cải thiện hạ tầng giao thông, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, dự án này cũng tiềm ẩn nhiều tác động môi trường đến hệ sinh thái khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh. Việc nâng cấp đường sẽ làm thay đổi cấu trúc tự nhiên, ảnh hưởng đến sự sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Đặc biệt, khu vực này là nơi có nhiều loài sinh vật nằm trong sách đỏ Việt Nam, do đó, việc đánh giá tác động của dự án là rất cần thiết.

1.1. Mục tiêu của Dự án

Mục tiêu chính của dự án là nâng cao chất lượng giao thông, giảm thiểu thời gian di chuyển và tăng cường kết nối giữa các tỉnh miền núi phía Bắc. Tuy nhiên, cần phải cân nhắc đến tác động đến động thực vật và bảo vệ môi trường. Việc thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường trong quá trình thi công là rất quan trọng để giảm thiểu những ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái.

1.2. Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của dự án tập trung vào đoạn đường từ Km383 đến Km414, đi qua khu vực Tây Côn Lĩnh. Khu vực này có nhiều đặc điểm địa lý và sinh thái phong phú, là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Việc nghiên cứu tác động của dự án đến khu vực này sẽ giúp đưa ra các giải pháp hợp lý nhằm bảo vệ hệ sinh thái.

II. Đánh giá tác động môi trường

Đánh giá tác động môi trường của dự án là một phần quan trọng trong quá trình lập kế hoạch. Các tác động có thể xảy ra trong giai đoạn chuẩn bị, xây dựng và vận hành. Trong giai đoạn chuẩn bị, việc khai thác đất có thể dẫn đến biến đổi khí hậu và làm giảm chất lượng đất. Trong giai đoạn xây dựng, ô nhiễm bụi và tiếng ồn từ các hoạt động thi công có thể ảnh hưởng đến sinh thái tự nhiên. Đặc biệt, việc sử dụng hóa chất trong thi công có thể gây ô nhiễm nguồn nước, ảnh hưởng đến các loài sinh vật sống trong khu vực.

2.1. Tác động trong giai đoạn chuẩn bị

Trong giai đoạn chuẩn bị, việc khai thác đất và chuẩn bị mặt bằng có thể gây ra sự xáo trộn lớn đến hệ sinh thái. Việc này có thể dẫn đến mất môi trường sống của nhiều loài động thực vật. Đặc biệt, khu vực Tây Côn Lĩnh là nơi có nhiều loài quý hiếm, do đó, cần có các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt trong giai đoạn này.

2.2. Tác động trong giai đoạn xây dựng

Giai đoạn xây dựng là thời điểm mà các tác động đến môi trường trở nên rõ rệt nhất. Ô nhiễm bụi và tiếng ồn từ các phương tiện thi công có thể làm giảm chất lượng cuộc sống của các loài động vật trong khu vực. Hơn nữa, việc sử dụng máy móc nặng có thể gây ra sự xáo trộn lớn đến cấu trúc đất và làm tăng nguy cơ sạt lở. Cần có các biện pháp giảm thiểu như sử dụng công nghệ thi công hiện đại và hạn chế thời gian thi công vào giờ cao điểm.

III. Đề xuất giải pháp giảm thiểu tác động

Để giảm thiểu tác động của dự án đến hệ sinh thái khu bảo tồn Tây Côn Lĩnh, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần tiến hành khảo sát kỹ lưỡng trước khi thi công để xác định các khu vực nhạy cảm và có biện pháp bảo vệ. Thứ hai, trong quá trình thi công, cần áp dụng các công nghệ tiên tiến để giảm thiểu ô nhiễm bụi và tiếng ồn. Cuối cùng, cần có kế hoạch giám sát môi trường sau khi dự án hoàn thành để đảm bảo rằng các biện pháp bảo vệ môi trường được thực hiện hiệu quả.

3.1. Giải pháp trong giai đoạn chuẩn bị

Trong giai đoạn chuẩn bị, cần thực hiện các biện pháp như trồng cây xanh để tạo lớp che phủ, giảm thiểu xói mòn đất. Đồng thời, cần có các biện pháp bảo vệ các loài động thực vật quý hiếm, như thiết lập các khu vực bảo vệ tạm thời để tránh xáo trộn môi trường sống của chúng.

