Đánh Giá Sinh Kế Hộ Nghèo, Hộ Cận Nghèo Trước Chính Sách Quản Lý Đô Thị Tại Quận 1, TP.HCM

Luận văn thạc sĩ phân tích ueh đánh giá sinh kế hộ cận nghèo trước chính sách chấn chỉnh trật tự lòng đường vỉa hè tại quận 1, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Kim Đức
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Tiến Khai
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Đánh Giá Sinh Kế Hộ Nghèo, Hộ Cận Nghèo Trước Chính Sách Chấn Chỉnh Trật Tự Lòng Đường, Vỉa Hè Tại Quận 1 Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
• 2.1. Sinh kế bền vững
• 2.2. Khung sinh kế bền vững
• 2.3. Tài sản sinh kế
• 2.4. Bối cảnh tổn thương
• 2.5. Hoạt động sinh kế
• 2.6. Chiến lược sinh kế
• 2.7. Kết quả sinh kế
• 2.8. Lòng đường, vỉa hè
• 2.9. Hộ nghèo, hộ cận nghèo
• 2.10. Các nghiên cứu liên quan
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khung phân tích áp dụng
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3. Chọn địa bàn nghiên cứu
• 3.4. Chọn mẫu điều tra
• 3.5. Thu thập số liệu
• 3.6. Phương pháp phân tích
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Giới thiệu khu vực nghiên cứu
• 4.2. Điều kiện tự nhiên
• 4.3. Vị trí địa lý
• 4.4. Điều kiện kinh tế
• 4.5. Điều kiện văn hóa – xã hội
• 4.6. Hiện trạng vỉa hè trên địa bàn Quận 1
• 4.7. Phân tích các nguồn vốn và tài sản sinh kế
• 4.7.1. Vốn con người
• 4.7.2. Vốn tự nhiên
• 4.7.3. Vốn tài chính
• 4.7.4. Vốn vật chất
• 4.8. Bối cảnh dễ gây tổn thương
• 4.8.1. Cú sốc do việc dọn vỉa hè lòng đường
• 4.8.2. Cú sốc về sức khỏe
• 4.8.3. Cú sốc giá cả tăng cao
• 4.9. Mục tiêu và chiến lược sinh kế
• 4.10. Kết quả sinh kế
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 5.1. Kiến nghị chính sách
• 5.2. Hỗ trợ nguồn vốn con người
• 5.3. Hỗ trợ nguồn vốn tài chính
• 5.4. Hỗ trợ nguồn vốn vật chất
• 5.5. Hỗ trợ nguồn vốn xã hội
• 5.6. Các chính sách quản lý nhà nước
• 5.7. Hạn chế của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Sinh Kế Hộ Nghèo Tại Quận 1 TP

Đánh giá sinh kế hộ nghèo tại quận 1, TP.HCM là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh chính sách quản lý đô thị hiện nay. Quận 1, với vị trí trung tâm, có nhiều cơ hội phát triển nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức cho hộ nghèo và hộ cận nghèo. Việc hiểu rõ về sinh kế của họ giúp đưa ra các chính sách hỗ trợ hiệu quả hơn.

1.1. Khái Niệm Sinh Kế Và Tầm Quan Trọng Của Nó

Sinh kế được định nghĩa là các phương thức mà hộ nghèo sử dụng để kiếm sống. Tầm quan trọng của sinh kế không chỉ nằm ở việc đảm bảo cuộc sống hàng ngày mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của cộng đồng.

1.2. Bối Cảnh Chính Sách Quản Lý Đô Thị Tại Quận 1

Chính sách quản lý đô thị tại quận 1 đã có nhiều thay đổi nhằm cải thiện trật tự lòng đường và vỉa hè. Tuy nhiên, những chính sách này cũng tác động mạnh đến sinh kế của hộ nghèo, cần được đánh giá kỹ lưỡng.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Đối Với Hộ Nghèo Tại Quận 1

Hộ nghèo tại quận 1 đang phải đối mặt với nhiều thách thức do chính sách quản lý đô thị. Việc lấn chiếm vỉa hè để buôn bán đã trở thành nguồn sống chính của họ, nhưng chính sách chấn chỉnh đã làm giảm thu nhập và sinh kế của họ.

2.1. Tác Động Của Chính Sách Đến Sinh Kế Hộ Nghèo

Chính sách chấn chỉnh trật tự lòng đường đã làm giảm khả năng kiếm sống của nhiều hộ nghèo. Họ không còn có thể buôn bán trên vỉa hè, dẫn đến tình trạng thất nghiệp và khó khăn tài chính.

