MỞ ĐẦU Dãy núi Ngọc Linh ở trung tâm vùng sinh thái dãy Trường Sơn là một trong những vùng sinh thái được ưu tiên toàn cầu về tính đa dạng sinh học cao [43]. Rừng Ngọc Linh là một trong 87 khu rừng đặc dụng của Việt Nam theo Quyết định 194/CT ngày 09 tháng 8 năm 1986 của Chủ tịch Hội Đồng Bộ Trưởng (nay là Thủ tướng Chính phủ). Ngày 03 tháng 5 năm 2002 UBND tỉnh Kon Tum ra quyết định số 38/2002/QĐ-UB về việc thành lập KBTTN Ngọc Linh với 4 mục tiêu quan trọng như sau: (1) Bảo vệ nguyên vẹn nguồn gen động thực vật quý hiếm, đặc hữu (Hổ - Panthera tigris, Vượn má hung – Hylobates gabriellae, Mang Lớn - Megamuntiacus vuquangensis, Mang trường sơn - Muntiacus truongsonensis, các loài chim đặc hữu); (2) Bảo tồn đa dạng sinh học các hệ sinh thái rừng và các giá trị nguyên sơ, đặc biệt bảo vệ diện tích rừng nguyên sinh hiện còn; (3) Tăng cường khả năng phòng hộ của rừng đầu nguồn các con sông Đăk Pô Kô, Thu Bồn; (4) Đầu tư vùng đệm, nhằm tạo ra vành đai bảo vệ vùng lõi, tạo thêm việc làm cho người dân, tăng thêm thu nhập cải thiện đời sống. Cùng thời điểm thành lập KBTTN Ngọc Linh thì việc xây dựng tuyến đường HCM cũng được triển khai thực hiện.
Tuyến đường HCM đoạn đi qua KBTTN Ngọc Linh tỉnh Kon Tum có chiều dài khoảng 25,8km bắt đầu từ Phước Sơn (Quảng Nam) và điểm kết thúc tại khu vực thị trấn Đăkglei tỉnh Kon Tum. Mặc dù tuyến đường HCM mới được khai thông một thời gian ngắn nhưng đã có những ảnh hưởng nhất định đến tài nguyên rừng, cảnh quan, đa dạng sinh học, môi trường, KTXH - văn hóa của nhiều tỉnh thành Tây Nguyên nói chung và Kon Tum nói riêng. [18], [15], [21] Việc đánh giá tác động trong giai đoạn vận hành các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ qua các khu vực nhạy cảm, có giá trị ĐDSH cao như các khu rừng đặc dụng là rất cần thiết, nhằm đánh giá các ảnh hưởng trong giai đoạn vận hành và từ đó đưa ra các kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả của công tác 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quản lý bảo vệ tài nguyên rừng và ĐDSH. Tuy nhiên, tại Việt Nam công việc này vẫn chưa được thực hiện một cách đầy đủ.
Để góp phần nghiên cứu và đánh giá các tác động của tuyến đường HCM đến ĐDSH của các khu rừng đặc dụng ở Việt Nam, trong khuôn khổ đề tài luận văn thạc sĩ, chúng tôi thực hiện đề tài “Đánh giá tác động đối với đa dạng sinh học của tuyến đường HCM đoạn qua khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh và đề xuất các giải pháp giảm thiểu các tác động tiêu cực lên khu bảo tồn". Trên cơ sở áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp, luận văn đã đi sâu vào thực hiện các mục tiêu và nội dung chính sau: 1. Mục tiêu Nghiên cứu đánh giá các ảnh hưởng trong quá trình nâng cấp và vận hành tuyến đường HCM đối với ĐDSH và công tác quản lý, bảo vệ ĐDSH trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp giảm thiểu các tác động nhằm bảo vệ ĐDSH của KBTTN Ngọc Linh. Nội dung nghiên cứu - Điều kiện tự nhiên, hiện trạng ĐDSH và KTXH của KBTTN Ngọc Linh - Đánh giá các ảnh hưởng tích cực của tuyến đường HCM tới KTXH của người dân và công tác quản lý bảo vệ rừng của KBTTN.
