Tổng quan nghiên cứu

Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường 991B từ Quốc lộ 51 đến hạ lưu cảng Cái Mép được phê duyệt theo Quyết định số 1661/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Đây là công trình hạ tầng giao thông trọng điểm nhằm kết nối hệ thống cảng nước sâu Thị Vải – Cái Mép với mạng lưới logistics liên vùng. Để triển khai dự án, chính quyền địa phương đã thực hiện thu hồi tổng diện tích 305.327,4 m2 đất, trong đó có 103.864,7 m2 đất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Quá trình giải phóng mặt bằng đã tác động trực tiếp đến đời sống của 124 hộ dân trên địa bàn xã Tân Hòa và xã Phước Hòa, huyện Tân Thành (nay là thị xã Phú Mỹ), với phương án bố trí 100 lô tái định cư tập trung tại khu tái định cư Mỹ Xuân.

Việc thu hồi đất nông nghiệp và di dời chỗ ở đã tạo ra sự xáo trộn sâu sắc đối với cấu trúc sinh kế truyền thống của cư dân bản địa. Mặc dù hạ tầng kỹ thuật tại nơi ở mới khang trang hơn, nhưng có đến 50% số hộ gia đình không có thành viên nào sở hữu việc làm ổn định sau khi chuyển về khu tái định cư. Đồng thời, 65% người dân bày tỏ thái độ không hài lòng đối với chính sách bồi thường và hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp của địa phương.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện sự biến đổi các nguồn lực sinh kế của các hộ dân bị ảnh hưởng bởi dự án đường 991B, nhận diện các rào cản chuyển đổi nghề và xác định nguyên nhân gây tổn thương sinh kế sau tái định cư. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát các hộ gia đình đang sinh sống tại khu tái định cư Mỹ Xuân trong giai đoạn 2015 đến 2018. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở khoa học giúp cơ quan quản lý công tối ưu hóa hiệu quả giải ngân gói ngân sách hỗ trợ chuyển đổi nghề trị giá 14,4 tỷ đồng, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ hộ dân có thu nhập bền vững sau thu hồi đất từ mức 37,5% lên trên 80% trong các dự án phát triển hạ tầng tương lai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên Khung phân tích sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLF) do Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 1999) ban hành, kết hợp lý thuyết thích ứng sinh kế của Chambers và Conway (1992) cùng quan điểm tiếp cận tài sản của Frank Ellis (2000). Khung phân tích này nhìn nhận đời sống của hộ gia đình xoay quanh 5 nguồn vốn tài sản căn bản: vốn con người, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội. Năng lực sinh kế được định hình bởi sự tương tác giữa 5 nguồn vốn này với bối cảnh dễ bị tổn thương (các cú sốc mất đất, biến động thị trường) và sự điều tiết của các cấu trúc thể chế, chính sách công.

Trong công trình này, tác giả tập trung vận dụng 4 khái niệm nền tảng:

  • Sinh kế: Tập hợp các năng lực, tài sản và hoạt động cần thiết để tạo ra phương tiện duy trì cuộc sống của hộ gia đình.
  • Sinh kế bền vững: Trạng thái sinh kế có khả năng chống chịu, phục hồi sau các cú sốc thu hồi đất, duy trì và nâng cao các nguồn vốn mà không làm suy thoái tài nguyên.
  • Tài sản sinh kế: Toàn bộ nguồn lực nội tại và khả năng tiếp cận các nguồn vốn hữu hình lẫn vô hình mà hộ gia đình kiểm soát.
  • Tái định cư và bồi thường: Quy trình can thiệp của Nhà nước nhằm di dời cư dân đến nơi ở mới và hoàn trả giá trị quyền sử dụng đất cùng các tài sản gắn liền với đất theo quy định pháp lý.

