Luận án tiến sĩ kinh tế học sử dụng phương pháp mô hình hóa đánh giá tác động của chính sách giảm nghèo đến hộ gia đình người dân tộc thiểu số

Luận án tiến sĩ kinh tế học phân tích tác động của chính sách giảm nghèo đến hộ gia đình người dân tộc thiểu số qua mô hình hóa đánh giá.

• Tác giả: Phan Văn Cương
• Người hướng dẫn: Ngô Văn Thứ
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế học
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Chính Sách Giảm Nghèo Đến Hộ Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghèo và đo lường tình trạng nghèo
• 1.2. Chính sách giảm nghèo
• 1.3. Đánh giá chính sách
• 1.4. Đánh giá tác động của chính sách
• 1.5. Hộ gia đình dân tộc thiểu số
• 1.6. Tổng quan nghiên cứu
• 1.6.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 1.6.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.6.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.7. Khung phân tích
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ CHÍNH SÁCH GIẢM NGHÈO Ở VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ
• 2.1. Một số đặc điểm về kinh tế-xã hội vùng dân tộc thiểu số
• 2.1.1. Đặc điểm dân số và phân bố dân cư
• 2.1.2. Đặc điểm kinh tế
• 2.1.3. Đặc điểm xã hội
• 2.2. Tình trạng nghèo và chính sách giảm nghèo
• 2.2.1. Tình trạng nghèo
• 2.2.2. Chính sách giảm nghèo
• 2.2.2.1. Chính sách phát triển kinh tế xã hội các xã đặc biệt khó khăn vùng dân tộc thiểu số và miền núi (CT135)
• 2.2.2.2. Đối tượng, địa bàn thực hiện
• 2.2.2.3. Nội dung chính sách
• 2.2.2.4. Một số thay đổi về kinh tế-xã hội
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH ĐẾN HỘ NGHÈO DÂN TỘC THIỂU SỐ
• 3.1. Phương pháp mô hình số liệu mảng
• 3.2. Dữ liệu sử dụng. Mô hình đánh giá
• 3.3. Mô hình đánh giá tác động của chính sách đến thu nhập
• 3.4. Mô hình đánh giá tác động của chính sách đến y tế
• 3.5. Mô hình đánh giá tác động của chính sách đến giáo dục
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tác Động Chính Sách Giảm Nghèo

Việt Nam, quốc gia đa dân tộc, đang nỗ lực giảm nghèo cho hộ gia đình dân tộc thiểu số. Các chính sách giảm nghèo được triển khai rộng khắp, nhưng hiệu quả thực tế vẫn là một câu hỏi lớn. Tỷ lệ nghèo ở vùng dân tộc thiểu số vẫn cao hơn nhiều so với bình quân cả nước. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc đánh giá hiệu quả chính sách một cách khách quan và toàn diện. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích tác động của các chính sách này, đặc biệt là Chương trình 135, đến đời sống của người dân. Mục tiêu là cung cấp bằng chứng xác thực để cải thiện và hoàn thiện các chính sách giảm nghèo trong tương lai. Theo báo cáo của Ủy ban Dân tộc (2014), có trên 100 chính sách đang thực hiện ở vùng DTTS.

1.1. Tầm quan trọng của đánh giá tác động chính sách

Đánh giá tác động chính sách là quá trình xác định và đo lường những thay đổi do chính sách gây ra. Nó giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về hiệu quả của các biện pháp can thiệp và đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng. Việc đánh giá này đặc biệt quan trọng đối với các chính sách giảm nghèo, vì nó giúp đảm bảo rằng nguồn lực được sử dụng một cách hiệu quả và mang lại lợi ích thực sự cho người nghèo. Đánh giá độc lập và khách quan là yếu tố then chốt để đảm bảo tính tin cậy của kết quả.

1.2. Các phương pháp đánh giá tác động chính sách phổ biến

Có nhiều phương pháp khác nhau để đánh giá tác động chính sách, bao gồm phương pháp định lượng (ví dụ: mô hình kinh tế lượng, phân tích hồi quy) và phương pháp định tính (ví dụ: phỏng vấn sâu, nhóm tập trung). Việc lựa chọn phương pháp phù hợp phụ thuộc vào mục tiêu nghiên cứu, dữ liệu sẵn có và nguồn lực. Kết hợp cả hai phương pháp định lượng và định tính có thể mang lại cái nhìn toàn diện hơn về tác động của chính sách. Luận án sử dụng mô hình hồi quy tác động các nhân tố cố định (fixed-effects regressions) với số liệu mảng (panel data) để đánh giá tác động của CT135 đến thu nhập, y tế và giáo dục của hộ gia đình.

II. Thách Thức Giảm Nghèo Cho Hộ Gia Đình Dân Tộc Thiểu Số

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực, tình trạng nghèo đói ở vùng dân tộc thiểu số vẫn là một thách thức lớn. Các yếu tố như địa hình hiểm trở, thiếu cơ sở hạ tầng, trình độ học vấn thấp và sự khác biệt về văn hóa đã cản trở quá trình giảm nghèo. Bất bình đẳng trong tiếp cận các dịch vụ công và cơ hội kinh tế cũng là một vấn đề đáng quan ngại. Cần có những giải pháp toàn diện và phù hợp với đặc điểm của từng vùng, từng dân tộc để giải quyết triệt để vấn đề này. Theo kết quả điều tra thực trạng kinh tế - xã hội 53 DTTS năm 2015 và 2019, tỷ lệ hộ nghèo riêng các dân tộc thiểu số năm 2015 chiếm 23,1%, cao gấp 2,3 lần so với tỷ lệ hộ nghèo chung của cả nước (9,88%), nhưng đến năm 2019 tỷ lệ hộ nghèo các dân tộc thiểu số là 22,3% cao gấp 5,95 lần so với tỷ lệ hộ nghèo chung của cả nước (3,75%).

2.1. Rào cản về địa lý và cơ sở hạ tầng

Vùng dân tộc thiểu số thường nằm ở những khu vực hẻo lánh, giao thông khó khăn, thiếu điện, nước sạch và các dịch vụ cơ bản khác. Điều này gây khó khăn cho việc tiếp cận thị trường, dịch vụ y tế, giáo dục và các cơ hội kinh tế. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng là yếu tố then chốt để cải thiện đời sống của người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Chương trình 135 là một chính sách lớn được Chính phủ ban hành để tập trung vào xóa đói, giảm nghèo ở vùng DTTS khó khăn nhất.

2.2. Thiếu hụt về nguồn nhân lực và trình độ học vấn

Trình độ học vấn thấp là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến nghèo đói ở vùng dân tộc thiểu số. Thiếu kỹ năng và kiến thức cần thiết khiến người dân khó tìm được việc làm tốt và cải thiện thu nhập. Cần tăng cường đầu tư vào giáo dục vùng dân tộc thiểu số, đặc biệt là giáo dục nghề nghiệp, để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Giả thuyết 3: Trình độ học vấn có ảnh hưởng tích cực đến khả năng hấp thụ CSGN của hộ vùng DTTS.

2.3. Khác biệt về văn hóa và tập quán

Sự khác biệt về văn hóa và tập quán có thể gây khó khăn cho việc triển khai các chính sách giảm nghèo. Cần có sự hiểu biết sâu sắc về văn hóa địa phương và tôn trọng các giá trị truyền thống để xây dựng các chính sách phù hợp và hiệu quả. Bảo tồn văn hóa và phát huy các giá trị truyền thống cũng là một yếu tố quan trọng trong quá trình phát triển bền vững.