- Đánh giá các ảnh hưởng tiêu cực của tuyến đường HCM tới ĐDSH của KBTTN. - Đề xuất các giải pháp giảm thiểu trên cơ sở đánh giá các ảnh hưởng tiêu cực của đường HCM tới ĐDSH của KBTTN Ngọc Linh 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1.1 Tổng quan đƣờng HCM 1.1 Tổng quan tuyến đƣờng HCM Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đường Trường Sơn hay đường mòn HCM là mạng lưới giao thông quân sự chiến lược chạy từ miền Bắc vào miền Nam đi qua miền Trung Việt Nam, hạ Lào và Campuchia. Tuyến đi qua Việt Nam gọi là Đông Trường Sơn, tuyến phía Tây Trường Sơn đi qua địa phận của CHDCND Lào. Đây là hệ thống đường chính cung cấp binh lực, lương thực và vũ khí chi viện cho miền Nam Việt Nam trong giai đoạn 1959-1975.
Binh đoàn Trường Sơn (đoàn 559) Quân đội Nhân dân Việt Nam là đơn vị triển khai các đơn vị công binh, hậu cần, y tế, bộ binh và phòng không để đảm bảo hoạt động của hệ thống đường này. Ở Việt Nam, hệ thống đường này được đặt tên là Đường Trường Sơn, lấy tên của dãy Trường Sơn - dãy núi chạy dọc miền Trung Việt Nam nơi hệ thống đường này đi qua. Về sau, hệ thống này có thêm tên gọi đường mòn HCM. Trong chiến tranh Việt Nam, lực lượng quân sự Mỹ và Việt Nam Cộng hòa đã đánh phá hệ thống giao thông này bằng các chiến dịch bộ binh và không quân.
Một hệ thống máy móc điện tử, thường được gọi là “Hàng rào điện tử McNamara”, đã được sử dụng để giúp hướng dẫn máy bay ném bom. Ngoài ra, chất độc da cam cùng một số loại chất độc diệt cỏ khác đã được rải xuống nhiều vùng rừng trên đường Trường Sơn làm trụi lá cây. Các dự án tạo mưa và các chất hóa học tạo bùn cũng được Mỹ sử dụng để cắt đứt và phá huỷ con đường huyết mạch này. Ngày nay, tuyến Tây Trường Sơn (qua địa phận nước CHDCND Lào) nhiều nơi đã thành vùng bỏ hoang, một vài điểm được xây dựng trở thành di tích lịch sử.
Đường HCM đã được Chính phủ phê duyệt xây dựng theo văn bản 789/TTg ngày 24/9/1997 trên tuyến Đông Trường Sơn. Đây là con đường xuyên Việt thứ hai sau Quốc lộ 1. Mục tiêu chủ yếu của đường HCM là phục vụ nhu cầu phát triển KTXH, 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nâng cao dân trí; Đảm bảo an ninh quốc phòng và giữ cho giao thông Bắc Nam thông suốt liên tục; Giảm áp lực giao thông trên tuyến quốc lộ 1A. Ngày 03/2/2000, Thủ tướng Chính phủ có quyết định số 18/2000/QĐ-TTg về việc đầu tư dự án xây dựng đường HCM (giai đoạn 1) với tên dự án: Đường HCM (giai đoạn 1).
Phạm vi dự án : Điểm đầu tại Hoà Lạc - Hà Tây (Hà Nội); Điểm cuối là ngã tư Bình Phước - thành phố HCM. Ngày 3 tháng 2 năm 2004, tại kỳ họp thứ 6, khóa XI, Quốc hội Việt Nam đã có Nghị quyết số 38/2004/NQ-QH11 về chủ trương đầu tư xây dựng đường HCM, và xác định đây là công trình quan trọng quốc gia. Theo đó, đường HCM sẽ đi qua 30 tỉnh, thành phố trong cả nước, với tổng chiều dài toàn tuyến 3.167 km (trong đó tuyến chính dài 2.667 km, tuyến nhánh phía Tây dài 500 km). Dự án xây dựng đường HCM được chia thành ba giai đoạn: - Giai đoạn 1 thi công phần dài hơn 2000 km từ Hòa Lạc (Hà Nội) tới Bình Phước.
