Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. NHU CẦU THUỐC CHỮA BỆNH PHỤ THUỘC VÀO BỆNH TẬT Tuyên ngôn AlmaAta đã khẳng định “Sức khỏe là tình trạng thỏa mái hoàn toàn về thể chất, tinh thần và xã hội chứ không phải là tình trạng không có bệnh tật hoặc khuyết tật, là quyền cơ bản của con người và việc đạt được mức sức khỏe cao nhất có thể thực hiện được là mục tiêu xã hội toàn cầu quan trọng nhất”. Sức khỏe là vốn quí nhất của mỗi người và toàn xã hội, bảo vệ chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân là hoạt động nhân đạo, trực tiếp đảm bảo nguồn nhân lực cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc, là một trong những chính sách ưu tiên hàng đầu của Đảng và Nhà nước [3] Trong những năm gần đây, số lượng thuốc được sản xuất trong nước và nhập khẩu vào nước ta đã gia tăng với tốc độ nhanh khiến dược phẩm trở thành một trong những mặt hàng khá phức tạp và khó quản lý nhất với hàng chục ngàn biệt dược khác nhau được lưu hành trên thị trường. Ngoài ra có những có những loại thuốc đặc biệt là thuốc dùng cho những bệnh thông thường nhiều người mắc không hề là phát minh sáng chế mới, mà chỉ đặt tên lại theo kiểu “bình mới rượu cũ” nhưng nhờ quảng cáo ròng rã ngày đêm mà được người dân tìm mua [16], thực tế này cộng với tâm lý chủ quan ngại đi bệnh viện, không có thẻ BHYT hoặc vì điều kiện kinh tế không có tiền sẵn có thể khám mắc nợ tại nhà, và một phần do sự thiếu hiểu biết về các nguy cơ mà thuốc có thể gây ra, nên rất nhiều người mỗi khi ốm đau, thay vì đi khám bệnh, thường tự mua thuốc điều trị theo hướng dẫn của người bán thuốc, theo quảng cáo hoặc theo kinh nghiệm của bản thân và những người xung quanh, một số người còn tự điều trị theo đơn thuốc của người khác được cho là mắc bệnh giống mình [25] Theo qui chế kê đơn thuốc mới được giới thiệu tại hội nghị do Bộ Y Tế và chương trình hợp tác y tế Việt Nam - Thụy Điển tổ chức ngày 27/12/2007, thời gian có giá trị mua thuốc của một tờ đơn chỉ có giá trị trong vòng 5 ngày [12] Người ta cho rằng: “Mỗi một cá thể ở một phương diện nào đó giống tất cả mọi người, ở một phương diện khác chỉ giống một số người và có những 4 phương diện không giống ai cả, như vậy con người vừa có tính đồng nhất vừa có tính duy nhất, nên việc chăm sóc phải xuất phát từ nhu cầu và sở thích của từng cá nhân sao cho phù hợp với từng đối tượng”[18],[27].
Theo Bùi Văn Ty (2010) không thể làm điều này vì có thể có triệu chứng giống nhau nhưng lại xuất phát từ hai bệnh khác nhau mà không thể dùng một thuốc, ngay cả khi cùng bệnh thì mỗi người có một tình trạng sức khỏe tính mẫn cảm, mắc kèm các bệnh khác nhau, nên chưa hẳn có thể dùng được thuốc như nhau [26]. Mức độ sử dụng thuốc phụ thuộc rất nhiều yếu tố như: Điều kiện kinh tế, thói quen, tâm lý, thị hiếu, trình độ hiểu biết, phong tục, tôn giáo…của từng vùng, muốn tăng cường sử dụng thuốc hợp lý nói chung, kháng sinh nói riêng cần xem xét toàn diện các yếu tố ảnh hưởng sử dụng thuốc để can thiệp vào tất cả những vấn đề chưa hợp lý như:[4] Thiếu hiểu Thông tin Thông tin biết Thói không Cá nhân quen cũ đầy đủ Ảnh Văn hưởng của hóa công việc Sử dụng Mối quan hệ thuốc Áp lực Người công việc bệnh đòi và nhân lực hỏi Nơi làm việc Hạ tầng Quản cơ sở lý Mối quan hệ Nhóm làm việc Sơ đồ 1. Một số nguyên nhân chủ yếu ảnh hưởng đến sử dụng thuốc Nguồn Bộ Y Tế (2005) sử dụng thuốc hợp lý trong điều trị. SỬ DỤNG THUỐC HỢP LÝ AN TOÀN 1.
