Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu sự biến động của bùn cát tại đồng bằng sông Cửu Long

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật nghiên cứu kỹ thuật chuyên ngành thủy văn học nghiên cứu sự biến động của bùn cát vùng đồng bằng sông cửu long, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Biến Động Bùn Cát Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TONG QUAN
• 1.1. Tổng quan vùng nghiên cứu
• 1.2. Vị trí và điều kiện địa lý tự nhiên
• 1.3. Đặc điểm địa hình
• 1.4. Địa chất, thổ nhưỡng
• 1.5. Chế độ khí hậu
• 1.6. Chế độ thủy văn
• 1.7. Các nghiên cứu liên quan đến bùn cát vùng ĐBSCL
• 1.7.1. Các nghiên cứu nước ngoài
• 1.7.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.7.3. Tình hình thay đổi bùn cát vùng ĐBSCL
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp thu thập và phân tích tổng hợp thông tin, dữ liệu
• 2.2. Phương pháp thống kê
• 2.3. Phương pháp mô hình toán
• 2.3.1. Module thủy động lực
• 2.3.2. Module vận chuyển bùn cát lơ lửng
• 2.3.3. Thiết lập mô hình 2D-FEM cho vùng nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ TÍNH TOÁN
• 3.1. Các tiêu chí đánh giá sai số
• 3.2. Kết quả tính toán hàm lượng phù sa từ tương quan
• 3.3. Kết quả xây dựng tương quan tại các trạm
• 3.4. Sự thay đổi bùn cát lơ lửng theo thời gian
• 3.5. Sự thay đổi bùn cát lơ lửng theo không gian
• 3.6. Kết quả mô phỏng mô hình 2D-FEM
• 3.7. Kết quả mô phỏng thủy lực
• 3.8. Kết quả mô phỏng hàm lượng phù sa
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan vùng nghiên cứu

Vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một trong những khu vực quan trọng nhất của Việt Nam, không chỉ về mặt địa lý mà còn về kinh tế. Vùng này nằm ở hạ lưu của sông Mê Kông, có diện tích khoảng 4 triệu ha và đóng góp hơn 50% sản lượng lương thực của cả nước. ĐBSCL có địa hình chủ yếu là đồng bằng phẳng, với độ cao trung bình từ 0,3 đến 2,0 m so với mực nước biển, và được hình thành từ các bồi tích phù sa. Hệ thống thủy văn của vùng này rất phong phú, với nhiều nhánh sông lớn như sông Tiền và sông Hậu. Sự biến động của bùn cát trong khu vực này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động đến sinh kế của hàng triệu người dân sống tại đây.

1.1. Vị trí và điều kiện địa lý tự nhiên

ĐBSCL nằm ở phía nam Việt Nam, được hình thành từ các bồi tích do sông Mê Kông mang lại. Vùng này có khí hậu nhiệt đới gió mùa, với hai mùa rõ rệt: mùa khô và mùa mưa. Mùa mưa thường kéo dài từ tháng 5 đến tháng 11, với lượng mưa trung bình hàng năm cao. Điều này tạo ra sự phong phú về tài nguyên nước, nhưng cũng đồng thời gây ra các vấn đề như lũ lụt và xói lở. Theo các nghiên cứu, sự thay đổi của lượng bùn cát trong khu vực này có liên quan mật thiết đến sự thay đổi khí hậu và các hoạt động của con người, như việc xây dựng đập và khai thác tài nguyên nước.

1.2. Đặc điểm địa hình

Địa hình của ĐBSCL chủ yếu là đồng bằng với nhiều kênh rạch, sông ngòi chằng chịt. Địa hình này tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa. Tuy nhiên, sự thay đổi của địa hình do xói lở và bồi lắng cũng gây ra nhiều thách thức cho người dân trong việc quản lý tài nguyên nước và sản xuất nông nghiệp. Nghiên cứu cho thấy rằng sự biến động của bùn cát có ảnh hưởng lớn đến sự ổn định của các bãi bồi và hệ sinh thái ven sông, từ đó tác động đến đời sống của người dân.