III. Mô Hình Đánh Giá Tác Động Chính Sách Giảm Nghèo CT135

Luận án sử dụng phương pháp mô hình hóa để đánh giá tác động của Chương trình 135 đến hộ nghèo dân tộc thiểu số. Mô hình này tập trung vào ba khía cạnh chính: thu nhập, y tế và giáo dục. Dữ liệu được sử dụng là số liệu mảng từ kết quả điều tra đầu kỳ (2006) và cuối kỳ (2011) của CT135. Kết quả mô hình cho thấy CT135 có tác động tích cực đến thu nhập và tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục của hộ gia đình. Tuy nhiên, mức độ tác động khác nhau tùy thuộc vào từng vùng và từng dân tộc. NCS xây dựng mô hình để đánh giá tác động của chính sách giảm nghèo (CT135) đến hộ gia đình người dân tộc thiểu số.

3.1. Mô hình đánh giá tác động đến thu nhập hộ gia đình

Mô hình này xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ gia đình, bao gồm cả việc tham gia vào Chương trình 135. Kết quả cho thấy CT135 có tác động làm tăng thu nhập của hộ gia đình, đặc biệt là đối với các hộ nghèo nhất. Tuy nhiên, tác động này có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố khác như trình độ học vấn, quy mô hộ gia đình và vị trí địa lý. Giả thuyết 1: Chính sách giảm nghèo tác động làm tăng hơn thu nhập của hộ gia đình ở vùng DTTS.

3.2. Mô hình đánh giá tác động đến tiếp cận dịch vụ y tế

Mô hình này tập trung vào việc đánh giá tác động của CT135 đến khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế của hộ gia đình. Kết quả cho thấy CT135 có tác động làm giảm chi phí khám chữa bệnh và tăng cường sử dụng các dịch vụ y tế. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những rào cản trong việc tiếp cận dịch vụ y tế, đặc biệt là đối với các hộ ở vùng sâu, vùng xa. Giả thuyết 4: Chính sách giảm nghèo tác động làm giảm chi phí khám chữa bệnh trung bình của hộ gia đình nghèo ở vùng DTTS.

3.3. Mô hình đánh giá tác động đến tiếp cận giáo dục

Mô hình này xem xét tác động của CT135 đến tỷ lệ đi học của trẻ em trong độ tuổi đi học. Kết quả cho thấy CT135 có tác động làm tăng tỷ lệ đi học và giảm tỷ lệ bỏ học. Tuy nhiên, vẫn còn một số lượng đáng kể trẻ em không được đến trường, đặc biệt là trẻ em gái và trẻ em ở các vùng khó khăn nhất. Giả thuyết 5, Chính sách giảm nghèo làm giảm tỷ lệ hộ gia đình có con, em trong độ tuổi đi học nhưng không đến trường.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Chính Sách Giảm Nghèo

Nghiên cứu này cung cấp những bằng chứng quan trọng để đánh giá hiệu quả của các chính sách hỗ trợ dân tộc thiểu số. Kết quả cho thấy CT135 đã có những tác động tích cực đến đời sống của người dân, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các nhà hoạch định chính sách có thể sử dụng những kết quả này để điều chỉnh và hoàn thiện các chính sách giảm nghèo, đảm bảo rằng chúng thực sự mang lại lợi ích cho người nghèo. Luận án đã hệ thống được một số vấn đề lý luận liên quan đến chính sách giảm nghèo, lý thuyết về đánh giá tác động của chính sách giảm nghèo.

4.1. Đề xuất cải thiện chính sách giảm nghèo dựa trên kết quả nghiên cứu

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất một số giải pháp để cải thiện chính sách giảm nghèo, bao gồm: tăng cường đầu tư vào cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng giáo dục và y tế, hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững, và tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình hoạch định và thực hiện chính sách. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương để đảm bảo tính hiệu quả của các chính sách. Khuyến nghị chính sách cần dựa trên phân tích định lượng và phân tích định tính.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ CT135 và các chính sách tương tự

CT135 là một trong những chương trình giảm nghèo thành công nhất ở Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bài học kinh nghiệm có thể rút ra từ chương trình này. Ví dụ, cần có sự giám sát chặt chẽ để đảm bảo rằng nguồn lực được sử dụng một cách hiệu quả và minh bạch. Cần có sự linh hoạt trong việc thiết kế và thực hiện chính sách để phù hợp với đặc điểm của từng vùng và từng dân tộc. Kinh nghiệm quốc tế cũng cần được tham khảo.

V. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Giảm Nghèo Bền Vững

Nghiên cứu này đã cung cấp những bằng chứng quan trọng về tác động của chính sách giảm nghèo đến hộ gia đình dân tộc thiểu số. Kết quả cho thấy các chính sách này đã có những đóng góp đáng kể vào việc cải thiện đời sống của người dân. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức phía trước. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đói và phát triển các giải pháp giảm nghèo hiệu quả hơn. Nghiên cứu về sinh kế bền vững và nông nghiệp bền vững cần được đẩy mạnh.

5.1. Hạn chế của nghiên cứu và hướng khắc phục

Nghiên cứu này có một số hạn chế, bao gồm: dữ liệu sử dụng đã cũ, phạm vi nghiên cứu còn hạn hẹp, và phương pháp đánh giá còn đơn giản. Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sử dụng dữ liệu mới hơn, phạm vi rộng hơn và phương pháp đánh giá phức tạp hơn. Cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và các tổ chức xã hội để thực hiện những nghiên cứu này. Cần có dữ liệu đầy đủ và tin cậy để thực hiện phân tích dữ liệu chính xác.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo về chính sách giảm nghèo

Trong tương lai, cần có những nghiên cứu tập trung vào các vấn đề như: tác động của biến đổi khí hậu đến nghèo đói, vai trò của giới trong giảm nghèo, và hiệu quả của các mô hình giảm nghèo sáng tạo. Cần có sự quan tâm đặc biệt đến các nhóm dân tộc thiểu số dễ bị tổn thương nhất. Cần có sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn để phát triển các giải pháp giảm nghèo bền vững và hiệu quả. Cần nghiên cứu về giới và phát triển, trẻ em dân tộc thiểu số, và phụ nữ dân tộc thiểu số.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế học chuyên ngành Toán kinh tế (mã số 9310101) của nghiên cứu sinh Phan Văn Cương, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Ngô Văn Thứ tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, 2022), mang tên đề tài: "Sử dụng phương pháp mô hình hóa đánh giá tác động của chính sách giảm nghèo đến hộ gia đình người dân tộc thiểu số".

Thông tin tổng quan	Nội dung chi tiết
Tên luận án	Sử dụng phương pháp mô hình hóa đánh giá tác động của chính sách giảm nghèo đến hộ gia đình người dân tộc thiểu số
Tác giả	Phan Văn Cương
Người hướng dẫn	PGS. Ngô Văn Thứ
Cơ sở đào tạo	Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
Chuyên ngành / Mã số	Toán kinh tế / 9310101 (Ngành: Kinh tế học)
Năm bảo vệ	2022
Phương pháp chính	Hồi quy tác động cố định (Fixed Effects) trên số liệu mảng (Panel Data)
Nguồn dữ liệu thực nghiệm	Điều tra đầu kỳ (2006) và cuối kỳ (2011) Chương trình 135-II (400 xã, 6.000 hộ)

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Việt Nam có 54 dân tộc, trong đó dân tộc Kinh chiếm trên 85% dân số; 53 dân tộc thiểu số (DTTS) có trên 13 triệu người, chiếm 14,6% dân số cả nước nhưng cư trú chủ yếu trên địa bàn 5.266 xã thuộc 51 tỉnh, thành phố (gồm 382 xã biên giới tiếp giáp Trung Quốc, Lào và Campuchia). Địa bàn sinh sống của đồng bào phần lớn là vùng núi cao, vùng sâu, vùng xa, thường xuyên thiếu đất và nước sản xuất. Năm 2015, thu nhập bình quân của đồng bào DTTS chỉ bằng khoảng 30% mức bình quân chung của cả nước, và số hộ nghèo DTTS chiếm gần 60% tổng số hộ nghèo cả nước.

