Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh thuộc khối núi Ngọc Linh – trung tâm vùng sinh thái dãy Trường Sơn, là một trong những khu vực ưu tiên bảo tồn đa dạng sinh học cấp toàn cầu. Được thành lập theo Quyết định số 38/2002/QĐ-UB của Ủy ban nhân dân tỉnh Kon Tum, khu bảo tồn có nhiệm vụ bảo vệ nguyên vẹn nguồn gen động thực vật quý hiếm, bảo tồn các hệ sinh thái rừng nguyên sinh đầu nguồn lưu vực sông Đăk Pô Kô và sông Thu Bồn. Theo kết quả rà soát quy hoạch lại ba loại rừng theo Quyết định số 333/QĐ-UBND, khu bảo tồn hiện quản lý 38.109,4 ha diện tích tự nhiên, phân bố trên địa bàn 5 xã gồm Đăk Man, Đăk Choong, Mường Hoong, Ngọc Linh và Xốp thuộc huyện Đăk Glei.

Cùng thời điểm thành lập khu bảo tồn, dự án tuyến đường Hồ Chí Minh giai đoạn 1 với quy mô toàn tuyến 3.167 km được triển khai thi công. Đoạn tuyến đi qua khu bảo tồn có chiều dài khoảng 25,81 km, nối từ huyện Phước Sơn thuộc tỉnh Quảng Nam đến thị trấn Đăk Glei thuộc tỉnh Kon Tum. Tuyến đường được thiết kế theo tiêu chuẩn kỹ thuật đường ô tô thông thường cấp 4 miền núi với nền đường rộng 9 m, mặt đường bê tông nhựa rộng 6 m và lề gia cố hai bên 2 m.

Mặc dù hạ tầng giao thông tạo bước đột phá trong phát triển kinh tế xã hội địa phương, việc thông tuyến kỹ thuật vào năm 2003 đã đặt hệ sinh thái rừng đặc dụng trước những thách thức sinh thái nghiêm trọng. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Sinh thái học tập trung đánh giá toàn diện các tác động tích cực và tiêu cực của tuyến đường trong giai đoạn vận hành đối với cấu trúc hệ thực vật, khu hệ động vật có xương sống trên cạn và công tác quản lý bảo vệ rừng. Từ đó, công trình đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật, chính sách nhằm duy trì bền vững giá trị của 1.014 loài thực vật và 349 loài động vật có xương sống đang sinh sống tại đây.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết Sinh thái học đường bộ nhằm phân tích mối quan hệ tương tác phức tạp giữa hạ tầng giao thông và môi trường sống tự nhiên. Theo các nguyên lý sinh thái cảnh quan, tuyến đường giao thông hoạt động như một dải cách ly nhân tạo, gây biến đổi sâu sắc vi khí hậu trong phạm vi 100 m, làm suy thoái lớp phủ thực vật ven lộ trong khoảng cách 200 m và phá vỡ hành lang di chuyển của các loài thú lớn trong bán kính vượt quá 1.000 m.

Bên cạnh đó, lý thuyết Phân mảnh sinh cảnh và Thuyết Sinh địa quần đảo giải thích quá trình chia cắt các quần thể liên tục thành những mảng nhỏ cô lập. Hiện tượng này làm suy giảm kích thước quần thể hiệu dụng, gia tăng mức độ giao phối cận huyết và đẩy nhanh nguy cơ tuyệt chủng cục bộ của các loài đặc hữu. Ba khái niệm nền tảng được chuẩn hóa gồm: Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt với 34.908,5 ha rừng nguyên sinh; Phân khu phục hồi sinh thái quy mô 2.400,9 ha; và Hiệu ứng rìa sinh thái – vùng chuyển tiếp nơi xảy ra xáo trộn vi khí hậu và xâm lấn sinh học mạnh mẽ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ Ban quản lý khu bảo tồn, Hạt Kiểm lâm Đăk Glei giai đoạn 2003 – 2011, kết hợp dữ liệu điều tra thực địa sơ cấp qua 2 đợt khảo sát vào tháng 3/2011 và tháng 5 đến tháng 6/2011. Phương pháp chọn mẫu điển hình có mục đích được áp dụng để thiết lập 06 ô tiêu chuẩn với kích thước cố định 20 m x 25 m, tương đương 500 m2 mỗi ô, đạt tổng diện tích nghiên cứu định lượng 3.000 m2. Các ô tiêu chuẩn được bố trí tại các tiểu khu 18, 19, 21 và 22 thuộc trạng thái rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới giàu trữ lượng.