1.3. Địa chất thổ nhưỡng

ĐBSCL có cấu trúc địa chất đa dạng với nhiều loại đất khác nhau, từ đất phèn, đất mặn đến đất phù sa. Đặc điểm này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng sản xuất nông nghiệp mà còn ảnh hưởng đến chất lượng nước và sinh thái của vùng. Các nghiên cứu địa chất cho thấy rằng sự biến động của bùn cát có thể dẫn đến sự thay đổi trong cấu trúc đất, từ đó ảnh hưởng đến khả năng giữ nước và cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng. Việc hiểu rõ về đặc điểm địa chất và thổ nhưỡng là rất quan trọng trong việc quản lý tài nguyên và phát triển bền vững vùng ĐBSCL.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để thu thập và phân tích dữ liệu liên quan đến sự biến động bùn cát trong vùng ĐBSCL. Phương pháp thống kê được áp dụng để xây dựng các tương quan giữa lưu lượng nước và hàm lượng phù sa. Ngoài ra, mô hình toán học 2D-FEM cũng được sử dụng để mô phỏng quá trình vận chuyển bùn cát lơ lửng. Việc kết hợp giữa các phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn toàn diện về tình hình biến động bùn cát trong khu vực, từ đó đưa ra những khuyến nghị cho việc quản lý tài nguyên nước và bảo vệ môi trường.

2.1. Phương pháp thu thập và phân tích thông tin

Thông tin được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm các trạm thủy văn, tài liệu nghiên cứu trước đó và các số liệu thống kê về khí hậu, thủy văn. Việc phân tích dữ liệu được thực hiện bằng cách sử dụng các phần mềm thống kê hiện đại, giúp xác định các mối quan hệ giữa các yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến sự biến động bùn cát. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về quy trình tự nhiên mà còn hỗ trợ trong việc đưa ra các giải pháp quản lý hiệu quả.

2.2. Phương pháp mô hình toán

Mô hình 2D-FEM được sử dụng để mô phỏng quá trình vận chuyển bùn cát lơ lửng trong hệ thống sông. Mô hình này cho phép đánh giá các yếu tố như lưu lượng nước, độ sâu dòng chảy và hàm lượng phù sa. Kết quả mô phỏng giúp đưa ra những dự đoán về sự biến động của bùn cát theo thời gian và không gian, từ đó hỗ trợ cho việc lập kế hoạch và quản lý tài nguyên nước trong khu vực. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn trong mô hình này cũng giúp nâng cao tính chính xác của các dự báo.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự biến động của bùn cát trong vùng ĐBSCL có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây. Sự thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động trực tiếp đến đời sống của người dân. Cụ thể, nghiên cứu chỉ ra rằng lượng bùn cát đổ ra biển từ thượng nguồn sông Mê Kông đang giảm, dẫn đến tình trạng xói lở bờ sông và mất đất canh tác. Điều này đặt ra nhiều thách thức cho việc phát triển bền vững của vùng đồng bằng này.

3.1. Tình trạng bùn cát

Tình trạng bùn cát trong khu vực cho thấy sự biến động rõ rệt theo thời gian. Các số liệu thu thập từ các trạm thủy văn cho thấy hàm lượng phù sa trung bình năm tại một số vị trí trong vùng nghiên cứu có sự thay đổi lớn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng sản xuất nông nghiệp mà còn ảnh hưởng đến các hệ sinh thái nước ngọt. Sự biến động này cần được theo dõi và quản lý chặt chẽ để đảm bảo sự phát triển bền vững cho vùng ĐBSCL.