Sử dụng thuốc hợp lý Tại Nairobi, Kenya năm 1985, Tổ chức y tế đã nhóm họp bàn về việc sử dụng thuốc hợp lý và đưa ra định nghĩa: “Sử dụng thuốc hợp lý là việc đảm bảo cho người bệnh nhận được các thuốc thích hợp với yêu cầu của lâm sàng liều lượng phù hợp với từng cá thể, trong một thời gian vừa đủ và giá thành thấp nhất cho mỗi người cũng như cho cộng đồng của họ” Sử dụng thuốc hợp lý bao gồm các tiêu chuẩn[8], [9]: - Đảm bảo chất lượng. - Chỉ định phù hợp với bệnh cảnh - Thuốc thích hợp. - Liều lượng đường dùng và thời gian dùng thích hợp - Phù hợp với cơ địa bệnh nhân. - Phân phối đúng.
- Người bệnh tuân thủ điều trị. Sử dụng thuốc an toàn Nhiều bác sĩ khi kê đơn thuốc lại không hướng dẫn đầy đủ về cách dùng, đường dùng, số lần dùng, cách pha, thời gian dùng…, cho bệnh nhân cũng khiến quá trình dùng thuốc thiếu an toàn [11],[28]. - Thuốc được cân nhắc kỹ lưỡng nhất. - Ít tác dụng phụ, ít phản ứng có hại nhất.
- Dùng thuốc được hướng dẫn đầy đủ nhất. - Dùng thuốc được theo dõi kỹ lưỡng nhất. - Tốt nhất nên dùng thuốc với nước đun sôi để nguội [10], [20] Sử dụng thuốc hợp lý, an toàn là biện pháp quan trọng nhất để tiết kiệm cho người bệnh tránh lãng phí thuốc tạo ra sự thiếu thuốc giả tạo, tránh lạm dụng thuốc nhất là thuốc kháng sinh, corticoid…, có thể gây nhiều tác động xấu cho người bệnh và cộng đồng tại thời điểm và cả tương lai. Sử dụng thuốc hợp lý an toàn luôn là mặt trận hàng đầu trong công tác điều trị [26].
6 Muốn sử dụng thuốc hợp lý an toàn phải thiết lập mối quan hệ dược sĩ, bác sĩ, điều dưỡng và bệnh nhân trong sử dụng thuốc qua sơ đồ sau: Y văn về thuốc Bác sĩ Dược sĩ Điều dưỡng Kinh nghiệm lâm sàng Bệnh nhân Sơ đồ 1. Mối quan hệ giữa dược sĩ, bác sĩ, điều dưỡng và bệnh nhân trong sử dụng thuốc Nguồn Bộ Y Tế (2005) Sử dụng thuốc hợp lý trong điều trị. PHẢN ỨNG BẤT LỢI CỦA THUỐC, DỊ ỨNG THUỐC 1. Phản ứng bất lợi của thuốc Thuốc là “con dao 2 lưỡi” bên cạnh những lợi ích to lớn trong phòng ngừa và điều trị bệnh, bản thân thuốc cũng có thể gây ra những phản ứng bất lợi, những bệnh lý nghiêm trọng, thậm chí gây tử vong cho người dùng thuốc kể cả dùng đúng liều đúng qui định các phản ứng như vậy gọi là phản ứng bất lợi.