Mô hình nghiên cứu phân tích tác động trực tiếp từ chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng của dự án đường 991B đến sự dịch chuyển cấu trúc 5 nguồn vốn tài sản, từ đó luận giải chiến lược thích ứng nghề nghiệp và kết quả sinh kế thực tế của người dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật như Luật Đất đai năm 2013, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP của Chính phủ, Quyết định số 65/2014/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu về bảng giá đất, cùng các báo cáo tiến độ bồi thường của Ban Quản lý Dự án Giao thông huyện Tân Thành giai đoạn 2015-2017.
  • Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực địa thông qua bảng hỏi cấu trúc gồm 5 phần và thực hiện phỏng vấn sâu trực tiếp cán bộ địa phương cùng các chủ hộ gia đình với thời lượng 20 đến 25 phút mỗi cuộc phỏng vấn.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm n = 40 hộ gia đình được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu đại diện từ tổng số 100 hộ dân đã chuyển về sinh sống tại khu tái định cư Mỹ Xuân. Lý do lựa chọn cỡ mẫu này là do tính đồng nhất cao về đặc điểm kinh tế - xã hội và điều kiện thu hồi đất nông nghiệp của nhóm dân cư xã Tân Hòa. Phương pháp phân tích số liệu chủ yếu là thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, chỉ số Mode) được xử lý qua phần mềm Microsoft Excel, kết hợp phương pháp so sánh trước – sau (Before - After Analysis). Việc áp dụng phương pháp so sánh trước – sau cho phép bóc tách chuẩn xác mức độ biến thiên về quy mô tài sản, cơ cấu nghề nghiệp và mức thu nhập hàng tháng của 40 hộ dân trước và sau khi thực hiện quyết định thu hồi đất. Timeline nghiên cứu được thực hiện hoàn tất và bảo vệ thành công trong năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu điều tra thực địa trên 40 hộ dân tái định cư đã chỉ ra 3 phát hiện trọng tâm về sự thay đổi sinh kế:

Thứ nhất, vốn vật chất tăng lên về mặt hình thức nhưng thiếu hụt nghiêm trọng hạ tầng xã hội thiết yếu. Tỷ lệ hộ sở hữu nhà kiên cố đạt 62,5% (25 hộ) và nhà bán kiên cố đạt 35% (14 hộ), chỉ còn 2,5% (1 hộ) ở nhà tạm. Số lượng tài sản tiện nghi trong gia đình tăng mạnh từ mức trung bình 3 tài sản trước đây lên đến 8 tài sản/hộ sau khi nhận tiền đền bù. Tuy nhiên, 87,5% số hộ (35 hộ) phản ánh hoàn toàn chưa được cung cấp đường truyền internet. Đáng chú ý, 100% số hộ (40 hộ) cho biết khu tái định cư không có trường cấp 3, buộc con em phải di chuyển gần 20km ra trung tâm huyện để học tập; 100% người dân đánh giá chất lượng y tế tại trạm y tế cơ sở chưa đáp ứng được nhu cầu khám chữa bệnh.

Thứ hai, vốn tự nhiên bị xóa bỏ hoàn toàn dẫn đến sự suy thoái của vốn xã hội. Có 82,5% số hộ (33 hộ) không còn đất để duy trì sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi; chỉ có 5% số hộ (2 hộ) tiếp tục nuôi trồng thủy sản nhưng diện tích bị thu hẹp đáng kể. Sự đứt gãy không gian sinh sống làng xóm cũ khiến 82,5% số hộ (33 hộ) nhận định vốn xã hội bị kém đi rõ rệt; 92,5% số hộ (37 hộ) hoàn toàn không tham gia vào các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội tại địa phương mới do cảm thấy không mang lại lợi ích kinh tế thiết thực.