3.2. Tác động đến môi trường

Sự biến động của bùn cát có tác động lớn đến môi trường tự nhiên của ĐBSCL. Việc giảm lượng bùn cát không chỉ dẫn đến xói lở bờ sông mà còn ảnh hưởng đến các loài thủy sản và sinh kế của người dân. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng sự thay đổi này có thể dẫn đến tình trạng xâm nhập mặn nghiêm trọng hơn trong mùa khô, ảnh hưởng đến nguồn nước ngọt và sản xuất nông nghiệp. Do đó, cần có các biện pháp quản lý và bảo vệ môi trường hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững cho vùng đồng bằng này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng đồng bằng lớn nhất Việt Nam với diện tích khoảng 4 triệu ha, đóng góp hơn 50% sản lượng lương thực quốc gia và hơn 70% sản lượng thủy sản xuất khẩu. Hệ thống sông Mê Kông, với tổng chiều dài 4.800 km và lưu vực rộng 795.000 km², là nguồn cung cấp nước và phù sa chính cho vùng này. Lưu lượng nước trung bình hàng năm tại trạm Kratie (Campuchia) đạt khoảng 13.500 m³/s, với tổng lượng phù sa ước tính trên 60 triệu tấn/năm đổ về ĐBSCL. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, lượng phù sa này có xu hướng giảm đáng kể, đặc biệt trong các tháng đầu mùa mưa, gây ra nhiều hệ lụy như xói lở bờ sông, xâm nhập mặn, hạn hán và suy giảm nguồn lợi thủy sản.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích sự biến động của bùn cát lơ lửng trong vùng ĐBSCL, từ đó đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố thủy văn, khí hậu và hoạt động con người đến quá trình vận chuyển và lắng đọng phù sa. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ vùng hạ lưu sông Mê Kông, đặc biệt là các trạm thủy văn quan trọng như Kratie, Tân Châu, Châu Đốc, Mỹ Thuận và Cần Thơ, trong giai đoạn từ cuối thế kỷ 20 đến đầu thế kỷ 21. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ và phát triển bền vững nguồn tài nguyên nước, đất đai và hệ sinh thái của ĐBSCL, đồng thời góp phần nâng cao an ninh lương thực và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết thủy động lực và mô hình vận chuyển bùn cát trong hệ thống sông ngòi. Lý thuyết thủy động lực sử dụng hệ phương trình Saint-Venant để mô tả chuyển động của dòng chảy, bao gồm phương trình liên tục và phương trình động lượng, phản ánh vận tốc, độ sâu và áp lực dòng chảy. Mô hình vận chuyển bùn cát dựa trên phương trình lan truyền chất (advection-diffusion-dispersion), trong đó xét đến các quá trình bồi lắng và xói mòn của hạt bùn cát lơ lửng.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Bùn cát lơ lửng: các hạt phù sa có kích thước nhỏ hơn 62 µm, vận chuyển trong cột nước.
• Tỷ lệ bồi lắng và xói mòn: xác định dựa trên các công thức kinh nghiệm, phản ánh sự cân bằng giữa lực tác động của dòng chảy và trọng lực hạt bùn cát.
• Hệ số lan truyền: đại lượng mô tả sự khuếch tán của bùn cát trong dòng chảy, phụ thuộc vào đặc điểm dòng chảy và địa hình.
• Mô hình phần tử hữu hạn hai chiều (2D-FEM): mô hình toán học phức tạp dùng để mô phỏng thủy động lực và vận chuyển bùn cát trên phạm vi rộng, cho phép thể hiện biến động không gian và thời gian của các đại lượng thủy văn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu quan trắc lưu lượng nước, mực nước và hàm lượng bùn cát lơ lửng tại các trạm thủy văn trên dòng chính sông Mê Kông và các nhánh sông Tiền, sông Hậu trong vùng ĐBSCL. Dữ liệu được thu thập từ Ủy hội sông Mê Kông và các cơ quan nghiên cứu trong nước, với cỡ mẫu dữ liệu kéo dài từ những năm 1960 đến đầu thế kỷ 21, đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích thống kê và xây dựng các quan hệ tương quan phi tuyến giữa lưu lượng nước và hàm lượng bùn cát lơ lửng, sử dụng mô hình hàm mũ và biến đổi log-log để tăng độ chính xác.
• Mô hình toán 2D-FEM được áp dụng để mô phỏng thủy động lực và vận chuyển bùn cát, sử dụng phương pháp phần tử hữu hạn Galerkin để giải hệ phương trình Saint-Venant và phương trình lan truyền chất.
• Sử dụng công cụ GIS để xây dựng bản đồ địa hình, mạng lưới sông ngòi và mô tả sự phân bố không gian của bùn cát lơ lửng.
• Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng 3-4 năm, bao gồm thu thập dữ liệu, xây dựng mô hình, hiệu chỉnh và kiểm định mô hình, phân tích kết quả và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Giảm sút lượng phù sa về ĐBSCL: Lượng phù sa trung bình nhiều năm tại trạm Kratie khoảng 60 triệu tấn/năm, tuy nhiên năm 2016 lượng phù sa đo được chỉ dưới mức trung bình nhiều năm, giảm khoảng 15-20% so với giai đoạn trước. Sự suy giảm này tập trung chủ yếu vào các tháng đầu mùa mưa (tháng 7-9), thời điểm lượng phù sa thường cao nhất.