2.2. Tình Hình Kinh Tế Của Hộ Nghèo Tại Quận 1

Mặc dù sống tại khu vực trung tâm, nhiều hộ nghèo vẫn gặp khó khăn trong việc duy trì sinh kế. Tình hình kinh tế của họ thường không ổn định và dễ bị tổn thương trước các chính sách mới.

III. Phương Pháp Đánh Giá Sinh Kế Hộ Nghèo Tại Quận 1

Để đánh giá sinh kế hộ nghèo, nghiên cứu sử dụng khung phân tích sinh kế bền vững của DFID. Phương pháp này giúp xác định các loại tài sản sinh kế và tình trạng tổn thương của hộ nghèo.

3.1. Khung Phân Tích Sinh Kế Bền Vững

Khung phân tích sinh kế bền vững giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế của hộ nghèo, bao gồm tài sản, khả năng tiếp cận và các chiến lược sinh kế.

3.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Được Sử Dụng

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát và phỏng vấn để thu thập dữ liệu từ các hộ nghèo. Điều này giúp có cái nhìn sâu sắc về thực trạng sinh kế của họ.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Sinh Kế Hộ Nghèo Tại Quận 1

Kết quả nghiên cứu cho thấy nhiều hộ nghèo tại quận 1 không có sinh kế bền vững. Họ phụ thuộc vào việc buôn bán trên vỉa hè, và chính sách quản lý đô thị đã làm giảm khả năng kiếm sống của họ.

4.1. Phân Tích Tình Trạng Sinh Kế Của Hộ Nghèo

Nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều hộ nghèo không có đủ tài sản sinh kế để duy trì cuộc sống. Họ gặp khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm thay thế.

4.2. Tác Động Của Chính Sách Đến Kết Quả Sinh Kế

Chính sách chấn chỉnh trật tự lòng đường đã làm giảm thu nhập của hộ nghèo, dẫn đến tình trạng nghèo đói gia tăng và khó khăn trong việc cải thiện sinh kế.

V. Giải Pháp Hỗ Trợ Sinh Kế Hộ Nghèo Tại Quận 1

Để cải thiện sinh kế cho hộ nghèo, cần có các giải pháp hỗ trợ cụ thể từ chính quyền. Các chính sách cần được điều chỉnh để đảm bảo rằng hộ nghèo không bị ảnh hưởng tiêu cực từ các chính sách quản lý đô thị.

5.1. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Hộ Nghèo

Cần có các chính sách hỗ trợ tài chính và đào tạo nghề cho hộ nghèo để giúp họ tìm kiếm việc làm bền vững hơn.

5.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Cơ Quan

Các cơ quan chính quyền cần phối hợp chặt chẽ với các tổ chức xã hội để triển khai các chương trình hỗ trợ sinh kế cho hộ nghèo.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Sinh Kế Hộ Nghèo Tại Quận 1

Kết luận cho thấy rằng sinh kế của hộ nghèo tại quận 1 đang gặp nhiều khó khăn do chính sách quản lý đô thị. Tương lai của họ phụ thuộc vào các giải pháp hỗ trợ hiệu quả từ chính quyền.

6.1. Tương Lai Của Chính Sách Hỗ Trợ

Các chính sách hỗ trợ cần được điều chỉnh để đảm bảo rằng hộ nghèo có thể duy trì sinh kế bền vững trong bối cảnh đô thị hóa.

6.2. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Cần có các chiến lược phát triển bền vững để đảm bảo rằng hộ nghèo không bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển đô thị.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu 2.271 tuyến đường có vỉa hè với tổng chiều dài gần 2.000 km, trong đó riêng địa bàn Quận 1 tập trung 134 tuyến đường huyết mạch. Nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng đô thị văn minh, hiện đại và nghĩa tình theo tinh thần Đại hội Đảng bộ Thành phố lần thứ X, Ban Thường vụ Thành ủy đã ban hành Chỉ thị số 11-CT/TU ngày 10/3/2017 về tăng cường quản lý trật tự đô thị, tạo nên đợt cao điểm chấn chỉnh tình trạng lấn chiếm lòng đường, vỉa hè trên toàn địa bàn. Hoạt động này nhanh chóng tạo mỹ quan thông thoáng, xử lý hơn 1.953 trường hợp buôn bán hàng rong không đúng quy định. Tuy nhiên, việc siết chặt quản lý không gian công cộng đã tác động trực tiếp và gay gắt đến kế sinh nhai của nhóm lao động phi chính thức.