Thứ ba, chiến lược sinh kế bị đảo lộn và mức độ phân hóa thu nhập diễn ra gay gắt. Có đến 75% số hộ (30 hộ) phải thay đổi nghề nghiệp, trong đó 66,7% nguyên nhân là do mất đất sản xuất và 20% do khoảng cách quá xa nơi làm việc cũ. Cơ cấu việc làm hiện tại gồm: làm thuê chiếm 25%, buôn bán nhỏ chiếm 22,5%, công nhân chiếm 15%, di cư chiếm 12,5%, nghề thời vụ khác chiếm 20% và nuôi trồng thủy sản chỉ còn 5%. Thu nhập bình quân hàng tháng có sự chênh lệch lớn giữa các nhóm nghề: công nhân đạt 5,4 triệu đồng/tháng, kinh doanh mua bán nhỏ đạt 3,8 triệu đồng/tháng, nuôi trồng thủy sản đạt 3,1 triệu đồng/tháng, và nhóm lao động thời vụ khác chỉ đạt 2,8 triệu đồng/tháng. Đáng lo ngại, có tới 50% số hộ (20 hộ) không có bất kỳ lao động nào có việc làm ổn định.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng suy giảm năng lực sinh kế dài hạn là do người dân thiếu định hướng sử dụng dòng tiền đền bù. Phần lớn các hộ gia đình ưu tiên dùng tiền bồi thường vào việc xây cất nhà cửa khang trang và mua sắm thiết bị tiêu dùng sinh hoạt ngắn hạn, thay vì đầu tư tích lũy vào vốn con người hay tái cấu trúc sản xuất kinh doanh. Chính sách hỗ trợ đào tạo nghề của địa phương với mức trợ cấp học nghề bình quân 660.000 đồng/người chỉ mang tính ngắn hạn, thiếu tính thực tế và chưa gắn liền với nhu cầu tuyển dụng kỹ thuật cao của các doanh nghiệp cảng biển.

Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu trước đây, kết quả này có tính tương đồng cao với nghiên cứu của Vương Thị Bích Thủy (2012) tại Khu kinh tế Đông Nam và nghiên cứu của Lương Đình Huyên (2014) tại khu tái định cư thủy điện Sơn La. Các nghiên cứu đều chỉ ra rằng sự gia tăng cơ học của vốn vật chất và vốn tài chính nhất thời không thể bù đắp được sự thiếu hụt trầm trọng của vốn con người (trình độ học vấn với 65,8% chỉ dừng lại ở trung cấp nghề) và sự mất mát hoàn toàn của vốn tự nhiên.

Dữ liệu khảo sát thực tế có thể được mô tả trực quan thông qua bảng phân bố quy mô diện tích đất ở tái định cư: 72,5% số hộ (29 hộ) nhận diện tích 100m2, 20% số hộ (8 hộ) nhận 150m2 và 7,5% số hộ (3 hộ) nhận 200m2. Biểu đồ thu nhập theo ngành nghề thể hiện sự cách biệt lớn khi nhóm lao động công nhân đạt mức đỉnh 6 triệu đồng/tháng nhưng chỉ chiếm tỷ lệ 15%, trong khi 62,5% tổng số hộ rơi vào nhóm thu nhập thấp dưới 3,5 triệu đồng/tháng. Điều này phản ánh rõ nét rủi ro dễ bị tổn thương của người nông dân khi chuyển đổi từ kinh tế nông nghiệp sang kinh tế đô thị - dịch vụ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tái thiết sinh kế bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống cho các hộ dân bị thu hồi đất tại khu tái định cư Mỹ Xuân, 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể được đề xuất như sau:

Thứ nhất, hoàn thiện hạ tầng giáo dục và kết nối dịch vụ viễn thông thiết yếu. Ủy ban nhân dân huyện Tân Thành và Phòng Giáo dục và Đào tạo cần phối hợp tổ chức các tuyến xe đưa đón học sinh trung học phổ thông từ khu tái định cư đến trường trung tâm huyện (khoảng cách 20km) bắt đầu ngay từ quý 1 năm 2019, giúp giảm tỷ lệ bỏ học ở lứa tuổi thanh thiếu niên. Đồng thời, Ủy ban nhân dân xã Tân Hòa cần làm việc với các doanh nghiệp viễn thông để lắp đặt hạ tầng cáp quang, bảo đảm đạt tỷ lệ phủ sóng 100% internet băng rộng cho toàn bộ 100 hộ dân trong vòng 6 tháng tới.