2. Mối quan hệ phi tuyến giữa lưu lượng nước và bùn cát lơ lửng: Tại 6 trạm thủy văn chính (Kratie, Tân Châu, Châu Đốc, Mỹ Thuận, Cần Thơ), các hệ số tương quan a và b trong phương trình hàm mũ được xác định với độ chính xác cao, cho phép ước tính hàm lượng bùn cát lơ lửng từ lưu lượng nước với sai số trung bình dưới 10%.

3. Mô phỏng thủy động lực và vận chuyển bùn cát bằng mô hình 2D-FEM: Mô hình tái hiện chính xác các đặc trưng dòng chảy như vận tốc, độ sâu và biến động mực nước tại các trạm quan trắc, với sai số mực nước dưới 0,1 m và sai số vận tốc dưới 0,05 m/s. Mô hình cũng mô phỏng được sự phân bố không gian và thời gian của bùn cát lơ lửng, cho thấy sự tập trung phù sa tại các khu vực cửa sông và bãi bồi ven bờ.

4. Ảnh hưởng của các yếu tố ngoại sinh: Các đập thủy điện xây dựng ở thượng nguồn làm giảm khoảng 67% thể tích nước và 96% lượng phù sa vận chuyển xuống hạ lưu. Biến đổi khí hậu dự báo làm thay đổi dòng chảy từ -11% đến +15% trong mùa mưa và -10% đến +13% trong mùa khô, đồng thời nước biển dâng từ 39 đến 85 cm vào cuối thế kỷ 21 sẽ làm gia tăng xâm nhập mặn và xói lở bờ biển.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của sự suy giảm phù sa là do các công trình thủy điện giữ lại phù sa ở thượng nguồn, kết hợp với biến đổi khí hậu và hoạt động khai thác nước ngầm quá mức gây sụt lún đất. Kết quả mô hình 2D-FEM cho thấy sự biến động bùn cát lơ lửng có tính không gian và thời gian phức tạp, phụ thuộc vào lưu lượng nước, chế độ thủy triều và địa hình lòng sông. So sánh với các nghiên cứu quốc tế cho thấy xu hướng giảm phù sa tương tự ở các lưu vực sông lớn khác, tuy nhiên mức độ ảnh hưởng tại ĐBSCL là nghiêm trọng hơn do địa hình bằng phẳng và mật độ dân cư cao.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ đường thể hiện biến động hàm lượng phù sa theo tháng tại các trạm, bản đồ phân bố nồng độ bùn cát lơ lửng không gian và bảng so sánh lưu lượng nước và phù sa qua các năm. Các kết quả này cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý tài nguyên nước và đất đai, đồng thời cảnh báo về nguy cơ mất đất và suy giảm sản xuất nông nghiệp nếu không có biện pháp ứng phó kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý và điều phối lưu lượng nước thượng nguồn: Hợp tác quốc tế để điều chỉnh vận hành các đập thủy điện nhằm giảm thiểu giữ lại phù sa, bảo đảm dòng chảy và phù sa về hạ lưu, hướng tới mục tiêu tăng lượng phù sa về ĐBSCL ít nhất 20% trong vòng 10 năm tới. Chủ thể thực hiện: Chính phủ Việt Nam phối hợp với các quốc gia trong lưu vực.

2. Phát triển hệ thống giám sát và dự báo bùn cát lơ lửng: Ứng dụng mô hình 2D-FEM kết hợp GIS để xây dựng hệ thống cảnh báo sớm biến động phù sa và xói lở bờ sông, cập nhật dữ liệu liên tục hàng năm. Thời gian triển khai: 3 năm. Chủ thể thực hiện: Viện nghiên cứu thủy lợi và các cơ quan quản lý tài nguyên nước.

3. Xây dựng các công trình bảo vệ bờ sông và bãi bồi: Thiết kế và thi công các công trình kỹ thuật như kè, đê mềm, bãi bồi nhân tạo nhằm giảm thiểu xói lở và giữ lại phù sa, ưu tiên các khu vực có tốc độ xói lở trên 1 m/năm. Thời gian thực hiện: 5 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, chính quyền địa phương.