Tại Quận 1, trong tổng số 1.829 hộ nghèo và cận nghèo (chiếm tỷ lệ 3,44% dân số toàn quận), có tới 257 hộ mưu sinh dựa hoàn toàn vào vỉa hè, chiếm 14,05% tổng số hộ nghèo và cận nghèo của địa phương. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm đánh giá một cách khoa học các tác động của chính sách chấn chỉnh trật tự đô thị đến các nguồn vốn sinh kế và mức độ tổn thương của 257 hộ dân nói trên. Phạm vi khảo sát thực tế diễn ra tại 10 phường thuộc Quận 1 trong khoảng thời gian từ tháng 7/2017 đến tháng 10/2017. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ thực chứng và đề xuất các giải pháp chính sách công giúp địa phương dung hòa mục tiêu lập lại trật tự đô thị với bảo đảm an sinh xã hội bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Khung phân tích sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLA) do Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 1999) ban hành, kết hợp lý thuyết sinh kế của Robert Chambers & Gordon Conway (1992) và mô hình đa dạng hóa sinh kế của Frank Ellis (2000). Sinh kế được định nghĩa là tập hợp các khả năng, tài sản (nguồn lực vật chất và xã hội) cùng những hoạt động cần thiết để kiếm sống. Một sinh kế bền vững khi có năng lực chống chịu, phục hồi sau các cú sốc và duy trì năng lực phát triển mà không làm suy giảm các nguồn tài nguyên nền tảng.

Mô hình nghiên cứu phân tích sự tương tác giữa 4 nguồn vốn sinh kế chính (vốn con người, vốn tài chính, vốn vật chất, vốn xã hội), bối cảnh dễ bị tổn thương (các cú sốc, xu hướng đô thị hóa), cùng cấu trúc thể chế chính sách (Chỉ thị số 11-CT/TU, Quyết định số 74/2008/QĐ-UBND của UBND TP.HCM). Do nghiên cứu thực hiện tại quận lõi đô thị thuần dịch vụ - thương mại, thành tố vốn tự nhiên được loại trừ. Chuẩn nghèo đa chiều được áp dụng theo Quyết định số 58/2015/QĐ-UBND của UBND TP.HCM giai đoạn 2016-2020, xác định hộ nghèo có thu nhập từ 21 triệu đồng/người/năm trở xuống hoặc thiếu hụt từ 40 điểm trở lên trong 5 chiều dịch vụ xã hội cơ bản, hộ cận nghèo có thu nhập từ trên 21 đến 28 triệu đồng/người/năm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu khảo sát toàn bộ đối với 257 hộ nghèo và hộ cận nghèo đang trực tiếp kinh doanh buôn bán trên vỉa hè tại 10 phường của Quận 1, đại diện cho 14,05% tổng số hộ nghèo toàn quận. Quy trình chọn mẫu thực hiện qua 3 bước: tiếp nhận danh sách rà soát từ Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội Quận 1, khảo sát thử nghiệm ngẫu nhiên 10 hộ tại 10 phường để hoàn thiện bảng hỏi, và triển khai phỏng vấn chính thức toàn bộ 257 hộ.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp bằng bảng câu hỏi bán cấu trúc với thời lượng 15-30 phút/hộ, kết hợp phỏng vấn sâu lãnh đạo các cơ quan quản lý (Phòng Quản lý đô thị, Đội Trật tự đô thị, Mặt trận Tổ quốc Quận 1, UBND phường Tân Định và Cầu Ông Lãnh) cùng các chuyên gia chính sách. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo kinh tế - xã hội giai đoạn 2016-2017 của Quận 1. Nghiên cứu sử dụng phần mềm Microsoft Excel và SPSS để xử lý thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình) và phân tích so sánh chéo. Phương pháp định tính kết hợp định lượng mô tả được lựa chọn nhằm phản ánh chân thực các khía cạnh phi số hóa của đời sống dân sinh và đo lường chính xác mức độ biến động tài sản sau các đợt kiểm tra trật tự đô thị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế 257 hộ nghèo và cận nghèo tại Quận 1 làm sáng tỏ bức tranh sinh kế đô thị qua các chỉ số cụ thể:

• Hạn chế nghiêm trọng về vốn con người: Có tới 80,2% chủ hộ buôn bán vỉa hè là nữ giới (206 người), chỉ 19,8% là nam giới. Về độ tuổi, 59,2% chủ hộ nằm trong nhóm từ 45 đến 65 tuổi (nhóm 45-55 tuổi chiếm 30,4%). Về học vấn, 77,4% chủ hộ chỉ đạt trình độ tiểu học và trung học cơ sở (tiểu học chiếm 34,2%, THCS chiếm 43,2%), trình độ THPT và cao hơn chỉ chiếm 16,3%. Tỷ lệ chủ hộ từng qua đào tạo nghề đạt mức rất thấp là 21%.
• Sự phụ thuộc tuyệt đối vào không gian vỉa hè: Mua bán trên vỉa hè là nguồn sinh kế chính của 63,9% hộ gia đình, mang lại mức thu nhập phổ biến từ 2.000.000 đến 4.000.000 đồng/tháng. Về thâm niên, 48,2% hộ đã bán hàng trên vỉa hè trên 10 năm và 28,4% có thâm niên từ 5 đến 10 năm. Về phương thức, 66,9% bán cố định tại vỉa hè (chủ yếu trước cửa nhà dân chiếm 48,6% và khu vực công cộng chiếm 30,7%), 54% hộ kinh doanh trọn cả ngày.
• Áp lực từ cú sốc chính sách trật tự đô thị: Khi đánh giá các rủi ro phát sinh trong năm, 65,2% hộ khẳng định việc dọn dẹp vỉa hè là cú sốc kinh tế lớn nhất làm sụt giảm thu nhập nghiêm trọng, vượt trội so với rủi ro ốm đau bệnh tật (14,9%) hay giá cả thị trường tăng cao (9,2%). Về vốn tài chính, 53% hộ đang sử dụng vốn vay tín dụng (trong đó 61,8% vốn vay được rót trực tiếp vào việc buôn bán vỉa hè), dẫn đến nguy cơ mất khả năng thanh toán nợ khi bị cấm kinh doanh.
• Chiến lược ứng phó mang tính thụ động: Khi chính quyền siết chặt quản lý lòng lề đường, có tới 88,7% hộ dân lựa chọn giải pháp tiếp tục buôn bán bằng hình thức công khai hoặc né tránh lực lượng chức năng; chỉ có 11,3% hộ chọn phương án dừng bán để chuyển đổi sang nghề nghiệp khác.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm chỉ ra rằng rào cản về độ tuổi trung niên (59,2% từ 45-65 tuổi) cùng nền tảng học vấn thấp khiến nhóm lao động nghèo không thể cạnh tranh trên thị trường lao động chính thức. Vỉa hè vô hình trung trở thành "chiếc phao cứu sinh" tạo dòng tiền hàng ngày nuôi sống gia đình. Việc 63,9% hộ coi đây là sinh kế duy nhất phản ánh thực trạng thiếu hụt kỹ năng chuyển đổi nghề nghiệp. Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Frank Ellis (1999) khi khẳng định vốn con người là yếu tố quyết định khả năng đa dạng hóa sinh kế, đồng thời củng cố nhận định của Trần Thị Hồng Duyên (2013) về tình trạng bấp bênh của phụ nữ bán hàng rong.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa sinh động thông qua ngũ giác tài sản sinh kế (DFID pentagon) và bảng phân tích tương quan chéo giữa kinh nghiệm bán hàng với mức độ nghèo đa chiều. Về mặt vật chất, dù 95,5% hộ có tivi, 89,7% có điện thoại và 73,3% có xe máy, nhưng không gian sống lại vô cùng chật hẹp (61 hộ có diện tích nhà ở dưới 5m2). Sự tổn thương của nhóm hộ này không nằm ở tài sản tiện nghi tối thiểu mà nằm ở sự đứt gãy nguồn thu nhập duy nhất khi chính sách quản lý đô thị thực thi theo hướng cơ học, thiếu các biện pháp an sinh đệm đi kèm.