Theo số liệu rà soát của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội:

• Năm 2015: Hộ nghèo DTTS chiếm 42,25% tổng số hộ nghèo cả nước.
• Năm 2016: Chiếm 48,23%.
• Năm 2017: Chiếm 52,66%.
• Năm 2018: Chiếm 55,27%.

Theo kết quả điều tra thực trạng kinh tế - xã hội 53 DTTS:

• Năm 2015: Tỷ lệ nghèo riêng khối DTTS là 23,1%, gấp 2,3 lần tỷ lệ chung cả nước (9,88%).
• Năm 2019: Tỷ lệ nghèo riêng khối DTTS là 22,3%, gấp 5,95 lần tỷ lệ chung cả nước (3,75%).

Mặc dù Nhà nước đã ban hành hơn 100 chính sách phát triển vùng DTTS (báo cáo Ủy ban Dân tộc năm 2014) và khoảng 50 chính sách hỗ trợ kinh tế - xã hội trực tiếp cho hộ nghèo (năm 2018) với nguồn lực đầu tư lớn, kết quả giảm nghèo vẫn chưa đạt kỳ vọng. Việc đánh giá tác động định lượng của các chính sách giảm nghèo (điển hình là Chương trình 135) tại Việt Nam thời gian qua còn hạn chế do khó khăn về dữ liệu mảng và kỹ thuật ước lượng phức tạp. Do đó, việc xây dựng mô hình kinh tế lượng nhằm đo lường chính xác tác động can thiệp của chính sách đến thu nhập, tiếp cận y tế, giáo dục và làm rõ cơ chế hấp thụ chính sách của hộ gia đình DTTS là một yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu

Xây dựng mô hình kinh tế lượng để ước lượng tác động của chính sách giảm nghèo đến thu nhập và tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục của hộ gia đình nghèo người dân tộc thiểu số.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Chính sách giảm nghèo tác động như thế nào đến thu nhập của hộ dân vùng DTTS?
2. Giáo dục đào tạo đóng vai trò như thế nào trong khả năng hấp thụ các chính sách giảm nghèo của người dân vùng DTTS?
3. Chính sách giảm nghèo tác động như thế nào đến khả năng tiếp cận giáo dục và dịch vụ y tế của hộ dân vùng DTTS?

Giả thuyết nghiên cứu

• Giả thuyết 1: Chính sách giảm nghèo tác động làm tăng hơn thu nhập của hộ gia đình ở vùng DTTS.
• Giả thuyết 2: Các nhóm thu nhập cao hơn có khả năng hấp thụ chính sách giảm nghèo tốt hơn so với các nhóm thu nhập thấp.
• Giả thuyết 3: Trình độ học vấn có ảnh hưởng tích cực đến khả năng hấp thụ chính sách giảm nghèo của hộ vùng DTTS.
• Giả thuyết 4: Chính sách giảm nghèo tác động làm giảm chi phí khám chữa bệnh trung bình của hộ gia đình nghèo ở vùng DTTS.
• Giả thuyết 5: Chính sách giảm nghèo làm giảm tỷ lệ hộ gia đình có con, em trong độ tuổi đi học nhưng không đến trường.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Chính sách hỗ trợ giảm nghèo và mối quan hệ tác động của chính sách giảm nghèo đến thu nhập, tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục của hộ gia đình nghèo người DTTS.
• Phạm vi nội dung: Luận án chọn Chương trình Phát triển kinh tế - xã hội các xã đặc biệt khó khăn vùng dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình 135) làm đối tượng thực nghiệm mô hình kinh tế lượng, tập trung vào 3 khía cạnh: (1) Thu nhập, (2) Giáo dục, (3) Y tế.
• Phạm vi không gian: Địa bàn các xã thuộc các tỉnh vùng dân tộc thiểu số và miền núi tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu tổng quan và phân tích chính sách từ năm 2000 đến 2016. Dữ liệu thực nghiệm mô hình kinh tế lượng sử dụng bộ số liệu mảng điều tra định kỳ Chương trình 135 giai đoạn II gồm 2 mốc thời gian: đầu kỳ (năm 2006) và cuối kỳ (năm 2011).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

1. Nghiên cứu sinh kế và các nguồn lực giảm nghèo:

   • Khung phân tích sinh kế bền vững (SLA) của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID) xác định 5 nguồn vốn sinh kế: vốn tự nhiên, vốn con người, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội.
   • Mwanza (2011) khẳng định thu nhập hộ chịu tác động trực tiếp từ 5 loại vốn này; diện tích đất sản xuất (vốn vật chất/tự nhiên) tỷ lệ thuận với thu nhập hộ gia đình.
   • Parker và cộng sự (2008) chỉ ra việc cải thiện cơ sở hạ tầng giao thông, điện, nước tạo tiền đề giảm nghèo ở các nước đang phát triển.
   • Scheidel (2016) nhấn mạnh quyền sở hữu đất đai giúp người dân tộc thiểu số thoát nghèo; Rueff và cộng sự (2008) chứng minh vai trò của lâm sản ngoài gỗ đối với các nhóm yếu thế tại Palestine và Israel.
   • Nghiên cứu về vốn con người: Haijra Bibi (2005), Alam (2006) ở Bangladesh, Walingo (2006) ở Kenya, Hilal (2012) ở Palestine và Mundy & Menashy (2014) đều khẳng định trình độ học vấn, trung tâm học tập cộng đồng và đào tạo nghề giúp hộ nghèo tiếp cận việc làm phi nông nghiệp và tăng thu nhập.
   • Nghiên cứu về vốn tài chính và vốn xã hội: Akhter & Daly (2009), Samer và cộng sự (2015) tại Malaysia, Donou-Adonsou & Sylwester (2016) chứng minh tín dụng vi mô thúc đẩy thu nhập người nghèo. Echeverri-Gent (1992) tại Ấn Độ, Bastiaensen và cộng sự (2005), Sarker & Rahman (2007) tại Bangladesh nhấn mạnh vai trò tham gia của cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ.

2. Nghiên cứu phương pháp luận và đánh giá tác động chính sách:

   • Peter Boothroyd (2003) phân tích quy trình đánh giá chính sách, phân tích chi phí - lợi ích và sự tham gia của người dân.
   • Shahidur R. Khandker và cộng sự (2010) phân loại đánh giá chính sách (đánh giá quá trình, đánh giá chi phí - lợi ích, đánh giá tác động) và hệ thống hóa các kỹ thuật định lượng nhằm xác định kết quả của chính sách so với tình trạng phản thực (counterfactual).
   • Judy L. Baker (2002) chỉ ra sự thiếu hụt các đánh giá tác động định lượng do chi phí lớn, kỹ thuật phức tạp và dữ liệu hạn chế.
   • Khandker (1998) đánh giá chương trình tài chính vi mô tại Bangladesh trên mẫu 1.800 hộ, phát hiện hiệu quả tài chính vi mô phụ thuộc lớn vào đặc điểm nhân khẩu của hộ (học vấn, tuổi, lao động).
   • Ngân hàng Thế giới (1999) đánh giá chương trình tạo việc làm TRABAJAR ở Argentina (2.802 quan sát) bằng phương pháp ghép cặp điểm xu hướng (PSM) kết hợp chi phí - lợi ích, chỉ ra hỗ trợ việc làm tăng thu nhập rõ rệt hơn so với chỉ đầu tư hạ tầng đơn thuần.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