Theo Tổ chức y tế thế giới (2002) “phản ứng bất lợi của thuốc là một phản ứng độc hại, không được định trước và xuất hiện ở liều thường dùng để phòng bệnh, chẩn đoán hoặc chữa bệnh hoặc làm thay đổi chức năng sinh lý ” Định nghĩa này không bao gồm những phản ứng do dùng sai thuốc, dùng sai liều, dùng liều cao có chủ định hay vô tình, trong định nghĩa này, yếu tố đáp ứng cá thể là rất quan trọng [29]. Dị ứng thuốc Dị ứng thuốc là phản ứng xảy ra bất ngờ khó dự đoán trước, kể cả khi dùng đúng thuốc. Tuy nhiên việc nắm vững các kiến thức về thuốc (phản ứng bất lợi, liều lượng, cách dùng, tương tác thuốc…) và về người bệnh (cơ địa dị ứng, tiền sử dùng thuốc, khả năng chấp hành y lệnh…) sẽ góp phần quan trọng vào việc hạn chế tai biến này [17]. VẤN ĐỀ SỬ DỤNG KHÁNG SINH MỘT CÁCH HỢP LÝ Vác cin dùng để phòng bệnh, vitamin tổng hợp để bù đắp sự thiếu hụt vitamin, điều trị nâng cao thể trạng, phối hợp với các thuốc khác để điều trị triệu chứng, kháng sinh là thuốc chữa bệnh cứu sống con người, kháng sinh là một loại thuốc quan trọng trong danh mục thuốc thiết yếu của mỗi quốc gia, loại thuốc này càng ngày càng khẳng định vị trí trên danh mục thuốc thiết yếu và được đặt biệt ưu tiên đầu tư nghiên cứu.
Trên thế giới hiện nay có khoảng 4.000 loại kháng sinh được chiếc xuất từ nấm, vi sinh vật và có khoảng 30.000 kháng sinh bán tổng hợp, có khoảng 100 kháng sinh được sử dụng trong y học, thị trường thuốc kháng sinh vô cùng phong phú và đa dạng do vậy việc mua thuốc, dùng thuốc của người dân tại cộng đồng thuận tiện hơn nhiều so với trước đây [23]. Việt Nam là nước nhiệt đới bệnh nhiễm khuẩn rất dễ phổ biến do vậy việc dùng kháng sinh không thể thiếu được, hàng năm có tới 100 tấn kháng sinh được nhập vào Việt Nam, theo thống kê của Bộ Y Tế thì chi phí cho kháng sinh chiếm tới 40% - 50% tổng chi phí thuốc [22]. Một nghiên cứu của Nguyễn Thị Minh Hiếu về thực trạng kê đơn thuốc kháng sinh tại tuyến xã tình trạng lạm dụng kháng sinh khá phổ biến tỷ lệ kê kháng sinh đúng chỉ định rất thấp chỉ chiếm 49,4% tỷ lệ các đơn kê đúng liều đúng loại càng thấp hơn trong khi còn tồn tại tình trạng lạm dụng chỉ định kháng sinh cho cả những thể bệnh không cần thiết thì đại đa số các đơn kê kháng sinh lại kê thuốc ít hơn liều qui định, chỉ có 11,4% tổng số đơn đã cho đúng 3 tiêu chuẩn qui định (đúng chỉ định, đúng loại, đủ ngày) [14] 8 Sử dụng kháng sinh không an toàn hợp lý không những ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người mà còn ảnh hưởng đến kinh tế đất nước tăng gánh nặng cho ngành y tế do phải tăng liều dùng, sử dụng kháng sinh thế hệ mới và giải quyết hậu quả của phản ứng có hại [15]. Bộ Y Tế đã có hướng dẫn về sử dụng kháng sinh an toàn hợp lý và hiệu quả như sau: - Cung ứng đủ các loại kháng sinh chất lượng, giá thành hợp lý theo yêu cầu của điều trị đảm bảo hiệu quả điều trị, tiết kiệm cho ngân sách nhà nước và giảm chi phí cho người bệnh.
- Sử dụng kháng sinh đúng nguyên tắc không để tai biến xảy ra. - Tổ chức thực hiện nghiêm túc trong tất cả các khâu từ cung ứng đến tồn trử kê đơn, điều trị quản lý đến sử dụng kháng sinh ở tất cả các khoa phòng. - Công tác chống nhiễm khuẩn đã thực hiện tốt ở các khâu điều trị làm giảm tỷ lệ nhiễm khuẩn bệnh viện, giảm lượng kháng sinh sử dụng [31]. Hiểu biết sử dụng thuốc hợp lý là cần thiết, là vấn đề thiết thực mà mỗi người cán bộ y tế cần thiết phải làm đúng và mọi người dân trong cộng đồng phải hiểu biết và tránh lạm dụng nếu không hiểu biết nó.