Đề xuất và khuyến nghị

• Quy hoạch không gian kinh doanh vỉa hè có kiểm soát và thu phí minh bạch: UBND Quận 1 cùng Phòng Quản lý đô thị cần phân loại 71 tuyến đường có bề rộng vỉa hè trên 3m (chiếm 52,98% tổng số 134 tuyến đường của quận) để kẻ vạch ranh giới, bảo đảm lối đi bộ tối thiểu 1,5m và tổ chức các khu phố ẩm thực, kinh doanh theo khung giờ xác định; hoàn thành việc phân bổ điểm kinh doanh có thu phí cho các hộ nghèo trong thời hạn 6 tháng.
• Triển khai chương trình đào tạo nghề ngắn hạn và chuyển đổi nghề chuyên biệt: Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp Hội Liên hiệp Phụ nữ Quận 1 thiết kế các khóa học nghề linh hoạt dưới 3 tháng (chế biến thực phẩm an toàn, dịch vụ du lịch, may mặc gia công); đặt chỉ tiêu 100% chủ hộ nghèo dưới 50 tuổi được tư vấn giới thiệu việc làm phù hợp trong giai đoạn 2017-2018.
• Mở rộng hạn mức tín dụng ưu đãi gắn với phương án kinh doanh hợp pháp: Ngân hàng Chính sách Xã hội Quận 1 phối hợp với các đoàn thể cơ sở nâng mức cho vay tín chấp không cần tài sản đảm bảo lên mức 30.000.000 - 50.000.000 đồng/hộ đối với 257 hộ nghèo, đi kèm điều kiện chuyển đổi mô hình buôn bán vào các điểm quy hoạch hoặc mở cửa hàng cố định trong vòng 12 tháng.
• Tăng cường năng lực trợ giúp từ mạng lưới an sinh và vốn xã hội: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và Ban giảm nghèo 10 phường duy trì tỷ lệ 100% bao phủ thẻ bảo hiểm y tế, hỗ trợ miễn giảm học phí cho con em 143 hộ nghèo có thành viên đang đi học, đồng thời thiết lập kênh đối thoại định kỳ hàng quý nhằm tháo gỡ vướng mắc cho người dân trong tiến trình lập lại trật tự đô thị.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền đô thị: UBND các quận, huyện, Sở Xây dựng, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội có thể sử dụng luận văn làm tài liệu tham chiếu để thiết kế chính sách quản lý lòng lề đường hài hòa giữa trật tự đô thị và an sinh xã hội.
• Các tổ chức chính trị - xã hội và đoàn thể địa phương: Hội Liên hiệp Phụ nữ, Mặt trận Tổ quốc và Ngân hàng Chính sách Xã hội sử dụng số liệu nghiên cứu để xây dựng các gói vay vốn ủy thác, đề án hỗ trợ phụ nữ nghèo phát triển kinh tế gia đình.
• Học viên, nghiên cứu sinh ngành Quản lý công và Chính sách công: Tiếp cận khung phương pháp luận chuẩn mực về Khung sinh kế bền vững (SLA), cách thức thiết kế bảng hỏi và kỹ thuật xử lý dữ liệu thực nghiệm trên phần mềm SPSS cho các đề tài phát triển đô thị.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGO) và chuyên gia phát triển cộng đồng: Vận dụng dữ liệu thực chứng của 257 hộ dân để xây dựng các dự án can thiệp sinh kế vi mô, hỗ trợ nhóm lao động phi chính thức dễ bị tổn thương tại các đại đô thị đang chuyển dịch nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Chính sách dọn vỉa hè ảnh hưởng như thế nào đến kinh tế hộ nghèo tại Quận 1? Chính sách này tác động tiêu cực trực tiếp khi có tới 63,9% hộ nghèo xem vỉa hè là nguồn thu nhập chính và 65,2% hộ xác nhận việc dọn dẹp vỉa hè là cú sốc kinh tế lớn nhất năm. Thu nhập trung bình từ 2-4 triệu đồng/tháng bị gián đoạn làm suy giảm khả năng chi trả sinh hoạt và trả nợ vay ngân hàng.

Khung phân tích sinh kế bền vững DFID được vận dụng ra sao trong nghiên cứu này? Tác giả đã điều chỉnh khung DFID phù hợp với thực tế đô thị bằng cách tập trung phân tích 4 nguồn vốn (con người, tài chính, vật chất, xã hội) và lược bỏ vốn tự nhiên. Mô hình đánh giá toàn diện cách thức các cú sốc chính sách tác động lên tài sản và chiến lược kiếm sống của hộ nghèo.

Tại sao phần lớn chủ hộ buôn bán vỉa hè tại Quận 1 là phụ nữ trung niên? Số liệu khảo sát ghi nhận 80,2% chủ hộ là nữ và 59,2% ở độ tuổi 45-65. Phụ nữ trung niên chọn bán hàng vỉa hè vì công việc này linh hoạt thời gian, giúp họ vừa kiếm sống vừa chăm sóc gia đình, đồng thời không đòi hỏi bằng cấp cao hay vốn đầu tư ban đầu quá lớn.

Rào cản lớn nhất khiến hộ nghèo không thể chuyển đổi nghề nghiệp là gì? Rào cản lớn nhất là vốn con người thấp kém: 77,4% chủ hộ chỉ học hết cấp 1 hoặc cấp 2 và 79% chưa từng qua đào tạo nghề. Độ tuổi trung bình cao cùng áp lực trang trải chi phí sinh hoạt hàng ngày khiến họ không đủ điều kiện và thời gian theo học các khóa đào tạo dài hạn.