4. Quản lý khai thác nước ngầm và chống sụt lún đất: Áp dụng các biện pháp hạn chế khai thác nước ngầm quá mức, đồng thời triển khai các dự án bơm nước ngọt bổ sung để giảm thiểu xâm nhập mặn và sụt lún. Thời gian: 5 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài nguyên và Môi trường, các địa phương ven biển.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách: Nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến nguồn nước và phù sa, từ đó xây dựng chính sách phát triển bền vững vùng ĐBSCL, đặc biệt trong quản lý lưu vực sông Mê Kông.

2. Các nhà nghiên cứu và chuyên gia thủy lợi, môi trường: Áp dụng mô hình 2D-FEM và phương pháp thống kê để nghiên cứu sâu hơn về vận chuyển bùn cát, biến đổi dòng chảy và tác động của biến đổi khí hậu.

3. Các tổ chức phát triển và dự án quốc tế: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở khoa học cho các chương trình hỗ trợ phát triển bền vững, bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu tại ĐBSCL.

4. Người dân và doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp, thủy sản: Hiểu rõ tác động của biến động phù sa đến sản xuất, từ đó điều chỉnh kế hoạch canh tác, nuôi trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên thay đổi.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao lượng phù sa về ĐBSCL lại giảm trong những năm gần đây?
   Sự giảm sút chủ yếu do các đập thủy điện ở thượng nguồn giữ lại phần lớn phù sa, kết hợp với biến đổi khí hậu làm thay đổi dòng chảy và nước biển dâng gây xói lở bờ biển, sụt lún đất.

2. Mô hình 2D-FEM có ưu điểm gì so với các mô hình khác?
   Mô hình 2D-FEM cho phép mô phỏng chi tiết biến động không gian và thời gian của dòng chảy và bùn cát, phù hợp với hệ thống sông ngòi phức tạp như ĐBSCL, đồng thời có độ chính xác cao trong dự báo.

3. Làm thế nào để ước tính hàm lượng bùn cát lơ lửng từ lưu lượng nước?
   Thông qua các quan hệ tương quan phi tuyến dạng hàm mũ hoặc log-log được xây dựng dựa trên số liệu quan trắc thực tế tại các trạm thủy văn, cho phép ước tính hàm lượng bùn cát với sai số chấp nhận được.

4. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng như thế nào đến phù sa và dòng chảy?
   Biến đổi khí hậu làm thay đổi lượng mưa, nhiệt độ và mực nước biển, dẫn đến biến động dòng chảy mùa mưa và mùa khô, ảnh hưởng đến vận chuyển phù sa và tăng nguy cơ xâm nhập mặn, hạn hán.

5. Các giải pháp nào có thể giảm thiểu xói lở bờ sông?
   Xây dựng công trình bảo vệ bờ sông, điều chỉnh vận hành đập thủy điện để tăng lượng phù sa về hạ lưu, quản lý khai thác nước ngầm và phát triển hệ thống giám sát biến động phù sa là những giải pháp hiệu quả.

Kết luận

• ĐBSCL là vùng đồng bằng quan trọng với nguồn phù sa từ sông Mê Kông đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất nông nghiệp và bảo vệ môi trường.
• Lượng phù sa về vùng này đang giảm sút nghiêm trọng do tác động của các đập thủy điện, biến đổi khí hậu và khai thác nước ngầm quá mức.
• Mô hình toán 2D-FEM kết hợp phương pháp thống kê đã thành công trong việc mô phỏng biến động bùn cát lơ lửng và dòng chảy, cung cấp công cụ hỗ trợ quản lý tài nguyên nước hiệu quả.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào quản lý lưu lượng nước thượng nguồn, xây dựng công trình bảo vệ bờ sông, giám sát và dự báo phù sa, đồng thời kiểm soát khai thác nước ngầm.
• Tiếp tục nghiên cứu mở rộng mô hình, cập nhật dữ liệu và phối hợp quốc tế là bước tiếp theo cần thiết để bảo vệ và phát triển bền vững vùng ĐBSCL.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ nguồn phù sa và phát triển bền vững ĐBSCL!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: TONG QUAN 1,1. Tổng quan vùng nghiên cứu. LLL Vj ar va điều kiện địa lý ự nhiên Sông Mê Kông là một trong những con sông lớn nhất trên thể giới, bắt nguồn tử cao nguyên Tây Tang (Trung Quốc) chảy qua 6 nước (Trung Quốc, Lio, Myanmar, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam) trước khi đổ ra Biển Đông, với chiều dài sông chính và diện tích lưu vực lần lượt là 4.800 km và 795 000 km? [1, 2, 3, 4]. Lưu vực sông Mê Kông trải dài từ 9° đền 35° Vĩ Bắc và 93° đền 107° Kinh Đông (Hình 1.1) Lưu vực sông Mê Kông có thé chia thành 2 vùng chính là thượng lưu và hạ lưu (Hinh 1.