1. Nghiên cứu nguyên nhân nghèo và chính sách giảm nghèo:

   • Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB, 1995, 2004, 2012), UNDP, UNFPA & UNICEF (1995), Tuấn Phong và cộng sự (1997) khuyến nghị chính sách giảm nghèo tại Việt Nam phải tập trung vào đất đai, cơ sở hạ tầng, y tế, giáo dục và tín dụng ưu đãi.
   • Nguyễn Thị Hoa (2009) nghiên cứu hoàn thiện chính sách xóa đói giảm nghèo đến năm 2015, đề xuất khung giám sát và tiêu chí đánh giá quản lý chính sách toàn diện.
   • Thái Phúc Thành (2010), Bùi Sỹ Lợi (2011), Nguyễn Thị Nhung (2012 cho vùng Tây Bắc), Nguyễn Văn Hồi (2011 cho vùng khó khăn), Nguyễn Thị Hảo (2017 cho tỉnh Quảng Ninh) phân tích quá trình thực thi, sự cần thiết của phân cấp ngân sách và tính đặc thù vùng miền trong thiết kế chính sách.
   • Patricia Justino và cộng sự (2003) và WB (2004) chỉ ra quy mô nhân khẩu lớn, tỷ lệ trẻ em và người già cao làm giảm thu nhập bình quân đầu người của hộ nghèo.

2. Nghiên cứu thực nghiệm đánh giá tác động chính sách giảm nghèo:

   • Đỗ Phú Hải (2014), Nguyễn Đăng Thành (2012), Nguyễn Ngọc Sơn (2012) phân tích lý luận đánh giá chính sách công và chỉ rõ tình trạng thiếu vắng đánh giá tác động độc lập.
   • Phan Thị Nữ (2012) áp dụng phương pháp Khác biệt trong khác biệt (DID) kết hợp hồi quy OLS, chỉ ra tín dụng làm tăng chi tiêu nhưng ít cải thiện thu nhập nếu không gắn với học vấn và đa dạng hóa sinh kế.
   • Phùng Đức Tùng, Nguyễn Việt Cường và cộng sự (2012, 2014) đánh giá Chương trình 135-II dựa trên số liệu điều tra 2006 và 2011: Chương trình 135-II giúp năng suất lúa tăng 10%, thu nhập nông nghiệp tăng 17%, tổng thu nhập hộ tăng 11%, thu nhập bình quân đầu người tăng 16%, tỷ lệ nghèo giảm 10%, và giảm 12% thời gian đi lại đến cơ sở y tế. Tuy nhiên, mức độ cải thiện thu nhập và nhập học đúng tuổi của nhóm DTTS vẫn thấp hơn nhóm Kinh - Hoa.
   • Nguyễn Kim Phượng & Phạm Tấn Hòa (2015) khảo sát 360 hộ tại Long An bằng hồi quy dữ liệu chéo, khẳng định Chương trình 135 cải thiện thu nhập nhưng kết quả hạn chế do cỡ mẫu nhỏ và dữ liệu một thời điểm.
   • Phùng Minh Đức (2020) áp dụng mô hình hồi quy dữ liệu mảng đánh giá chính sách đất lúa tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Phần lớn các công trình trong nước chỉ dừng lại ở việc đánh giá kết quả thực hiện chính sách (đầu vào, đầu ra cơ học) hoặc sử dụng dữ liệu cắt ngang từng năm. Rất ít nghiên cứu sử dụng mô hình dữ liệu mảng kết hợp biến tương tác để kiểm định xem:

• Mức độ tác động của chính sách giảm nghèo có đồng đều giữa các nhóm hộ hay không.
• Trình độ học vấn của chủ hộ và quy mô lao động đóng vai trò như thế nào trong việc quyết định năng lực hấp thụ nguồn lực từ chính sách giảm nghèo.
• Tác động đồng thời của một chương trình mục tiêu (Chương trình 135) đến cả 3 chiều cạnh: thu nhập, chi phí y tế và xác suất tiếp cận giáo dục của con em đồng bào DTTS.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Khái niệm và đo lường nghèo:
  • Quan niệm nghèo: Luận án tiếp cận định nghĩa nghèo của ESCAP (1993) áp dụng cho giai đoạn trước năm 2015 tại Việt Nam (nghèo đơn chiều theo thu nhập/lương thực), đồng thời phân tích bước chuyển dịch sang nghèo đa chiều theo định nghĩa của UNDP (2008), ADB và Quyết định số 1614/QĐ-TTg ngày 15/9/2015 của Thủ tướng Chính phủ (gồm 5 dịch vụ xã hội cơ bản và 10 chỉ số thiếu hụt).
  • Chuẩn nghèo: Ngân hàng Thế giới (1998) đưa ra mức năng lượng 2.000 - 2.200 kcal/ngày/người tương đương 1.833 đồng/người/năm (thời giá 1998). Luận án tổng hợp chuẩn nghèo thu nhập của Việt Nam giai đoạn 2006 - 2015:

Giai đoạn	Hộ nghèo nông thôn (nghìn đồng/khẩu/tháng)	Hộ nghèo thành thị (nghìn đồng/khẩu/tháng)	Hộ cận nghèo nông thôn (nghìn đồng/khẩu/tháng)	Hộ cận nghèo thành thị (nghìn đồng/khẩu/tháng)
2006 – 2010	200	260	-	-
2011 – 2015	400	500	401 – 520	501 – 650

• Khung phân tích sinh kế bền vững (SLA): Dựa trên lý thuyết của DFID (vốn con người, vốn xã hội, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính) để giải thích cơ chế chính sách tác động đến hành vi và đời sống hộ.
• Chu trình chính sách và phân loại đánh giá: Dựa trên chu trình 5 bước của Nguyễn Hữu Hải (Tìm kiếm vấn đề -> Hoạch định -> Thực hiện -> Đánh giá -> Phân tích chính sách) và phân loại đánh giá 3 nhóm của Đỗ Phú Hải, Nguyễn Thị Hoa (Đánh giá quản lý, Đánh giá thực hiện, Đánh giá tác động).
• Khung phân tích tác động can thiệp - đối chứng:
  • Gọi $CS$ là biến chính sách ($CS = 1$ nếu hộ/xã thụ hưởng; $CS = 0$ nếu không thụ hưởng).
  • Gọi $t$ là thời gian ($t = 0$ tại thời điểm bắt đầu 2006; $t = 1$ tại thời điểm kết thúc 2011).
  • Gọi $Y_0$ là giá trị ban đầu tại $t = 0$. Giá trị quan sát thực tế tại $t = 1$ của nhóm can thiệp là $Y_2$ ($CS=1, t=1$). Giá trị phản thực nếu nhóm can thiệp không có chính sách tại $t = 1$ là $Y_1$ ($CS=0, t=1$).
  • Tác động thực tế của chính sách được đo lường bằng: $\Delta = Y_2 - Y_1$. Do $Y_1$ không thể quan sát đồng thời, mô hình kinh tế lượng sử dụng nhóm đối chứng có hiệu chỉnh sai số và kiểm soát các yếu tố cố định không quan sát được.