Giải pháp nào giúp giải quyết hài hòa giữa mỹ quan đô thị và sinh kế vỉa hè? Giải pháp khả thi nhất là tổ chức không gian vỉa hè theo thời gian và địa điểm quy định. Tận dụng 71 tuyến đường có vỉa hè rộng trên 3m để kẻ vạch kinh doanh có thu phí và quản lý an toàn thực phẩm, vừa đảm bảo lối đi 1,5m cho người đi bộ vừa giữ nguồn sống cho hộ nghèo.

Kết luận

• Chính sách lập lại trật tự đô thị tại Quận 1 là chủ trương đúng đắn nhằm xây dựng mỹ quan đô thị nhưng đã tạo nên cú sốc sinh kế trực tiếp cho 257 hộ nghèo và cận nghèo buôn bán nhỏ lẻ.
• Sự hạn chế nghiêm trọng về vốn con người với 80,2% chủ hộ là nữ, 59,2% trong độ tuổi 45-65 và 77,4% có trình độ học vấn dưới cấp 3 là nguyên nhân chính khiến nhóm hộ này phụ thuộc hoàn toàn vào vỉa hè.
• Bán hàng vỉa hè là nguồn sống sống còn của 63,9% hộ, dẫn tới phản ứng xã hội đa phần mang tính thích ứng thụ động với 88,7% hộ tiếp tục bám trụ kinh doanh thay vì chuyển đổi nghề.
• Quản lý đô thị cần chuyển từ tư duy cấm đoán hành chính sang quy hoạch không gian chia sẻ có kiểm soát trên 71 tuyến đường rộng trên 3m kết hợp thu phí dịch vụ minh bạch.
• Cần tích hợp đồng bộ các gói hỗ trợ tín dụng ưu đãi từ 30 đến 50 triệu đồng/hộ, đào tạo nghề thực chất dưới 3 tháng và củng cố mạng lưới an sinh xã hội để giúp người dân thoát nghèo bền vững.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là cung cấp bộ dữ liệu thực chứng toàn diện về thực trạng sinh kế phi chính thức tại quận trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, khẳng định tính tất yếu của việc lồng ghép đánh giá tác động an sinh xã hội vào quá trình hoạch định chính sách công. Bước tiếp theo, các nhà quản trị đô thị cần hoàn thiện đề án phân luồng vỉa hè thí điểm trong 6 tháng tới và xây dựng bộ chỉ số theo dõi sinh kế hộ yếm thế. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cơ quan hoạch định chính sách trong nỗ lực kiến tạo các đô thị văn minh, hiện đại và nhân văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: trình bày bối cảnh vấn đề chính sách trật tự lòng đường, vỉa hè, mục tiêu nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu. Chương 2: trình bày tổng quan cơ sở lý thuyết, kết quả những nghiên cứu liên quan. Chương 3: trình bày thiết kế nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu chương 4: trình bày kết quả nghiên cứu, khảo sát từ thực tế, phân tích, thảo luận đánh giá kết quả nhằm phát hiện ra nguyên nhân tiềm ẩn của vấn đề nghiên cứu và giải đáp các câu hỏi nghiên cứu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 Chương 5: trình bày ý kiến kết luận và các khuyến nghị những giải pháp khả thi để giải quyết chính sách.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 16 CHƯ NG 2 TỔNG QUAN C SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 2. Sinh kế (livelihood): là khái niệm phổ biến được nghiên cứu và sử dụng theo nhiều cách và những cấp độ khác nhau. Theo Robert Champers: “sinh kế gồm năng lực, tài sản, cách tiếp cận (sự dự trữ, tài nguyên, quyền sở hữu, quyền sử dụng) và các hoạt động cần thiết cho cuộc sống” (Chambers, Robert (1983), Rural development: Putting the last first, Longman Scientific & Technical, co-published in the United States with John Wiley & Sons, Inc. Trong khung phân tích sinh kế bền vững của Bộ phát triển quốc tế Vương quốc Anh (DFID) thì “Sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống” (DFID’s Sustainable Livelihoods Guidance Sheets: 4).

Trong Từ điển Tiếng Việt giải thích sinh kế như sau: “sinh kế là việc làm để kiếm ăn, để mưu sống”. Trên thực tế khái niệm “sinh kế”, hay “hoạt động mưu sinh”, “phương cách kiếm sống” được các nhà nghiên cứu sử dụng nhiều trong các nghiên cứu của mình gắn với chuyên ngành dân tộc học, kinh tế học hay nhân học kinh tế. Trong nghiên cứu này thuật ngữ “sinh kế” được sử dụng với ý nghĩa là phương cách kiếm sống của các hộ nghèo, hộ cận nghèo quận 1. Sinh kế bền vững Sinh kế chỉ bền vững khi nó phải phát huy được tiềm năng con người để sản xuất và duy trì phương tiện sống của họ.