3.2. Giải pháp trong giai đoạn xây dựng

Trong giai đoạn xây dựng, cần sử dụng các thiết bị thi công hiện đại, giảm thiểu tiếng ồn và bụi. Cần có kế hoạch quản lý chất thải và ô nhiễm nước để đảm bảo rằng không có chất độc hại nào được thải ra môi trường. Việc tổ chức các buổi tập huấn cho công nhân về bảo vệ môi trường cũng là một giải pháp quan trọng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quốc lộ 4 đoạn nối Hà Giang - Lào Cai là tuyến giao thông quan trọng nằm trong vùng núi phía Bắc Việt Nam, đi qua khu vực có hệ sinh thái phong phú và đa dạng sinh học cao, đặc biệt là vùng đệm của Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh. Theo số liệu thống kê, Lào Cai có khoảng 278.907 ha rừng, chiếm 43,87% diện tích tự nhiên, trong đó có hơn 229.000 ha rừng tự nhiên; Hà Giang có khoảng 262.957 ha rừng tự nhiên, chiếm 36,1% diện tích tự nhiên. Khu bảo tồn Tây Côn Lĩnh là nơi lưu giữ nhiều loài thực vật và động vật quý hiếm, trong đó có nhiều loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam.

Dự án nâng cấp Quốc lộ 4, đoạn nối Hà Giang - Lào Cai, với chiều dài khoảng 163 km, trong đó có 31 km đi qua vùng đệm của khu bảo tồn, được triển khai nhằm cải thiện giao thông, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội cho các tỉnh miền núi phía Bắc. Tuy nhiên, dự án cũng tiềm ẩn nhiều tác động tiêu cực đến hệ sinh thái khu bảo tồn, như phá vỡ môi trường sống, ô nhiễm bụi, tiếng ồn, ô nhiễm nước và nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đánh giá cụ thể các ảnh hưởng của dự án đến hệ sinh thái khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh và đề xuất các giải pháp giảm thiểu tác động tiêu cực. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào đoạn tuyến dài khoảng 26 km đi qua vùng đệm khu bảo tồn, với thời gian khảo sát và phân tích dữ liệu từ năm 2005 đến 2012. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững vùng núi phía Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về hệ sinh thái và khu bảo tồn thiên nhiên. Khái niệm hệ sinh thái được định nghĩa theo A. Tansley (1935) là tổ hợp của quần xã sinh vật và môi trường vật lý tương tác tạo nên chu trình vật chất và chuyển hóa năng lượng. Các thành phần chính của hệ sinh thái bao gồm sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân hủy, các chất vô cơ, hợp chất hữu cơ và các yếu tố khí hậu.

Khái niệm khu bảo tồn thiên nhiên được tham khảo từ Công ước Quốc tế về đa dạng sinh học và IUCN, nhấn mạnh vai trò bảo vệ đa dạng sinh học, duy trì cân bằng sinh thái, bảo vệ vốn gen và cung cấp môi trường nghiên cứu khoa học. Mô hình đánh giá tác động môi trường được áp dụng để nhận dạng, phân tích và dự báo các tác động của dự án đến hệ sinh thái.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng bao gồm: đa dạng sinh học, tải lượng bụi, ô nhiễm tiếng ồn, ô nhiễm nước, vùng đệm khu bảo tồn, và các chỉ số sinh thái như độ che phủ rừng, mật độ loài quý hiếm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu kế thừa từ các báo cáo thống kê, tài liệu nghiên cứu trước đây, số liệu khảo sát thực địa và điều tra xã hội tại các xã dọc tuyến dự án. Cỡ mẫu khảo sát thực địa bao gồm các điểm khảo sát đa dạng sinh học, môi trường tự nhiên và xã hội, với sự tham gia của các chuyên gia sinh thái và cán bộ địa phương.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: tổng hợp, phân tích các số liệu từ các báo cáo, luận văn, tài liệu pháp luật liên quan.
• Khảo sát thực địa: thu thập dữ liệu về hiện trạng hệ sinh thái, đa dạng sinh học, điều kiện tự nhiên.
• Điều tra, phỏng vấn: thu thập ý kiến của người dân, cán bộ quản lý về tác động dự án.
• Phân tích thống kê: xử lý số liệu môi trường, kinh tế - xã hội.
• So sánh đối chứng: đối chiếu số liệu thực tế với các tiêu chuẩn Việt Nam và quốc tế.
• Mô hình dự báo: sử dụng mô hình Gauss để dự báo phát tán bụi, khí thải; mô hình ASJ để dự báo mức độ suy giảm tiếng ồn.
• Phương pháp chuyên gia: đánh giá và đề xuất giải pháp dựa trên kinh nghiệm và kiến thức chuyên môn.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng 2 năm, từ khảo sát thực địa, thu thập dữ liệu đến phân tích và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ảnh hưởng đến đa dạng sinh học: Đoạn tuyến dự án dài 31 km đi qua vùng đệm khu bảo tồn Tây Côn Lĩnh đã làm giảm độ che phủ rừng thứ sinh khoảng 15%, ảnh hưởng đến môi trường sống của nhiều loài quý hiếm. Có 9 loài thực vật quý hiếm và 15 loài thú quý hiếm được ghi nhận trong khu vực bị tác động trực tiếp hoặc gián tiếp.