Phương pháp nghiên cứu

1. Phương pháp phân tích định tính và thống kê mô tả: Thu thập, tổng hợp, so sánh dữ liệu kinh tế - xã hội, lập bảng thống kê mô tả các biến số nhân khẩu, điều kiện sống, hạ tầng tại các xã thuộc Chương trình 135.
2. Phương pháp kinh tế lượng định lượng:
   • Ứng dụng mô hình hồi quy tác động cố định (Fixed Effects Regressions - FE) trên dữ liệu mảng (Panel Data). Mô hình giúp loại bỏ các yếu tố không đổi theo thời gian nhưng không quan sát được của hộ gia đình và địa phương (tập quán văn hóa, điều kiện tự nhiên cố định).
   • Thiết lập các biến tương tác giữa biến thụ hưởng chính sách ($CT135$) với các biến nội sinh của hộ (trình độ học vấn của chủ hộ, quy mô lao động, nhóm thu nhập) nhằm đo lường năng lực hấp thụ chính sách.

Nguồn dữ liệu sử dụng

• Bộ dữ liệu điều tra mảng lặp quy mô lớn thuộc Chương trình 135 giai đoạn II do Ủy ban Dân tộc và các tổ chức quốc tế thực hiện trên 400 xã và 6.000 hộ gia đình tại 2 thời điểm: đầu kỳ (năm 2006) và cuối kỳ (năm 2011).
• Bộ dữ liệu Điều tra thực trạng kinh tế - xã hội 53 dân tộc thiểu số năm 2015 và năm 2019 của Tổng cục Thống kê và Ủy ban Dân tộc.
• Số liệu rà soát hộ nghèo định kỳ của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương	Tên chương trong văn bản	Nội dung trọng tâm
Chương 1	Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu	- Hệ thống hóa khái niệm nghèo, chuẩn nghèo lương thực/đa chiều, chu trình chính sách. - Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về sinh kế và đánh giá tác động. - Xác định khoảng trống nghiên cứu và thiết lập khung phân tích đánh giá tác động chính sách giảm nghèo.
Chương 2	Một số chính sách giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số	- Phân tích đặc điểm dân số, phân bố cư trú, kinh tế và xã hội vùng DTTS. - Hệ thống hóa các chính sách giảm nghèo và phân tích chuyên sâu Chương trình 135 (đối tượng, địa bàn, nội dung hỗ trợ). - Đánh giá các biến đổi về hạ tầng, nhà ở, nước sạch, y tế, giáo dục và chuyển dịch mức sống của hộ DTTS.
Chương 3	Mô hình đánh giá tác động của chính sách đến hộ nghèo dân tộc thiểu số	- Xây dựng phương pháp hồi quy tác động cố định với số liệu mảng. - Thiết lập và ước lượng 3 mô hình đánh giá tác động: Thu nhập, Y tế, Giáo dục. - Phân tích kết quả thực nghiệm, vai trò của biến tương tác học vấn và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu.

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu

Chương 1 tập trung làm sáng tỏ cơ sở lý luận về đói nghèo, các phương pháp đo lường chuẩn nghèo và quy trình đánh giá tác động chính sách công. Luận án phân tích sâu quan niệm nghèo từ góc độ thu nhập tối thiểu (chuẩn lương thực 2.000 - 2.200 kcal của WB) đến góc độ thiếu hụt năng lực và các dịch vụ xã hội cơ bản (tiếp cận đa chiều của UNDP 2008 và chuẩn nghèo đa chiều Việt Nam giai đoạn 2016 - 2020 theo Quyết định 1614/QĐ-TTg).

Luận án phân loại chính sách giảm nghèo thành nhóm chính sách tác động trực tiếp (hỗ trợ đất sản xuất, giống, vốn tín dụng cho hộ) và nhóm chính sách tác động gián tiếp (đầu tư cơ sở hạ tầng liên thôn xã, trạm y tế, trường học, nâng cao năng lực cán bộ). Luận án tổng quan chi tiết các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới (Khandker, Baker, Samer) và tại Việt Nam (Phùng Đức Tùng, Nguyễn Việt Cường, Phan Thị Nữ, Nguyễn Thị Hoa, Đỗ Phú Hải), qua đó chỉ ra khoảng trống về đánh giá tác động định lượng dữ liệu mảng có xét đến biến tương tác học vấn và khả năng hấp thụ chính sách của hộ nghèo DTTS.

Chương 2: Một số chính sách giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số

Chương 2 phân tích bức tranh thực trạng kinh tế - xã hội tại các địa bàn DTTS và miền núi của Việt Nam:

• Đặc điểm dân cư và kinh tế: Đồng bào DTTS phân bố chủ yếu ở địa bàn hiểm trở, giao thông chia cắt, trình độ sản xuất thuần nông, tự cấp tự túc, khả năng tiếp cận thị trường hàng hóa thấp. Tỷ lệ nghèo của khối DTTS luôn cao gấp nhiều lần tỷ lệ chung cả nước.
• Nội dung Chương trình 135: Luận án phân tích 3 hợp phần cốt lõi của Chương trình 135:
  1. Hỗ trợ phát triển sản xuất và nâng cao sinh kế: Cung cấp giống cây trồng, vật nuôi, phân bón, vật tư nông nghiệp, chuyển giao kỹ thuật khuyến nông - khuyến lâm.
  2. Đầu tư cơ sở hạ tầng: Xây dựng đường giao thông liên thôn bản, công trình thủy lợi nhỏ, trạm điện hạ thế, lớp học mầm non/tiểu học, trạm y tế xã và công trình nước sinh hoạt tập trung.
  3. Nâng cao năng lực cán bộ cơ sở và cộng đồng: Đào tạo kỹ năng quản lý dự án cho cán bộ xã, bản và bồi dưỡng kiến thức sản xuất cho người dân.
• Những biến đổi kinh tế - xã hội ghi nhận qua số liệu: Tỷ lệ tiếp cận điện lưới thắp sáng, sử dụng nước sạch hợp vệ sinh, tỷ lệ kiên cố hóa nhà ở và tỷ lệ đường giao thông xe cơ giới đi lại được 4 mùa tại các xã 135 đều tăng qua 2 kỳ điều tra (2006 và 2011). Tuy nhiên, mức độ phân hóa giàu nghèo và khoảng cách thu nhập giữa các nhóm dân tộc vẫn tồn tại rõ rệt.

Chương 3: Mô hình đánh giá tác động của chính sách đến hộ nghèo dân tộc thiểu số

Chương 3 là phần thực nghiệm kinh tế lượng trọng tâm của luận án, sử dụng số liệu mảng lặp (panel data) của 6.000 hộ gia đình tại 400 xã qua 2 cuộc điều tra 2006 và 2011. Luận án xây dựng 3 mô hình hồi quy tác động cố định:

1. Mô hình tác động của chính sách đến thu nhập hộ gia đình:

   • Biến phụ thuộc: Logarit tổng thu nhập hộ gia đình, thu nhập bình quân đầu người.
   • Biến giải thích: Biến chính sách thụ hưởng CT135, biến tương tác giữa CT135 với học vấn của chủ hộ ($CT135 \times HOCVAN$), biến tương tác với nhóm thu nhập, quy mô lao động trong hộ, diện tích đất sản xuất nông nghiệp, vốn vay tín dụng ưu đãi, tuổi chủ hộ, giới tính chủ hộ.
   • Kết quả ước lượng: Hệ số của biến chính sách $CT135$ mang dấu dương có ý nghĩa thống kê, chứng minh chương trình làm tăng thu nhập thực tế của hộ. Hệ số biến tương tác $CT135 \times HOCVAN$ mang dấu dương có ý nghĩa, xác nhận chủ hộ có học vấn càng cao thì khả năng hấp thụ nguồn lực từ chính sách để gia tăng thu nhập càng lớn. Biến quy mô lao động có tác động dương mạnh mẽ đến thu nhập; biến đất sản xuất và tín dụng có tác động dương nhưng độ lớn hệ số thấp hơn.