Sinh kế bền vững là những sinh kế có thể ứng phó và hồi phục ngay sau những cú sốc, duy trì hoặc tăng cường khả năng, tài sản và quyền, trong khi không tổn hại nền tảng tài nguyên thiên nhiên (Chambers & Conway, 1992). Sinh kế được xem là bền vững khi nó có khả năng đương đầu với những tổn thương mà không cần sự hỗ trợ nhất thời từ bên ngoài, đồng thời không gây tác LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 17 động bất lợi đến sinh kế của người khác và không làm giảm sút nguồn tài nguyên có thể khai thác của các thế hệ tiếp theo (DFID, 2001). Khung sinh kế bền vững Khung sinh kế bền vững do Bộ Phát triển Quốc tế Anh (Department for International Development – DFID) được các học giả và các cơ quan phát triển ứng dụng rộng rãi trong phân tích về sinh kế và đói nghèo. Khung sinh kế bền vững đề cập đến các yếu tố và thành tố hợp thành sinh kế, đó là: + Các ưu tiên mà con người có thể nhận biết được; + Các chiến lược mà họ lựa chọn để theo đuổi các ưu tiên đó; + Các thể chế, chính sách và tổ chức quyết định đến sự tiếp cận của họ đối với các loại tài sản hay cơ hội và các kết quả mà họ thu được; + Các tiếp cận của họ đối với năm loại vốn và khả năng sử dụng hiệu quả các loại vốn mình có; + Bối cảnh sống của con người, bao gồm các xu hướng kinh tế, công nghệ, dân số, các cú sốc và mùa vụ (Ashley and Carney, 1999, tr.

Khung sinh kế bền vững lấy con người và sinh kế của họ làm trung tâm của sự phân tích, nghĩa là đặt con người ở trung tâm của sự phát triển. Sinh kế của con người được phân tích dưới góc độ sở hữu và tiếp cận các loại vốn, hay tài sản vốn.1: Khung sinh kế bền vững Ghi chú: H: Nguồn vốn con người S: Nguồn vốn xã hội N: Nguồn vốn tự nhiên P: Nguồn vốn vật chất F: Nguồn vốn tài chính TÀI SẢN SINH KẾ H CÁC CHIẾN Ảnh Cấu trúc và quy LƯỢC SINH Kết quả sinh kết Bối cảnh dễ N hưởng và trình tổ chức KẾ S bị tổn các nguồn thương tiếp cận P F Nguồn: DFID,sustainable livelihoods guidance sheets, 1999 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tài sản sinh kế: bao gồm năm loại là vốn con người, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội. Sự kết hợp của các loại tài sản sinh kế sẽ cho ra ngũ giác có hình dạng, kích thước khác nhau tùy từng hộ gia đình (DFID, 2001).

-Nguồn vốn con người: gồm các năng lực cụ thể (kiến thức, kĩ năng) và năng lực tiềm tàng để giúp họ tạo ra phúc lợi cho bản thân và cho xã hội (OECD, 2001, tr. Khảo sát ở cấp độ hộ gia đình, vốn nhân lực được cụ thể hóa gồm năm yếu tố: số nhân khẩu trong hộ, số lao động tạo thu nhập cho gia đình, trình độ giáo dục, kiến thức và kĩ năng, sức khỏe của các thành viên hộ (FAO, 2005, tr.3), nó ảnh hưởng đến cách mà hộ gia đình thực hiện các chiến lược sinh kế để đạt kết quả sinh kế. - Nguồn vốn tự nhiên: bao gồm nguồn nước, đất đai và các nguồn tài nguyên sinh học được sử dụng bởi con người để tạo ra phương tiện cho sự tồn tại (Ellis, 2000), gồm cả tài nguyên có thể tái sinh và không thể tái sinh, là những yếu tố tài nguyên thiên nhiên con người có thể khai thác, sử dụng để trực tiếp hay gián tiếp tạo ra giá trị (Natural Capital -14- Committee, 2013, tr. - Nguồn vốn tài chính được hiểu đơn giản là tiền và các khoản tương đương tiền hay dễ dàng quy đổi thành tiền để phục vụ cho việc đạt được các mục tiêu sinh kế.