Ving thượng lew giới hạn từ nguồn sông kéo dài đến biên giới Trung “Quốc, Myanmar và Lào, với chiều dài sông chính trên 3.000 km, chiếm khoảng 24% diện tích toàn lưu vực và đóng góp khoảng 18% lượng nước chảy vio sông Mê Kông. “Trong vùng thượng lưu, lưu vực sông hẹp, dòng chảy mạnh, lòng sông hep và sâu, nhiều ghénh thác và chảy qua nhiều vùng núi cao có địa hình phức tạp. Xói mòn là một trong các vấn đề lớn ở vũng này, Ước tinh khoảng 50% tram tích trên sông Mê Kông bất nguồn từ ving thượng lưu. Lượng này theo đồng chảy di chuyển xuống hạ lưu, một phần bồi lắng trên sông, hay các bãi bồi ven sông trong quá trình di chuyển, một phần tích tụ trong hỗ Tonle Sap và phần còn lại bồi lắng ở các ving thuộc ‘ang bằng sông Cửu Long.

Vùng ha lin gi hạn từ Bắc Viendane (Lio) đến Biển Đông, có thể chi thành vũng giới hạn từ Bắc Vientiane (Lao) đến Stungtreng-Kratie (Campuchia) và vùng dng bằng giới hạn từ Kratie đến Biển Đông. = Ving giới han từ Bắc Vientiane (Lào) đến Suungtreng_Kratie (Campuchia) có chiều dài sông chính trên 750 km và chiếm khoảng 57% diện tích toàn lưu vue. Trong vũng này, sông chảy song song với dãy Trường Sơn băng qua một cao nguyén sa thạch không lồ với các tầng dia chất nằm ngang. Ở tả ngan, sông nhận nước từ các phụ lưu như sông Nam Re, Nim U, Nam Suông, Nam Ngừm, Nim Thung, Sẽ Bang Phai, Sẽ Bang Hiện, 3ê Đôn trong khi ở hữu ngạn, sông nhận nước từ phụ lưu Nam Mum (bao trầm cao nguyên Carat) và phụ lưu Ménam Xongkhram.

Đoạn này có hai thác rất lớn là thác Kemmarat (có dang một hẻm vựe) và thác Khone (rấ hiểm trở) Trong vùng giới hạn từ Bắc Vientiane (Lào) đến Stungtreng-Kratie (Campuchia) thuộc lãnh thổ Campuchia, sông Mê Kông nhận nước từ () các phụ lưu như sông SéKong, SéSan, Sérépok (từ Tây Nguyên Việt Nam d6 xuống ở tả ngạn) và (i) hỗ TonLe Sap (6 Tây Bắc Campuchia) đổ vào. TonLe Sap có chế độ sông hỗ, ở đây tổn tai một hỗ nước không lồ ở giữa ding TonLe Sap (với chiều dài 150 km và ngang nơi rộng nhất là 32 km) hay còn gọi là Biển HỒ. Diện tích mặt “ước hồ Tonle Sap thay đổi từ 3.500 km? trong các tháng mùa khô đến 14.500 km trong các thắng mùa lũ. Độ sâu dòng chảy hỗ TonLe Sap thay đổi từ 6 đến 9 sm (tong các thắngIX và X), trong kh đỏ độ sấu dòng chảy nhỏ nhất khoảng 0.