2. Mô hình tác động của chính sách đến chi phí và tiếp cận y tế:

   • Biến phụ thuộc: Chi phí khám chữa bệnh bình quân đầu người/năm, xác suất tiếp cận cơ sở y tế khi đau ốm.
   • Kết quả ước lượng: Chính sách CT135 tác động làm giảm chi phí khám chữa bệnh bình quân của các hộ nghèo DTTS. Việc trạm y tế xã được nâng cấp và đường giao thông hoàn thiện giúp người dân giảm chi phí đi lại và chi phí khám chữa bệnh tuyến trên. Đối với nhóm hộ DTTS có thu nhập khá hơn, chính sách làm tăng mức chi trả dịch vụ y tế do nhu cầu tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe chất lượng cao hơn.

3. Mô hình tác động của chính sách đến giáo dục:

   • Biến phụ thuộc: Xác suất có trẻ em trong độ tuổi đi học bị bỏ học / không được đến trường trong hộ.
   • Kết quả ước lượng: Hệ số của biến chính sách mang dấu âm có ý nghĩa thống kê, khẳng định CT135 làm giảm đáng kể xác suất bỏ học của trẻ em DTTS trong độ tuổi đến trường nhờ mạng lưới trường lớp kiên cố hóa tại thôn bản và các chính sách hỗ trợ chi phí học tập, bán trú.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả chính của luận án

1. Tác động tăng thu nhập: Chương trình 135 có tác động tích cực và trực tiếp làm tăng thu nhập bình quân và cải thiện mức sống của các hộ gia đình người DTTS sinh sống tại các xã đặc biệt khó khăn.
2. Vai trò của học vấn trong hấp thụ chính sách: Trình độ học vấn của chủ hộ là nhân tố then chốt quyết định mức độ hấp thụ chính sách giảm nghèo. Hộ gia đình có chủ hộ đạt trình độ học vấn cao hơn hoặc đã qua đào tạo nghề tận dụng hiệu quả hơn các hỗ trợ kỹ thuật, vốn vay và hạ tầng để chuyển hóa thành thu nhập so với các chủ hộ mù chữ hoặc học vấn thấp.
3. Cải thiện chăm sóc sức khỏe và giảm chi phí y tế: Chính sách giảm nghèo giúp nâng cấp hạ tầng y tế cơ sở, giảm đáng kể gánh nặng chi phí khám chữa bệnh và chi phí đi lại cho hộ nghèo DTTS khi ốm đau; đồng thời nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của toàn bộ cộng đồng.
4. Nâng cao khả năng tiếp cận giáo dục: Chính sách làm giảm xác suất bỏ học của trẻ em trong độ tuổi đến trường ở vùng DTTS nhờ mở rộng mạng lưới trường học, điểm trường thôn bản và hỗ trợ chi phí học tập.
5. Đánh giá các nguồn lực sinh kế khác: Quy mô lực lượng lao động trong hộ là yếu tố tác động tích cực lớn nhất đến thu nhập hộ; trong khi đó, diện tích đất sản xuất và nguồn vốn tín dụng ưu đãi có tác động tích cực nhưng hệ số ảnh hưởng thấp hơn so với yếu tố lao động và can thiệp chính sách tổng hợp.

Những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn

• Về mặt lý luận và phương pháp luận: Luận án vận dụng thành công mô hình hồi quy tác động cố định (Fixed Effects) trên dữ liệu mảng lặp quy mô lớn của Chương trình 135-II; đưa các biến tương tác giữa chính sách và đặc điểm nhân khẩu (học vấn, nhóm thu nhập) vào mô hình, giúp giải thích cơ chế hấp thụ chính sách - một vấn đề trước đây chủ yếu được phân tích định tính.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp cơ sở khoa học định lượng chứng minh tính hiệu quả của mô hình can thiệp đặc thù vùng đồng bào DTTS (Chương trình 135), khẳng định tính đúng đắn của việc duy trì các chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo.

Kiến nghị và giải pháp chính sách đề xuất

• Ưu tiên phát triển nguồn nhân lực và giáo dục nghề nghiệp: Chuyển dịch trọng tâm chính sách từ việc chỉ thuần túy hỗ trợ vật chất (đất đai, tín dụng nhỏ lẻ) sang nâng cao trình độ học vấn, đào tạo nghề, trang bị kỹ năng sản xuất và chuyển giao công nghệ cho lao động DTTS.
• Duy trì cơ chế chính sách đặc thù: Tiếp tục thiết kế các chương trình mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội dành riêng cho vùng DTTS và miền núi, nhưng cần phân cấp mạnh mẽ cho cơ sở và tăng cường sự tham gia của người dân.
• Đổi mới phương thức hỗ trợ: Tăng cường ứng dụng khoa học kỹ thuật, chuyển đổi số trong sản xuất nông lâm nghiệp và đẩy mạnh liên kết thị trường tiêu thụ nông sản vùng đồng bào dân tộc.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Về mặt dữ liệu: Do điều kiện điều tra mảng lặp quy mô lớn đòi hỏi kinh phí và nguồn lực cao, luận án phải sử dụng bộ số liệu mảng điều tra Chương trình 135 giai đoạn II (mốc năm 2006 và 2011). Mặc dù bộ dữ liệu đảm bảo tính đại diện khoa học cao, nhưng đã có độ trễ thời gian nhất định so với thời điểm bảo vệ luận án (năm 2022).
• Về phạm vi nội dung: Luận án tập trung đo lường tác động định lượng vào 3 khía cạnh chủ yếu gồm thu nhập, y tế và giáo dục, chưa mở rộng đánh giá định lượng toàn diện sang các chiều cạnh môi trường, văn hóa truyền thống và vốn xã hội liên kết.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng cập nhật các bộ dữ liệu mảng mới hơn thuộc Chương trình Mục tiêu Quốc gia Giảm nghèo bền vững giai đoạn 2016 - 2020 và 2021 - 2025.
• Ứng dụng khung đánh giá nghèo đa chiều đầy đủ (10 chỉ số thiếu hụt theo chuẩn mới) vào các mô hình kinh tế lượng phi tuyến để đánh giá tác động của các chính sách giảm nghèo thế hệ mới.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo dành cho:

1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Chuyên ngành Toán kinh tế, Kinh tế học, Kinh tế phát triển, Chính sách công tham khảo phương pháp xây dựng mô hình hồi quy tác động cố định trên dữ liệu mảng và kỹ thuật thiết lập biến tương tác đo lường sự hấp thụ chính sách.
2. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cán bộ công tác tại Ủy ban Dân tộc, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ban Chỉ đạo các Chương trình Mục tiêu Quốc gia tham khảo cơ sở khoa học để thiết kế các chính sách giảm nghèo bền vững, ưu tiên đào tạo nguồn nhân lực và phân bổ ngân sách đầu tư cơ sở hạ tầng vùng đồng bào DTTS.
3. Các tổ chức quốc tế và phát triển: Các chuyên gia tại WB, UNDP, ADB tham khảo các phát hiện thực nghiệm về tác động của Chương trình 135 tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Dữ liệu thực nghiệm chính được tác giả sử dụng để chạy mô hình kinh tế lượng trong luận án lấy từ nguồn nào?

Tác giả sử dụng bộ dữ liệu điều tra mảng lặp đầu kỳ (năm 2006) và cuối kỳ (năm 2011) của Chương trình 135 giai đoạn II do Ủy ban Dân tộc phối hợp với các tổ chức thực hiện, thu thập thông tin trên quy mô 400 xã và 6.000 hộ gia đình tại các tỉnh vùng dân tộc thiểu số và miền núi.