Tại mỗi ô tiêu chuẩn, tiến hành đo đếm toàn bộ cây gỗ có đường kính ngang ngực từ 8 cm trở lên, đo chiều cao vút ngọn, thống kê gốc cây bị chặt hạ và phân tích tầng cây bụi tái sinh. Song song với đó, nghiên cứu triển khai 04 tuyến điều tra ngoại nghiệp với tổng chiều dài 29,3 km, từ tuyến ngắn nhất 3 km đến tuyến dài nhất 12 km, dọc theo trục đường Hồ Chí Minh và đường liên xã Đăk Plô.

Phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc được thực hiện với 38 cán bộ nhân viên khu bảo tồn và đại diện cộng đồng cư dân bản địa tại 5 xã vùng đệm. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm tích hợp dữ liệu trắc lượng lâm học với định vị tọa độ vệ tinh VN-2000, giúp lượng hóa tương quan giữa cự ly tiếp cận đường giao thông và cường độ suy thoái tài nguyên rừng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu xác lập 4 cấp độ tiếp cận không gian giữa tuyến đường Hồ Chí Minh dài 25,81 km với hệ sinh thái rừng khu bảo tồn: Cấp I chia cắt sinh cảnh trực tiếp dài 4,2 km; Cấp II tiếp giáp ranh giới rừng dài 11,41 km; Cấp III cách rừng dưới 1 km dài 2,5 km; và Cấp IV cách rừng trên 1 km dài 7,7 km.

Về giá trị đa dạng sinh học, khu hệ thực vật ghi nhận 1.014 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 600 chi và 171 họ, tương đương 9,55% tổng số loài thực vật của Việt Nam. Trong số đó, có 52 loài thực vật quý hiếm, bao gồm 35 loài trong Sách Đỏ Việt Nam và 26 loài trong Danh lục Đỏ IUCN. Nhóm cây thân thảo chiếm tỷ lệ lớn nhất với 31,07%, tiếp đến là cây gỗ chiếm 29,98% và cây bụi chiếm 15,58%. Khu hệ động vật có xương sống trên cạn đạt 349 loài, gồm 88 loài thú, 200 loài chim, 40 loài bò sát và 21 loài lưỡng cư, với 53 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam.

Tác động tiêu cực thể hiện rõ qua sự gia tăng áp lực khai thác tài nguyên. Khả năng tiếp cận dễ dàng từ trục đường đã kích thích tình trạng bẫy bắt động vật và khai thác thương mại 11 loài thực vật nguy cấp thuộc Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, tiêu biểu như Sâm Ngọc Linh, Đẳng sâm, Hoàng đằng và Lan kim tuyến. Ngoài ra, năng lực quản trị lâm phận bộc lộ bất cập lớn khi 27 kiểm lâm viên phải bảo vệ 38.109,4 ha rừng, tương đương tỷ lệ bình quân 1.411 ha trên mỗi cán bộ, vượt gấp 2,82 lần so với định mức trần 500 ha theo Nghị định số 117/2010/NĐ-CP.

Thảo luận kết quả

Cơ chế tác động của tuyến đường hình thành qua hai giai đoạn: tác động cơ học trực tiếp làm mất rừng khi mở rộng nền đường 9 m và tác động sinh thái gián tiếp trong giai đoạn vận hành. Đoạn chia cắt Cấp I dài 4,2 km cắt ngang qua phân khu bảo vệ nghiêm ngặt đã làm phân tách sinh cảnh của các quần thể thú lớn như Mang lớn, Mang Trường Sơn và Vượn má hung. Tiếng ồn từ phương tiện cơ giới cùng lưu lượng xe tải làm thay đổi hành vi kiếm ăn và xua đuổi các loài thú móng guốc ra xa hành lang đường từ 500 m đến 1.000 m.

So sánh với các nghiên cứu sinh thái đường bộ quốc tế, kết quả này hoàn toàn tương thích với mô hình suy giảm đa dạng sinh học của các công trình thực nghiệm tại Bắc Mỹ, nơi khoảng trống giao thông trên 20 m đã ngăn chặn sự phân tán của các loài động vật nhỏ. Đồng thời, nghiên cứu khẳng định cảnh báo của các khảo sát dân tộc học tại Trung Trường Sơn về sự chuyển đổi phương thức săn bắt truyền thống sang sử dụng bẫy thép hàng loạt phục vụ thương mại.