Với dung tích khoảng 60 tỷ m’, hỗ Tonle Sap có tác dụng rit lớn trong việc điều tiết ding chảy cho vùng Ding bằng sông Cứu Long, đồng thời đây cũng là nơi có nguồn thủy sin to lớn của Campuchia [3]. CAMPUCHIA em hi) = EL = Hình 1.1: Bản đồ ving Bing bằng sông Cửu Long và kh vực phụ cân Vào các tháng mia lũ, mực nước trên dòng chính sông Mê Kông cao hơn myc nước trong hỗ Tonle Sap, do đó nước từ dòng chính sông Mê Kông chảy ngược. một phin vào hỗ. Dang chảy ngược này như một quả trình điễu tiết tự nhiên giáp, làm giảm đảng kể lượng nước lũ chảy xuống Đồng bing sông Cửu Long và điều tiết lũ cho vùng hạ lưu hd.

Ngược hại, rong mùa kiệ, khi mực nước trong hồ Tonle Sap cao hơn mực nước trên sông chính thì nước từ hồ Tonle Sap lại chảy. ra đồng chính sông Mé Kông và tiép tục chảy vào sông Tiên và sông Hậu, cung cắp nước cho tưới và giúp giảm xâm nhập mặn vào sâu trong đất iễn trong vũng Đồng bằng sông Cứu Long vào mùa khô 3] ~ Ving đồng bằng giới hạn từ Kratie dén Biển Đông có chiều dài sông chính và diện tích lần lượt là 450 km và 5,5 triệu ha, với địa hình bằng phẳng. Lưu ý ring, từ Phnom Pênh (Campuchia), sông Mê Kông chia thành hai nhánh chính (li sông Tiền và sông Hậu) cháy vào nước ta. Ở đồng bằng sông Cit Long, sông Tién và xông Hậu lại tiếp tục mỡ rộng dẫn và thoát ra Biển Đông qua 8 cửa (Cửa Tiểu, Cửa Đại, Cửa Ba Lai, Cửa Hàm Luông, Cửa Cổ Chiên, Của Cung liễu, Của Định Anh và Cửa Trần Đề), Lưu vực sông Mẽ Kông được biết đến là quê hương của khoảng 70 triệu người 100 din tộc khác nhau thuộc 6 nước sinh sống và là một trong những vũng da dạng văn hoá nhất trên thể giới.

Ngoài nguồn tải nguyên nước dBi dio, lưu vực sông Mê Kông có tiềm năng thuỷ điện, nguồn lợi thuỷ sản, đt đai và thảm phủ thực vật phong phú. Ngoài ra, sông Mê Kông được đánh giả là khu vực có mức độ đa dang sinh. học cao so với nhiễu khu vực kháctrên th giới [3]. Lưu vực là nơi sản xuất một lượng: lúa gạo dit nuôi sng 300 triệu người trong năm và là một tron những vùng có sản lượng cá nước ngọt lớn nhất trên th giới.

Trong lưu vực có trên 769 loài cá sinh sống độ dòng chảy dao động theo mùa đã cưng cắp môi trường và thức ăn cho các loài động vật thuỷ sinh của lưu vực Mặc dù được đánh giá là con sông có nguôn tài nguyên thiên nhiên phong phú và «6 mức độ đa dạng sinh học cao, lưu vực sông Mé Kông vẫn được xem là khu vục cổ nền kinh tế kém phát trién và tỷ lệ đói nghèo cao. Hiện nay, tắt củ các nước trong lươ vite Mê Kông đều tim cách đẫy mạnh phát triển kinh t, kế cả việc tìm cách khai thác ngày càng nhiễu các lợi thế về tải nguyên nước và các tài nguyên liên quan của lưu vực Mê Kông va coi đó là biện pháp cần thiết dé vượt qua nghèo đói. Một trong những. ch phát triển và sử dụng nguồn tii nguyên nước không bin vũng có nguy cơ đe ddoa môi trường ~ đa dạng sinh học và sinh ké của hàng trigu người dân ven sông- ninh lương thực và an ninh quốc gia và khu vực, nhất là đối với khu vực vùng đồng bằng hạ lưu thuộc lãnh thé của nước ta (hay còn được biết đến với tên gọi là Đồng Bing sông Cửu Long ng sông Cứu Long, nằm trọn trong vũng đồng bằng hạ lưu sông Mé ố lần lượt khoảng 40.576 km? và 17,5 triệu người thuộc 13 tinh và thành phố (Long An, Bến Tre, Tiên Giang, Đồng Tháp, Kiên Giang, An Giang, ‘Vinh Long, Trà Vinh, Tho, Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu va Cà Mau).