2. Ô nhiễm bụi và khí thải: Tải lượng bụi phát sinh từ hoạt động thi công ước tính khoảng 229.161 m³ đất đắp và 2.370 m³ đất đào, cùng với khí thải từ máy móc và xe vận chuyển, gây ô nhiễm không khí trong phạm vi bán kính 500 m quanh công trường. Mức bụi tổng hợp vượt quá giới hạn cho phép của QCVN 05:2013/BTNMT khoảng 20%.

3. Ô nhiễm tiếng ồn: Mức độ tiếng ồn tại các công trường thi công cầu và đường dao động từ 70 đến 85 dBA, vượt quá giới hạn cho phép 65 dBA trong khu vực dân cư. Mô hình ASJ dự báo mức suy giảm tiếng ồn theo khoảng cách, tuy nhiên vẫn gây ảnh hưởng đến sinh vật và người dân trong bán kính 300 m.

4. Ô nhiễm nước và trầm tích: Hoạt động thi công làm tăng tải lượng chất rắn lơ lửng (TSS) trong các dòng suối thượng nguồn sông Chảy, với nồng độ TSS tăng lên gấp 2 lần so với hiện trạng, ảnh hưởng đến chất lượng nước và sinh cảnh thủy sinh.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các tác động trên là do việc mở rộng nền đường, thi công cầu, vận chuyển vật liệu và hoạt động công trường chưa được kiểm soát chặt chẽ. So với các nghiên cứu tương tự tại các khu bảo tồn khác, mức độ ảnh hưởng tại Tây Côn Lĩnh tương đối cao do địa hình hiểm trở, đa dạng sinh học phong phú và mật độ dân cư thưa thớt, dẫn đến khó khăn trong quản lý.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tải lượng bụi theo từng giai đoạn thi công, bảng so sánh mức độ tiếng ồn tại các điểm khảo sát và bản đồ phân bố các loài quý hiếm bị ảnh hưởng. Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các biện pháp giảm thiểu nhằm bảo vệ hệ sinh thái và duy trì sự phát triển bền vững của khu vực.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Kiểm soát bụi và khí thải: Áp dụng các biện pháp tưới nước định kỳ tại công trường, sử dụng máy móc có công nghệ sạch, hạn chế vận chuyển vật liệu vào giờ cao điểm để giảm tải lượng bụi và khí thải. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý dự án và nhà thầu thi công. Thời gian: trong suốt quá trình thi công.

2. Giảm thiểu tiếng ồn: Lắp đặt các thiết bị giảm âm tại máy móc, bố trí thi công vào ban ngày, xây dựng các hàng rào cách âm tạm thời quanh công trường. Chủ thể thực hiện: Nhà thầu thi công. Thời gian: trong giai đoạn xây dựng cầu và đường.

3. Bảo vệ nguồn nước: Thiết kế hệ thống thoát nước hợp lý, xây dựng bãi chứa vật liệu và đất thải cách xa nguồn nước, kiểm soát trầm tích bằng các biện pháp kỹ thuật như bể lắng, rào chắn trầm tích. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý dự án phối hợp với chính quyền địa phương. Thời gian: trước và trong thi công.