2. Tác giả kiểm định giả thuyết về năng lực hấp thụ chính sách giảm nghèo của hộ gia đình bằng kỹ thuật kinh tế lượng nào?

Tác giả sử dụng mô hình hồi quy tác động cố định (Fixed Effects) trên dữ liệu mảng và đưa vào mô hình các biến tương tác giữa biến thụ hưởng chính sách ($CT135$) với trình độ học vấn của chủ hộ ($CT135 \times HOCVAN$) và nhóm thu nhập để kiểm định sự khác biệt về mức độ tác động.

3. Kết quả mô hình cho thấy trình độ học vấn của chủ hộ ảnh hưởng như thế nào đến tác động của chính sách giảm nghèo?

Kết quả ước lượng cho thấy hệ số tương tác giữa chính sách và học vấn mang dấu dương có ý nghĩa thống kê. Điều này chứng minh rằng các hộ gia đình có chủ hộ đạt trình độ học vấn cao hơn có khả năng hấp thụ và chuyển hóa nguồn lực hỗ trợ từ chính sách thành gia tăng thu nhập tốt hơn đáng kể so với hộ có chủ hộ mù chữ hoặc học vấn thấp.

4. Chính sách giảm nghèo (Chương trình 135) tác động như thế nào đến khía cạnh y tế của hộ gia đình người DTTS?

Chương trình 135 giúp giảm chi phí khám chữa bệnh trung bình của các hộ nghèo DTTS nhờ việc nâng cấp trạm y tế xã và cải thiện đường giao thông nông thôn (giảm chi phí và thời gian đi lại). Đồng thời, chương trình làm tăng mức chi trả dịch vụ y tế ở các nhóm có thu nhập cao hơn do đáp ứng tốt hơn nhu cầu chăm sóc sức khỏe đa dạng.

5. Luận án đưa ra hàm ý chính sách quan trọng nào liên quan đến thứ tự ưu tiên các nguồn lực giảm nghèo trong thời gian tới?

Luận án chỉ ra quy mô lao động và học vấn có tác động mạnh mẽ đến tăng thu nhập, trong khi đất sản xuất và vốn tín dụng có tác động tích cực nhưng ở mức độ thấp hơn. Do đó, chính sách giảm nghèo thời gian tới cần ưu tiên hàng đầu cho việc đào tạo nguồn nhân lực, giáo dục nghề nghiệp và nâng cao dân trí hơn là chỉ tập trung hỗ trợ đất đai và tín dụng nhỏ lẻ.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phan Văn Cương đã xây dựng và ước lượng thành công hệ thống mô hình kinh tế lượng dữ liệu mảng nhằm đánh giá tác động nhiều chiều của chính sách giảm nghèo (Chương trình 135) đến hộ gia đình người dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Các kết quả định lượng khẳng định chính sách can thiệp đặc thù đã tạo ra tác động tích cực trong việc nâng cao thu nhập, giảm chi phí y tế và tăng tỷ lệ tiếp cận giáo dục của trẻ em DTTS. Đặc biệt, luận án chứng minh trình độ học vấn là nhân tố then chốt quyết định khả năng hấp thụ nguồn lực từ chính sách, cung cấp căn cứ thực nghiệm khoa học cho việc chuyển trọng tâm chính sách giảm nghèo sang phát triển nguồn nhân lực bền vững vùng dân tộc thiểu số và miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, Luận án nghiên cứu làm rõ cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu liên quan về chính sách và đánh giá tác động của chính sách giảm nghèo, làm cơ sở để xác định khoảng trống và xây dựng khung phân tích. Cấu trúc của Chương gồm gồm các mục: Mục 1. Cơ sở lý luận; Mục 1. Tổng quan nghiên cứu và 1.

Khung phân tích. Nghèo và đo lường tình trạng nghèo - Quan niệm về nghèo Trên thế giới, vấn đề đói nghèo từ lâu đã được cộng đồng quốc tế quan tâm, nghiên cứu và có nhiều chương trình hành động để cùng chung tay giải quyết. Năm 1993 Ủy ban Kinh tế, xã hội Châu Á Thái bình dương (ESCAP) đã tổ chức hội nghị bàn về chống đói, nghèo tại khu vực Châu Á. Nhiều nội dung và giải pháp về chống đói, nghèo tại khu vực Châu Á đã được thảo luận, trong đó các đại biểu tham dự đã thống nhất nhận thức chung và đưa ra quan niệm về nghèo như sau: “Nghèo là một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả mãn những nhu cầu cơ bản của con người, mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế xã hội phong tục tập quán của địa phương” (Bộ LĐTB&XH, 2015).

Với quan niệm nhìn nhận như trên “nghèo” chỉ là trạng thái tương đối của một bộ phận dân cư, hộ gia đình ở một thời điểm nhất định, phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế-xã hội của từng vùng, địa phương và lãnh thổ. Như vậy mỗi quốc gia có thể có quan niệm và cách lựa chọn, ứng xử khác nhau về vấn đề đói, nghèo tùy thuộc vào thể chế chính trị và mức độ phát triển của mình. Quá trình phát triển của xã hội cùng với sự tiến bộ vượt bậc về khoa học và công nghệ đã làm cho của cải trong xã hội gia tăng mạnh. Nhu cầu của con người không chỉ là lương thực, thực phẩm đảm bảo đời sống tối thiểu, mà ở đó cần phải có nhu cầu về hưởng thụ tinh thần và được bảo vệ an toàn.

Vì vậy đến năm 2008, UNDP đã chủ trì 10 họp và thống nhất đưa ra quan niệm mới tiếp cận theo hướng đa chiều: “Nghèo là thiếu năng lực tối thiểu để tham gia hiệu quả vào các hoạt động xã hội. Nghèo có nghĩa là không có đủ ăn, đủ mặc, không được đi học, không được đi khám, không có đất đai để trồng trọt hoặc không có nghề nghiệp để nuôi sống bản thân, không được tiếp cận tín dụng. Nghèo cũng có nghĩa không an toàn, không có quyền và dễ bị bạo hành, phải sống ngoài lề xã hội hoặc trong các điều kiện rủi ro, không được tiếp cận nước sạch và công trình vệ sinh an toàn. Cùng tiếp cận nghèo theo hướng đa chiều, Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) cũng đưa ra quan niệm: “Nghèo là tình trạng thiếu những tài sản cơ bản và cơ hội mà mỗi con người có quyền được hưởng.

Mọi người cần được tiếp cận với giáo dục cơ sở và các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ cơ bản. Các hộ nghèo có quyền duy trì cuộc sống bằng chính lao động của họ và được trả công một cách hợp lý, cũng như được sự bảo trợ khi có biến động bên ngoài”. Như vậy, vấn đề “nghèo” được quốc tế nhìn nhận trong trạng thái “động” gắn với quá trình phát triển của xã hội của mỗi quốc gia. Ban đầu, khái niệm “nghèo” được nhận thức là nhu cầu tối thiểu của một con người như: Lương thực, nước uống… Khi KT-XH đã phát triển, quan niệm về nghèo cũng thay đổi tiếp cận theo hướng đã chiều, ngoài nhu cầu về lương thực, nước uống, con người còn có quyền được tiếp cận các các dịch vụ về giải trí, tinh thần, chăm sóc sức khỏe, giáo dục… Ở Việt Nam, những năm 90 của thế kỷ XX, khi đất nước mới bước vào công cuộc đổi mới, còn là nước nghèo, lạc hậu nên tỷ lệ hộ nghèo rất cao khoảng 58,1% (chinhphu.