Vốn tài chính thể hiện dưới dạng tiền mặt, tiền tiết kiệm, các khoản tín dụng, bảo hiểm, trang sức, trợ cấp… - Nguồn vốn vật chất bao gồm tài sản công cộng (đường sá, phương tiện giao thông công cộng, nguồn nước sạch, hệ thống điện, hệ thống truyền thông tin, trường học, cơ sở y tế) và tài sản sở hữu tư nhân (phương tiện phục vụ sinh hoạt và sản xuất của cá nhân). - Nguồn vốn xã hội: là mối quan hệ kết nối con người trong xã hội để phối hợp hoạt động có hiệu quả dựa trên cơ sở của niềm tin, sự hiểu biết lẫn nhau và các giá trị chia sẻ cho nhau (Don Cohen & Laurence Prusak, 2001, tr. Người nghèo thường tìm đến sự hỗ trợ từ vốn xã hội vì sự an toàn phi chính thức mà vốn xã hội mang lại. Đó chính là các kết nối trong xã hội theo chiều dọc hoặc chiều ngang, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 19 cùng với sự thỏa thuận về việc tuân thủ nguyên tắc đã giảm thiểu chi phí đồng thời nâng cao hiệu quả trong các hoạt động giao dịch của nhóm hộ (DFID, 2001).

Bối cảnh tổn thương: là những tình huống bất lợi xảy ra mà con người không đủ khả năng đối phó (GLOPP, 2008, tr. DFID phân chia tổn thương làm ba loại: - Các cú sốc - Các xu hướng - Tính mùa vụ 2. Hoạt động sinh kế Là toàn bộ các hoạt động nhằm đạt mục đích duy trì và phát triển các nguồn tài sản sinh kế. Chủ yếu là các hoạt động tạo ra thu nhập trên các lĩnh vực: sản xuất, chăn nuôi, trồng trọt, xây dựng, thương mại, dịch vụ… 2.

Chiến lược sinh kế Chiến lược sinh kế là những quyết định của con người trong việc kết hợp những lựa chọn và sử dụng các nguồn vốn, tài sản sinh kế để tạo ra thu nhập nâng cao đời sống (Ellis, 2000). Nó bao gồm các hoạt động, sự kết hợp các hoạt động này cùng các lựa chọn mà các chủ thể phải tiến hành để đạt được mục tiêu sinh kế của mình. Khi môi trường bên ngoài thay đổi hay có các cú sốc thì người dân phải lựa chọn các chiến lược sinh kế phù hợp với bản thân mình để thích nghi với hoàn cảnh mới theo ba dạng: phát triển hoạt động sản xuất, đa dạng hoạt động sinh kế và thay đổi nơi sinh sống để có kết quả sinh kế tốt nhất. Kết quả sinh kế Là kết quả mà thông qua các chiến lược sinh kế con người đạt được bao gồm nhiều chỉ số khác nhau như việc làm và thu nhập, y tế, kiến thức và xóa đói giảm nghèo.

Năm yếu tố quan trọng của sinh kế bền vững cần được đưa vào tiêu chí để đánh giá các chiến lược sinh kế và kết quả. Lòng đường, vỉa hè: Theo Luật Giao thông đường bộ (Luật số 26/2001/QH10) có quy định đường phố là đường bộ trong đô thị gồm lòng đường và vỉa hè. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 20 Hiện nay, chưa có một định nghĩa nào chính thức về vỉa hè, tuy nhiên tại Quyết định số 74/2008/QĐ-UBND, ngày 23 tháng 10 năm 2008 của Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh ban hành quy định về quản lý và sử dụng lòng đường, vỉa hè trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh có giải thích khái niệm lòng đường, vỉa hè như sau: - Lòng đường là bộ phận của đường đô thị, được giới hạn bởi phía trong hai bên bó vỉa, có thể bố trí hệ thống hạ tầng kỹ thuật đô thị dọc tuyến khi cần thiết. Lòng đường và vỉa hè là hai yếu tố cơ bản nhất của một con đường, trong đó lòng đường dành cho các phương tiện tham gia giao thông và vỉa hè dành riêng cho người đi bộ.

Như vậy, chúng ta có thể hiểu vỉa hè là một thành phần bên trong không gian công cộng của đô thị, là khoảng không gian công cộng dành cho người đi bộ và tô điểm vẻ đẹp đô thị. Vỉa hè có 4 chức năng, bao gồm: - Làm lối đi riêng cho người đi bộ (tối thiểu là 1,5 m); - Chứa đựng kết cấu hạ tầng, bố trí hệ thống cấp điện, đường cáp quang, đường ống cấp nước, cống thoát nước, đặt cột điện, cột chiếu sáng công cộng, các biển quảng cáo và trồng cây xanh; - Làm lối ra vào các công trình ở dọc phố và phải bảo đảm bố trí được vào các điểm tiếp cận các công trình giao thông khác như cầu bộ hành và hầm chui dành cho người đi bộ.