4. Giám sát đa dạng sinh học: Thiết lập chương trình quan trắc môi trường định kỳ, theo dõi sự biến động của các loài quý hiếm, phối hợp với các tổ chức bảo tồn để có biện pháp bảo vệ kịp thời. Chủ thể thực hiện: Sở Tài nguyên và Môi trường, các tổ chức nghiên cứu. Thời gian: liên tục trong và sau thi công.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và giao thông: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, quy định về bảo vệ môi trường trong các dự án giao thông vùng núi.

2. Nhà thầu và đơn vị thi công dự án giao thông: Áp dụng các giải pháp kỹ thuật và quản lý nhằm giảm thiểu tác động môi trường trong quá trình thi công.

3. Các tổ chức bảo tồn và nghiên cứu sinh thái: Tham khảo dữ liệu đa dạng sinh học và đánh giá tác động để phát triển các chương trình bảo tồn phù hợp.

4. Cộng đồng dân cư địa phương: Nâng cao nhận thức về tác động của dự án đến môi trường và tham gia giám sát, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Dự án nâng cấp Quốc lộ 4 ảnh hưởng như thế nào đến hệ sinh thái Tây Côn Lĩnh?
   Dự án gây ra các tác động như giảm độ che phủ rừng, ô nhiễm bụi, tiếng ồn và ô nhiễm nước, ảnh hưởng đến môi trường sống của nhiều loài quý hiếm. Ví dụ, tải lượng bụi thi công vượt quá giới hạn cho phép khoảng 20%.

2. Các biện pháp giảm thiểu tác động môi trường được đề xuất là gì?
   Bao gồm tưới nước giảm bụi, lắp đặt thiết bị giảm âm, xây dựng hệ thống thoát nước hợp lý và giám sát đa dạng sinh học định kỳ. Những biện pháp này giúp giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ sinh cảnh tự nhiên.

3. Phạm vi nghiên cứu của luận văn bao gồm những khu vực nào?
   Phạm vi tập trung vào đoạn tuyến Quốc lộ 4 dài khoảng 26 km đi qua vùng đệm của Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh, thuộc địa phận các xã của tỉnh Lào Cai và Hà Giang.

4. Làm thế nào để giám sát hiệu quả tác động của dự án đến đa dạng sinh học?
   Thiết lập chương trình quan trắc định kỳ, phối hợp với các chuyên gia và tổ chức bảo tồn, sử dụng các chỉ số sinh thái và dữ liệu thực địa để đánh giá sự biến động của các loài.

5. Ai là chủ thể chịu trách nhiệm thực hiện các giải pháp giảm thiểu?
   Chủ yếu là Ban quản lý dự án, nhà thầu thi công, Sở Tài nguyên và Môi trường cùng chính quyền địa phương phối hợp thực hiện trong suốt quá trình thi công và vận hành dự án.

Kết luận

• Dự án nâng cấp Quốc lộ 4 đoạn nối Hà Giang - Lào Cai có tác động đáng kể đến hệ sinh thái khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh, đặc biệt là giảm độ che phủ rừng và ô nhiễm môi trường.
• Nghiên cứu đã xác định được các nguồn gây ô nhiễm chính gồm bụi, tiếng ồn và ô nhiễm nước, đồng thời đánh giá mức độ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học quý hiếm.
• Các giải pháp giảm thiểu được đề xuất nhằm kiểm soát ô nhiễm, bảo vệ nguồn nước và duy trì đa dạng sinh học, với sự phối hợp của nhiều chủ thể liên quan.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý và phát triển bền vững các dự án giao thông trong vùng núi có hệ sinh thái nhạy cảm.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai chương trình giám sát môi trường, đánh giá hiệu quả các biện pháp giảm thiểu và cập nhật chính sách quản lý dựa trên kết quả thực tiễn.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ hệ sinh thái Tây Côn Lĩnh, đảm bảo phát triển kinh tế - xã hội hài hòa với bảo tồn thiên nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Lào Cai và Hà Giang là những tỉnh miền núi phía bắc có tài nguyên rừng thuộc loại phong phú nhất ở Việt Nam. Theo niên giám thông kê của các tỉnh, hiện nay, Lào Cai có 278.907ha rừng, chiếm 43,87% tổng diện tích tự nhiên, trong đó có 229.296,6 ha rừng tự nhiên và 49.604 ha rừng trồng; Lào Cai có Vƣờn quốc gia Hoàng Liên (Sa Pa) với hệ sinh thái tự nhiên rất phong phú (có trên 2.000 loài thực vật, trên 400 loài chim, thú, lƣỡng cƣ và bò sát. Trong đó, có rất nhiều loài động, thực vật quý hiếm có trong sách đỏ Việt Nam.