Năm 1995 UNDP, UNFPA và UNICEF (1995) nhìn nhận “nghèo ở Việt Nam là tình trạng thiếu khả năng trong việc tham gia vào đời sống quốc gia, nhất là tham gia vào lĩnh vực kinh tế" (Bộ LĐTB&XH, 2015). Như vậy với người nghèo của Việt Nam thời điểm này không chỉ là được hưởng những nhu cầu cơ bản, mà còn thiếu công cụ lao động, kỹ năng tối thiểu để sản xuất, dẫn đến nghèo cùng cực (đói). Cũng như các quốc gia trên thế giới, Việt Nam đã nhận thức được tầm quan trọng của công tác XĐGN đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Cùng với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, Chính phủ Việt Nam đã có nhiều nỗ lực để cải thiện thể chế, chính sách, hỗ trợ cho người nghèo.

Về mặt lý luận, nhận thức, Việt Nam tiếp cận khái niệm nghèo do ESCAP tổ chức năm 1993 và xác định có tình trạng nghèo theo mức độ phát triển của từng địa phương. Cách tiếp cận này khá phù hợp với đặc điểm, tình hình phát triển giữa các vùng, miền của nước ta, là cơ sở để xây dựng tiêu chí xác định hộ nghèo vùng nông thôn và thành thị sau này. Để cụ thể hóa theo bối cảnh của Việt Nam, một số nghiên cứu đã đưa ra khái 11 niệm khác nhau về các chiều cạnh của tình trạng nghèo đó là nghèo tương đối và nghèo tuyệt đối: “Nghèo tuyệt đối là tình trạng người dân không được hưởng và thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu đó đã được xã hội thừa nhận tùy theo trình độ phát triển kinh tế xã hội và tập quán địa phương; nghèo tương đối là tình trạng người dân sống dưới mức trung bình so với cộng” (Hà Hùng, 2014). Khác với nhiều quốc gia trên thế giới, ngoài việc nghiên cứu đưa ra khái niệm về người nghèo, để phân loại và tập trung nguồn lực giảm nghèo cho những vùng khó khăn nhất, ở Việt Nam một số nghiên cứu đã đưa ra khái niệm về hộ nghèo và xã nghèo.

Theo đó, “Hộ nghèo là tình trạng của một số hộ gia đình chỉ thoả mãn một phần nhu cầu tối thiểu của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng xét trên mọi phương diện” (Bộ LĐTB&XH, 2015). Còn xã nghèo là cách hiểu khác của xã đặc biệt khó khăn, gắn liền với công cuộc xóa đói giảm nghèo ở vùng DTTS. Từ năm 1999, Ủy ban Dân tộc với vai trò là cơ quan tham mưu giúp Chính phủ quản lý nhà nước về công tác dân tộc đã xây dựng tiêu chí (5 tiêu chí) để phân loại các xã vùng DTTS theo trình độ phát triển. Theo đó các xã vùng DTTS được chia làm 3 loại: Xã vùng 1, vùng 2, xã vùng 3.

Xã vùng 3 là xã khó khăn nhất có: “tỷ lệ hộ nghèo rất cao, trên 40%; không có hoặc thiếu rất nhiều những công trình cơ sở hạ tầng như: Điện sinh hoạt, đường giao thông, trường học, trạm y tế và nước sinh hoạt; trình độ dân trí thấp tỷ lệ người mù chữ cao” và những xã này gọi là xã đặc biệt khó khăn, hay xã nghèo (Đại học Kinh tế quốc dân, 2011). Việc nhận thức và xác định hộ nghèo có vai trò rất quan trọng phục vụ công tác quản lý nhà nước. Hiện nay Việt Nam tổ chức điều tra nghèo hàng năm đều lấy đơn vị “hộ” để xác định tỉ lệ nghèo và thay đổi tình trạng nghèo của mỗi địa phương. Hầu hết các chính sách giảm nghèo do Chính phủ ban hành hướng đến hỗ trợ đối tượng “hộ” nghèo.

Xác định xã nghèo là cơ sở rất quan trọng để Chính phủ tập trung nguồn lực đầu tư có trọng tâm, trọng điểm vào những địa bàn khó khăn nhất của cả nước, trong bối cảnh đất nước còn nghèo, ngân sách khó khăn. Đây là cách làm sáng tạo của Việt Nam trong công cuộc đấu tranh chống đói nghèo, đã được cộng đồng quốc tế ghi nhận đánh giá cao. Kể từ năm 2015 đến nay, Việt Nam đo lường, điều tra hộ nghèo theo tiếp cận đa chiều. Theo đó: “Nghèo có nghĩa là không có đủ ăn, đủ mặc, không được đi học, không được khám chữa bệnh, không có đất đai để trồng trọt hoặc không có nghề nghiệp để nuôi sống bản thân, không được tiếp cận tín dụng.

Nghèo cũng có nghĩa là không an toàn, không có quyền, và bị loại trừ, dễ bị bạo hành, phải sống trong các điều kiện rủi ro, không tiếp cận được nước sạch và công trình vệ sinh” (LHQ, 2008). 12 Tóm lại, quan niệm về nghèo ở Việt Nam ngày càng phản ánh đúng bản chất và tiếp cận với chuẩn nghèo của thế giới. Trước năm 2015, Việt Nam tiếp cận và giải quyết tình trạng trạng nghèo theo thu nhập và sử dụng khái niệm nghèo do ESCAP đưa ra năm 1993. Trong khuôn khổ, giới hạn, phạm vi, đối tượng và số liệu hiện có, Luận án tiếp cận khái niệm nghèo theo thu nhập của Việt Nam trước năm 2015 để nghiên cứu.

- Đo lường nghèo (chuẩn nghèo) Mặc dù nhận thức, lý luận về nghèo đã được làm rõ, nhưng cần phải xây dựng thước đo chuẩn nghèo để phục vụ cho công tác điều tra, xác định người nghèo, hộ nghèo. Trên thế giới, mỗi quốc gia căn cứ vào thực tiễn phát triển của mình để xác định và đưa ra chuẩn nghèo cho phù hợp. Nhằm hỗ trợ kĩ thuật cho các nước xây dựng chuẩn nghèo, WB đề xuất việc xác định chuẩn nghèo dựa trên tiêu thức về chí phí phúc lợi bình quân đầu người gồm: Ăn, uống, học hành, mặc, thuốc men, dịch vụ y tế, nhà ở, giá trị hàng hoá lâu bền…. Trên cơ sở đó đề xuất ra hai ngưỡng nghèo: (1) Ngưỡng nghèo thứ nhất là số tiền cần thiết để mua số lương thực cần thiết gọi là ngưỡng nghèo lương thực; (2) ngưỡng nghèo thứ hai bao gồm cả chi tiêu cho sản phẩm phi lương thực như văn hóa, tinh thần, giải trí… gọi là ngưỡng nghèo chung (hay ngưỡng nghèo đa chiều).

Như vậy ngưỡng nghèo chung = ngưỡng nghèo lương thực + ngưỡng nghèo phi lương thực. Và ngưỡng nghèo này được tính toán và quy đổi thành tiền, tùy theo từng thời điểm và mức phát triển của mỗi quốc gia. Áp dụng vào điều kiện của Việt Nam, năm 1998, WB tính toán và đưa ra lượng lương thực, thực phẩm tiêu thụ phải đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng với rổ lương thực đáp ứng mức năng lượng 2000-2200 kcalo/ngày/người. Thời giá lúc đó, WB đã tính toán chi phí để mua rổ lương thực là 1.833 đồng/người/năm.

Như vậy những người có thu nhập dưới mức 1.833 đồng/người/năm được xác định là người nghèo về lương thực (hay nghèo đơn chiều).