- Giai đoạn 2 thi công phần từ Pác Bó (Cao Bằng) đến Hòa Lạc và phần từ Bình Phước đến đất Mũi (Cà Mau). - Giai đoạn 3 (2010-2020) hoàn chỉnh toàn tuyến và từng bước xây dựng các đoạn tuyến theo tiêu chuẩn đường cao tốc. Ngày 5 tháng 4 năm 2000, đường HCM khởi công xây dựng giai đoạn 1 và đến năm 2006 đã tiến hành nghiệm thu cơ sở được 1.234,5 km đường, 261 cầu, 2 hầm và 2 nhà hạt. Đến 30 tháng 4 năm 2008, đường HCM trên phần giai đoạn 1 đã thông tuyến.
Quy mô tiêu chuẩn kỹ thuật đường Hồ Chí Minh giai đoạn I: Do tuyến đường đi qua nhiều vùng địa hình khác nhau như đồng bằng, trung du, đồi núi thấp, núi cao, đồi bát úp. nên tuỳ theo địa hình tuyến đi qua từng đoạn mà lựa chọn cấp tốc độ thích hợp, đảm bảo khai thác tuyến được an toàn, tiết kiệm phù hợp với vốn đầu tư trong giai đoạn ban đầu. Đƣờng: Các đoạn có địa hình thuận lợi, lưu lượng vận tải lớn, thiết kế theo tiêu chuẩn hình học của đường cao tốc (TCVN 5729-97) phù hợp với quy hoạch được duyệt, các đoạn có địa hình khó khăn thiết kế theo tiêu chuẩn đường ô tô 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thông thường (TCVN 4054-85). Mặt cắt ngang trên toàn tuyến có quy mô 2 làn xe, đảm bảo bền vững.
Quy mô và tiêu chuẩn kỹ thuật đƣờng Hồ Chí Minh Chiều Quy mô TT Phân đoạn dài Tiêu chuẩn thiết kê (km) giai đoạn 1 Hoà Lạc- Xuân Mai 13 Đi trên quốc lộ 2 hiện có 2 Xuân Mai – Tân kỳ 297 TCVN 5729-97 Nền 9 m mặt 6 m, lề 2x 1m 3 Tân Kỳ - Bùng 233 TCVN 4054-85 Nền 9 m mặt 6 m có thể hẹp hơn, lề 2 x 1 m 4 Bùng – Cam Lộ 157 TC 5729-97 Nền 9 m mặt 6 m, lề 2x1m 5 Cam Lộ - Dăk 38 Không thuộc dự án Rông vì đang thi công theo dự án QL 9 6 Nhánh 2 514 TCVN Nền 7,5 m, mặt 5,5m có thể hẹp hơn, lề 2 + Khe Gát- Khe 244 4054-85 x1m Sanh 256 + Dawk Rong- Thạch Mỹ 7 Thạnh Mỹ- Ngọc 164 TCVN Nền 9 m, mặt 6m có Hồi thể hẹp hơn, lề 2 x 1 4054-85 m 8 Ngọc Hồi -Kon 557 Đi trên QL 14 hiện có Tum- Pley ku- Buôn Ma Thuật- Chơn Thành 9 Chơn Thành- Ngã 69 Đi trên QL 13 hiện có tư Bình Phước Nguồn: Nghị quyết số 38/2004/NQ-QH11 của Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam. Cầu: Khổ cầu bằng bề rộng nền đường, tải trọng thiết kế: H 30-HK 80 + người đi 300 kg/m2. Cống: Cống tròn BTCT 533-01-01; 533-01-02; 78-02X; Cống hộp BTCT lắp ghép 86-05 X; Kết cấu nhịp dầm các loại từ 9- 33 m. Đường HCM phần giai đoạn 1 đi qua 16 tỉnh và thành phố, bao gồm Hà Tây (nay là Hà Nội), Hòa Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thừa thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Kon Tum, Gia Lai, Đăk Lăk, Bình Phước, Bình Dương, thành phố HCM.
Điểm bắt đầu từ Hòa Lạc (điểm cuối cùng của đường Láng – Hòa Lạc), kết thúc tại ngã tư Bình Phước, thành phố HCM. Như vậy, tuyến đường chủ yếu đi qua các tỉnh có nhiều diện tích rừng và đất lâm nghiệp. Đây cũng là nơi có các hoạt động tập trung về sản xuất, kinh doanh, quản lý, bảo vệ tài nguyên rừng và ĐDSH. Hiện nay tuyến đường đi qua và ảnh hưởng tới 04 VQG và 05 KBTTN trên địa bàn của 10 tỉnh.