Đây cũng là nơi tập trung kho tàng quỹ gen thực vật quý hiếm, chiếm 50% số loài thực vật quý hiếm của Việt Nam).537 ha rừng, chiếm 36,1% tổng diện tích tự nhiên, trong đó có 262.957 ha rừng tự nhiên và 21.580 ha rừng trồng; Hà Giang có nhiều khu rừng nguyên sinh, nhiều loài động vật quý hiếm nhƣ gấu ngựa, sơn dƣơng, gà lôi, đại bàng., các loại gỗ quý hiếm nhƣ ngọc am (hoàng đàn rủ), pơ mu, lát chun, đinh, chò chỉ. và có 5 Khu BTTN là Tây Côn Lĩnh, Phong Quang huyện Vị Xuyên; Căng Bắc Mê huyện Bắc Mê; Bát Ðại Sơn huyện Quản Bạ; Du Già huyện Yên Minh. Đoạn QL4 dự kiến mở rộng nâng cấp nằm trong vùng có khí hậu mùa đông lạnh, mùa hè nhiều mƣa và qua vùng núi phía bắc của 2 tỉnh, bắt đầu từ Simaca (Lào Cai), chạy trên cao nguyên đá vôi Bắc Hà đến Xín Mần (Hà Giang) rồi vƣợt qua dãy núi cao thƣợng nguồn sông Chảy nơi có hệ sinh thái bảo tồn Tây Côn Lĩnh phát triển trên vỏ phong hóa đá granit và đá phiến để đến QL2 (Hà Giang). Tƣơng thích với đặc điểm khí hậu và sự đa dạng của các thành tạo địa chất là sự đa dạng của các hệ sinh thái, hệ động thực vật đai cao.

Từ Km383 ÷ Km414, tuyến Dự án đƣợc thiết kế mở rộng trên cơ sở đƣờng cũ với chiều dài khoảng 31km đi cắt qua vùng đệm phía bắc Khu BTTN Tây Côn Lĩnh, có điểm gần nhất cách vùng lõi của Khu BTTN khoảng 1,5km về phía Tây Bắc. Đoạn tuyến đi cắt ngang sƣờn dốc phía Bắc của khối núi cao thƣợng nguồn sông Chảy, nơi tiềm ẩn nguy cơ sạt lở lớn nếu lớp phủ mặt bị bóc lộ. Dọc đoạn tuyến là các điểm định cƣ, canh tác của dân cƣ các xã 1 z Thanh Thủy, Lao Chải, Thanh Đức, Xin Chải, Tân Tiến, Túng Sán. Tuy nhiên, do QL4 đã hình thành rất nhiều năm nên dọc hành lang này, rừng tự nhiên bị biến cải nhiều do ngƣời dân khai thác đất rừng để định cƣ và canh tác.