Các dữ liệu lâm học thu thập tại 6 ô tiêu chuẩn khi thể hiện qua bảng so sánh trữ lượng và biểu đồ phân bố không gian phản ánh rõ nét mật độ cây gỗ tái sinh suy giảm tới 40% ở các dải rừng tiếp giáp dưới 100 m so với các lâm phần sâu trong vùng lõi.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, xây dựng hệ thống công trình hạ tầng sinh thái giảm thiểu chia cắt môi trường sống. Bộ Giao thông Vận tải phối hợp với Ủy ban nhân dân tỉnh Kon Tum tiến hành quy hoạch và thi công 02 cầu vượt sinh thái có thảm thực vật tự nhiên cùng 03 cống chui chuyên dụng cho động vật hoang dã tại đoạn chia cắt Cấp I dài 4,2 km. Dự án cần thiết lập hệ thống biển báo điện tử giới hạn tốc độ dưới 40 km/h và lắp đặt 5 km rào chắn mềm dẫn hướng sinh thái, hoàn thành trong giai đoạn 2012 – 2015.

Thứ hai, kiện toàn bộ máy và nâng cao năng lực quản lý của Hạt Kiểm lâm Ngọc Linh. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Kon Tum cần bổ sung biên chế kiểm lâm từ 27 cán bộ hiện tại lên tối thiểu 76 công chức nhằm đạt chuẩn định mức quản lý tối đa 500 ha trên một cán bộ theo Nghị định số 117/2010/NĐ-CP. Đồng thời, bố trí kinh phí nâng cấp toàn diện 05 trạm kiểm lâm cơ sở tại các xã Đăk Man, Đăk Choong, Xốp, Ngọc Linh, Mường Hoong và trang bị tối thiểu 10 bộ thiết bị định vị vệ tinh chuyên dụng trước năm 2014.

Thứ ba, kiểm soát nghiêm ngặt hoạt động khai thác và buôn bán lâm sản trái phép. Ban Quản lý khu bảo tồn chủ trì phối hợp với lực lượng công an kinh tế tăng cường 04 chốt kiểm soát lưu động trên tuyến đường Hồ Chí Minh và các ngã ba rẽ vào xã Đăk Plô. Đặt mục tiêu giảm 80% số vụ vi phạm khai thác 11 loài động thực vật quý hiếm thuộc Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, đặc biệt bảo vệ tuyệt đối các quần thể Sâm Ngọc Linh tự nhiên.

Thứ tư, thực thi chương trình hỗ trợ sinh kế bền vững cho cộng đồng vùng đệm. Ủy ban nhân dân huyện Đăk Glei lồng ghép các nguồn vốn bảo vệ rừng để mở rộng diện tích giao khoán quản lý rừng lên trên 15.000 ha cho các hộ gia đình bản địa tại 5 xã vùng lõi. Mục tiêu nâng thu nhập từ chi trả dịch vụ môi trường rừng của người dân lên khoảng 25% đến 30% vào năm 2015, từng bước xóa bỏ tập quán phá rừng làm nương rẫy ven trục đường giao thông.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý nhà nước về giao thông vận tải và bảo vệ môi trường. Tài liệu cung cấp cơ sở thực tiễn để xây dựng quy chuẩn đánh giá tác động môi trường chiến lược khi phê duyệt các dự án hạ tầng giao thông xuyên qua các khu rừng đặc dụng trên toàn quốc.

Nhóm thứ hai là Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên có mạng lưới giao thông chạy qua lâm phần. Cán bộ quản lý có thể ứng dụng trực tiếp mô hình phân cấp tiếp cận 4 cấp độ và phương pháp bố trí ô tiêu chuẩn giám sát để thiết lập hệ thống tuần tra bảo vệ rừng hiệu quả.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh thuộc các chuyên ngành Sinh thái học, Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên và Môi trường. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp điều tra thực địa kết hợp dữ liệu trắc lượng lâm học với công nghệ bản đồ tọa độ không gian.

Nhóm thứ tư là các tổ chức phi chính phủ và mạng lưới bảo tồn đa dạng sinh học quốc tế. Nghiên cứu cung cấp số liệu thực chứng đáng tin cậy về hiện trạng bảo tồn nguồn gen 52 loài thực vật và 53 loài động vật nguy cấp phục vụ các chương trình tài trợ bảo tồn tại vùng sinh thái Trung Trường Sơn.

Câu hỏi thường gặp

Tuyến đường Hồ Chí Minh đoạn qua Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh có chiều dài và quy mô kỹ thuật ra sao?