Trong số 13 tinh và thành phố viing Đồng bằng sông Cửu Long có 2 tinh nằm trong vũng kinh tẾ trong điểm phía Nam (Tin Giang và Long An) và 4 tỉnh nằm trong vùng kinh 1É trong điểm ving Đồng bằng sông Cửu Long (Cần Thơ, An Giang, Kiên Giang và “i Mau). Thế mạnh của vùng Đồng bằng Sông Cửu Long chủ yếu là nông nghiệp, đặc biệt à lúa nước (với sản lượng lần nước của vùng chiếm Khoảng 57% của cả nước) và môi trồng, chế biến thủy sản 1-12 Đặc diém địa hình: Địa hình khu vực hạ lưu vực khu vực sông Mê Kông khá là phong phú, 20 địa hình tại ha lưu vực là đổi núi, độ cao khoảng trên 1,000m đến 2.000 so với mặt nước biển. Địa bình cao tập trung tại vị trí đường biên giới giữa Trung Quốc, Lào và My- anma, Hạ lưu sông tại Campuchia, Thái Lan và Việt Nam đa số là đồng bằng. Phin chủy trên lãnh thổ Trung Quốc tương đổi cao, phổ bin trên 1.000 m, địa hình sông đốc đứng.

Phin qua Lào va Thái Lan có địa hình bình nguyên với cao độ từ 100 đến. Phin hạ lưu thuộc Campuchia và Việt Nam địa hình phỏ biển từ 2-50m [3,4]. “Theo bản đỗ địa hình, địa hình lòng sông Mê Kông từ thượng nguồn, phần qua lãnh thé Trung Quốc là tương đối đốc, từ độ cao 4.500 m giảm xuống còn 400 m trên tổng chiều dai khoảng 2. Phần qua Lao, Thái Lan và Campuchia đến thượng lưu Kratie cao độ lòng sông giảm dẫn từ 400 m xuống còn 10 m.

Phin hạ lưu Kraie ra biển độ dốc thấp, lòng sông mở rộng dẫn từ 1.000 m, phiin qua Việt Nam có độ đốc ngược (Hình 1.3) Đồng bing sông Cửu Long là vùng đồng bằng khá bằng phẳng và hơi thấp, cao độ phổ biến từ (0,3+2,0)m, trừ một số đổi núi ở phía Tây Bắc thuộc tỉnh An Giang, Kiên Giang, toàn bộ. đất đai còn lại có cao độ dưới 5 m. Ngoài ra còn có những gờ đất ven sông và cn ít en biển tương đố ao, hai vùng ting nhất à Đồng Thấp Mười Và Tế Gide Long Xuyên, Bo ign tập với một số nh nhỏ, các Mi biện ngập nước ải triều lên. Vũng đồng bằng sông Cửu Long là một miễn tring Kainozoi Mê Kông.

được lắp dy chủ yéu bằng các tim tích hỗn hợp sông biển, Đồng bing còn có các trim tích có nguồn gốc khác nhau như bồi tích, trằm tích trên các giếng cất e6 nguồn sốc biển, tram tích nguồn gốc hỗ và trim tích hỗn hợp đầm lẫy - sông va dim lẫy - “Trong đồng bằng sông Mê Kông cỏ năm nhỏm dit chỉnh: đất phèn, đắt mặn, đ phủ sa, đất xâm và đắt cát ở các "giồng” cát ven sông và ven biỂn còn có một số đất Khác như đất đỏ vàng, than bùn Hinh1.2:Bảđồtéhiệnịaìvàgtínhoá ‘Mekong River Profile from Headwaters to Mouth Hinh 1.3: Sơ how độ đốc dọc sông Mê Kông tử nguén 1.3 Địa chất, thé nhưỡng. Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng cực nam của Việt Nam, còn được. sọi là Vùng đồng bằng Nam Bộ hoặc Vùng Tây Nam Bộ, là một bộ phận của châu thổ sông Mé Kông, hình thành từ trim tích phù sa và bai dẫn qua những kỷ nguyễn thay đổi mực nước biển. Việc tim hiễu rõ về đặc điểm địa chất vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) rit có ý nghĩa, nhằm tìm ra mỗi quan hệ giữa các diễn biến x6 lơ bồi tạ bd sông và bở bi với ác yếu tổ địa chất của vùng.

Các phân vị địa chất ở ĐBSCL có tuổi từ Devon đến Holocen.