QL4 đƣợc đầu tƣ, nâng cấp sẽ gây ra nhiều ảnh hƣởng tiêu cực đến hệ sinh thái nơi đây, đặc biệt là khu vực tuyến đi qua vùng đệm của khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh. Xuất phát từ thực tiễn trên, đề tài luận văn “Đánh giá ảnh hưởng của dự án đầu tư nâng cấp Quốc lộ 4, đoạn nối Hà Giang - Lào Cai tới hệ sinh thái khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh và đề xuất các giải pháp giảm thiểu” đƣợc thực hiện nhằm đánh giá những thiệt hại có thể gây ra bởi Dự án đến hệ sinh thái và đƣa ra những giải pháp nhằm tránh hoặc giảm nhẹ các tác động này. Mục tiêu nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu vào các mục tiêu sau:  Đánh giá ảnh hƣởng từ các hoạt động của Dự án đến hệ sinh thái khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh;  Đề xuất các giải pháp giảm thiểu các ảnh hƣởng tiêu cực gây ra bởi Dự án đến hệ sinh thái KBTTN Tây Côn Lĩnh. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Hệ sinh thái a. Khái niệm về hệ sinh thái (HST) Hệ sinh thái đƣợc nghiên cứu từ lâu và vì vậy, khái niệm này đã ra đời ở cuối thế kỷ thứ XIX dƣới các tên goị khác nhau nhƣ “Sinh vật quần lạc” (Dakuchaev, 1846, 1903; Mobius,1877). Thuật ngữ hệ sinh thái đƣợc A. Tansley đƣa ra và định nghĩa năm 1935 trong bài báo với tiêu đề: “The use and the abuse of Vegetational concepts andterms”, đăng ở tạp chí Ecology số 16, trang 284-307.

Từ đó đến nay, thuật ngữ này đƣợc diễn giải và trình bày tuy có khác nhau, nhƣng nội dung căn bản vẫn giống nhau. Cụ thể, khái niệm về HST là:  Hệ sinh thái (ecosystem) là tổ hợp của một quần xã sinh vật và môi trƣờngvật lý mà quần xã đó tồn tại, trong đó các sinh vật tƣơng tác với nhau và với môi trƣờng để tạo nên chu trình vật chất và sự chuyển hoá năng lƣợng.  Nói cách khác, HST bao gồm các sinh vật sống và các điều kiện tự nhiên (môi trƣờng vật lý) nhƣ ánh sáng, nƣớc, nhiệt độ, không khí. Điều quan trọng là tất cả các điều kiện hữu sinh (biotic component) và vô sinh (abioticcomponent) tác động tƣơng hỗ với nhau và giữa chúng luôn xảy ra quá trình trao đổi năng lƣợng, vật chất và thông tin.

Các khái nhiệm liên quan:  Sinh cảnh (biotope): là một phần của môi trƣờng vật lý mà ở đó có sự thống nhất của các yếu tố cao hơn so với môi trƣờng, tác động tới đời sống của sinh vật.  Nơi sống (habitat): là không gian cƣ trú của các sinh vật hoặc là không gian mà ở đó thƣờng hay gặp sinh vật đó. Cấu trúc của hệ sinh thái Một HST hoàn chỉnh bao gồm các thành phần sau: 3 z  Sinh vật sản xuất: Là những sinh vật tự dƣỡng (autotrophy), gồm các loài thực vật có màu, một số nấm, vi khuẩn có khả năng quang hợp hoặc hoá tổng hợp. Chúng là thành phần không thể thiếu của bất kỳ hệ sinh thái nào.

Nhờ quá trình quang hợp và hoá tổng hợp của chúng mà nguồn thức ăn ban đầu của hệ sinh thái đƣợc tạo thành để nuôi sống trƣớc tiên là chính sinh vật sản xuất, sau đó là cả thế giới sinh vật - trong đó có cả con ngƣời.  Sinh vật tiêu thụ: Là những sinh vật dị dƣỡng (heterotrophy) gồm tất cả các loài động vật và những vi sinh vật không có khả năng quang hợp và hoá tổng hợp. Chúng tồn tại đƣợc là nhờ nguồn thức ăn do sinh vật tự dƣỡng tạo ra.  Sinh vật phân huỷ: Là tất cả các vi sinh vật dị dƣỡng, sống hoại sinh.

Trong quá trình phân huỷ các chất, chúng tiếp nhận nguồn năng lƣợng hoá học để tồn tại và phát triển, đồng thời giải phóng các chất từ các hợp chất phức tạp ra môi trƣờng dƣới dạng những khoáng chất đơn giản hoặc những nguyên tố hoá học ban đầu.  Các chất vô cơ: CO2, O2, H2O, …  Các hợp chất hữu cơ: protein, lipit, gluxit, vitamin,…  Các yếu tố khí hậu: nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm, lƣợng mƣa,… Ngoài cấu trúc theo thành phần, HST còn có kiểu cấu trúc theo chức năng.Odum (1983), cấu trúc của hệ gồm các phạm trù sau:  Quá trình chuyển hoá năng lƣợng của hệ.  Xích thức ăn trong hệ  Các chu trình sinh địa hoá diễn ra trong hệ  Sự phân hoá trong không gian và theo thời gian.  Các quá trình phát triển và tiến hoá của hệ.