Đoạn đường có tổng chiều dài 25,81 km đi qua địa phận huyện Đăk Glei, nối từ tỉnh Quảng Nam vào Kon Tum. Tuyến được thi công theo tiêu chuẩn đường ô tô thông thường cấp 4 với bề rộng nền đường 9 m, mặt đường trải nhựa 6 m và lề gia cố hai bên mỗi bên 1 m, chính thức đưa vào khai thác từ năm 2003.

Tuyến đường gây ảnh hưởng nghiêm trọng nhất đến phân khu chức năng nào của khu bảo tồn?

Đoạn đường gây tác động mạnh nhất lên Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng 34.908,5 ha. Trong đó, có 4,2 km đường thuộc Cấp I chia cắt trực tiếp lõi rừng nguyên sinh và 11,41 km đường thuộc Cấp II chạy tiếp giáp ranh giới rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới, làm phá vỡ tính liên tục của sinh cảnh tự nhiên.

Khu hệ thực vật tại khu bảo tồn ghi nhận bao nhiêu loài có giá trị bảo tồn cao?

Nghiên cứu ghi nhận 1.014 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó có 52 loài nguy cấp cấp quốc gia và toàn cầu. Cụ thể gồm 35 loài trong Sách Đỏ Việt Nam, 26 loài trong Danh lục Đỏ IUCN và 11 loài thuộc danh mục cấm hoặc hạn chế khai thác thương mại theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP như Sâm Ngọc Linh, Thông năm lá.

Khó khăn lớn nhất trong công tác bảo vệ rừng tại Khu bảo tồn Ngọc Linh là gì?

Khó khăn nổi cộm là sự thiếu hụt nhân lực khi chỉ có 27 kiểm lâm viên phụ trách 38.109,4 ha rừng, đạt định mức bình quân 1.411 ha trên mỗi cán bộ. Con số này vượt gấp 2,82 lần mức chuẩn tối đa 500 ha theo quy định tại Nghị định số 117/2010/NĐ-CP, trong khi hạ tầng của 5 trạm kiểm lâm đã xuống cấp.

Những giải pháp công trình nào được khuyến nghị để giảm tác động giao thông lên động vật hoang dã?

Nghiên cứu đề xuất xây dựng 02 cầu vượt phủ thực vật sinh thái và 03 cống chui chuyên dụng tại đoạn chia cắt 4,2 km. Đồng thời, cần lắp đặt hệ thống rào chắn mềm hướng dẫn đường đi, đặt biển báo hạn chế tốc độ dưới 40 km/h và gờ giảm tốc tại các hành lang di chuyển trọng yếu của thú rừng.

Kết luận

  • Đã xác lập bức tranh khoa học toàn diện về 25,81 km đường Hồ Chí Minh tác động lên 38.109,4 ha diện tích tự nhiên của Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh.
  • Phân định chuẩn hóa 4 cấp độ tiếp cận không gian và chứng minh đoạn Cấp I dài 4,2 km gây chia cắt sinh thái nghiêm trọng nhất đối với vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt.
  • Lượng hóa tính đa dạng sinh học cao của khu hệ với 1.014 loài thực vật bậc cao và 349 loài động vật có xương sống, đồng thời chỉ rõ nguy cơ đe dọa trực tiếp lên 52 loài thực vật và 53 loài động vật quý hiếm.
  • Làm rõ áp lực quản lý lâm phận khi một kiểm lâm viên phải gánh vác 1.411 ha rừng tự nhiên, chỉ ra lỗ hổng trong kiểm soát các bãi tập kết lâm sản trái phép dọc hành lang giao thông.
  • Đề xuất hệ thống giải pháp liên ngành đồng bộ kết hợp giữa công trình cầu vượt sinh thái, tăng biên chế kiểm lâm lên 76 cán bộ và phát triển sinh kế tại 5 xã vùng đệm.

Các cơ quan quản lý lâm nghiệp và chính quyền địa phương cần khẩn trương triển khai lộ trình giải pháp kỹ thuật và tăng cường biên chế kiểm lâm giai đoạn 2012 – 2015 nhằm ngăn chặn đà suy thoái đa dạng sinh học. Hãy chủ động liên hệ và tham vấn toàn văn luận văn thạc sĩ khoa học để tiếp cận chi tiết hệ thống bản đồ định vị tọa độ VN-2000 và bộ cơ sở dữ liệu thực địa phục vụ công tác quy hoạch phát triển bền vững.