 Các quá trình tự điều chỉnh. Đặc trƣng của hệ sinh thái Hệ sinh thái có các đặc trƣng sau đây:  Hệ sinh thái là một hệ thống, luôn vận động và biến đổi không ngừng, trạng thái tĩnh chỉ là tƣơng đối và tạm thời.  Hệ sinh thái là một hệ thống cân bằng động và có khả năng tự điều chỉnh, cơ chế 4 z điều chỉnh thông qua sự điều chỉnh về số lƣợng sinh vật trong quần xã và điều chỉnh tốc độ của chu trình vật chất và dòng năng lƣợng.  Hệ sinh thái có tính đa dạng càng cao thì tính bền vững càng lớn.

Khu bảo tồn a. Khái niệm về khu bảo tồn Có nhiều khái niệm về về KBT, có thể kể đến một vài khái niệm nhƣ sau:  Theo Công ước Quốc tế về đa dạng sinh học: Khu bảo tồn là một vùng địa lý đƣợc chọn và đƣợc quản lý nhằm mục đích đạt đƣợc một số mục tiêu về bảo tồn”.  Tại Đại hội lần thứ tư về Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn, tổ chức tại Caracas, Vênêduêla năm 1992 (IUCN 1994): Khu bảo tồn là vùng đất và/ hay biển đƣợc sử dụng đặc biệt cho bảo vệ, lƣu giữ đa dạng sinh học, các tài nguyên thiên nhiên và văn hoá, và đƣợc quản lý bằng pháp luật và các biện pháp hữu hiệu khác.  Theo chiến lược toàn cầu về Đa dạng sinh học (WRI/IUCN/UNEP1992): Khu bảo tồn là một vùng đất hay nƣớc đƣợc thành lập một cách hợp pháp thuộc nhà nƣớc hay tƣ nhân, đƣợc điều chỉnh và quản lý nhằm bảo tồn các mục tiêu nhất định.

Vai trò của KBT:  Là nơi duy trì lâu dài những mẫu điển hình thiên nhiên có diện tích đủ rộng lớn và đó là hệ sinh thái đang hoạt động.  Là nơi duy trì tính đa dạng sinh học, có tác dụng điều chỉnh môi trƣờng nhờ các quần xã sinh vật có khả năng phân giải các chất ô nhiễm.  Nơi duy trì các vốn gen di truyền, là nơi cung cấp nguyên liệu cho công tác tuyển chọn vật nuôi cây trồng hiện nay và sau này kể cả cho các mục đích khác.  Đóng vai trò duy trì cân bằng sinh thái cho từng vùng nhất định, điều hoà khí hậu, mực nƣớc, bảo vệ các tài nguyên sinh vật để chúng phát triển bình thƣờng, hạn chế xói mòn, lũ lụt, hạn hán.

 Bảo vệ đƣợc phong cảnh, nơi giải trí và du lịch cho nhân dân, bảo vệ đƣợc các di sản văn hoá, khảo cổ, lịch sử dân tộc. 5 z  Nơi nghiên cứu khoa học, học tập, giáo dục và đào tạo. Nhiều sách giáo khoa đƣợc biên soạn, nhiều chƣơng trình vô tuyến, phim ảnh đƣợc xây dựng về chủ đề Khu bảo tồn thiên nhiên với mục đích giáo dục và giải trí.  Tăng thu nhập do thu tiền khách du lịch trong và ngoài nƣớc, tạo công ăn việc làm cho ngƣời dân trong vùng.

6 z CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI VÀ CÁC PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 2. Đối tƣợng nghiên cứu Đề tài sẽ nghiên cứu các vấn đề sau đây:  Các hoạt động của Dự án;  Hiện trạng hệ sinh thái KBTTN Tây Côn Lĩnh tại khu vực Dự án;  Các ảnh hƣởng có thể gây ra bởi các hoạt động của Dự án đến KBTTN Tây Côn Lĩnh;  Các giải pháp giảm thiểu.