Thứ hai, đổi mới chương trình đào tạo nghề gắn với chuỗi cung ứng logistics cảng Cái Mép. Ban Quản lý Dự án và Trung tâm Dạy nghề huyện Tân Thành cần thay thế các lớp dạy nghề ngắn hạn bằng các khóa đào tạo kỹ thuật chuyên sâu từ 6 đến 12 tháng về vận hành kho bãi, lái xe nâng và bảo dưỡng kỹ thuật cảng. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn từ 14,6% lên 50% trong giai đoạn 2019-2021, đồng thời ký cam kết giới thiệu việc làm với các doanh nghiệp tại Khu công nghiệp Phú Mỹ III và Cái Mép để tiếp nhận tối thiểu 70% học viên sau đào tạo.

Thứ ba, triển khai gói tín dụng chính sách ưu đãi phục hồi sản xuất kinh doanh. Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chi nhánh huyện Tân Thành phối hợp cùng các đoàn thể địa phương thiết lập thủ tục thẩm định đơn giản hóa, cung ứng các gói vay vốn trung hạn với hạn mức từ 50 đến 100 triệu đồng/hộ, mức lãi suất ưu đãi dưới 5%/năm (thấp hơn mức 6,5%/năm hiện hành). Chương trình đặt mục tiêu hỗ trợ 80% số hộ có nhu cầu vay vốn để đầu tư mở rộng cửa hàng buôn bán nhỏ và dịch vụ vận tải trong 2 năm tới.

Thứ tư, nâng cao mức giá bồi thường đất và thiết lập cơ chế giám sát an sinh hậu tái định cư. Ủy ban nhân dân tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu cần rà soát khung giá đất bồi thường tiệm cận sát giá thị trường, khắc phục mức chênh lệch 33% theo phản ánh thực tế. Song song đó, Ủy ban nhân dân huyện cần thành lập Tổ giám sát an sinh xã hội chuyên trách, định kỳ đánh giá biến động việc làm 6 tháng một lần đối với 100 hộ dân tái định cư, cam kết nâng mức độ hài lòng của cư dân từ 15% lên trên 85% vào cuối năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, cán bộ quản lý công và các nhà hoạch định chính sách tại các cơ quan ban ngành địa phương. Luận văn cung cấp khung tham chiếu thực tiễn giúp Ủy ban nhân dân các cấp và Ban Quản lý Dự án Giao thông xây dựng phương án bồi thường giải phóng mặt bằng khoa học, giảm thiểu tỷ lệ bức xúc khiếu nại từ mức 65% xuống dưới 10% trong các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn.

Thứ hai, ban quản lý các khu công nghiệp và doanh nghiệp cảng biển logistics. Doanh nghiệp có thể khai thác các dữ liệu về đặc điểm nhân khẩu học và cơ cấu tay nghề của người dân địa phương (với 65,8% có trình độ trung cấp nghề) để xây dựng kế hoạch trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, tuyển dụng và đào tạo nghề chuyển tiếp cho cư dân xung quanh cụm cảng Cái Mép – Thị Vải.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu viên và học viên cao học chuyên ngành Quản lý công, Kinh tế phát triển và Xã hội học. Công trình cung cấp quy trình nghiên cứu mẫu mực, kết hợp hài hòa lý thuyết khung sinh kế DFID với phương pháp phân tích thực nghiệm trên cỡ mẫu 40 hộ, là nguồn tài liệu hữu ích phục vụ giảng dạy và phát triển các đề tài liên quan đến an sinh xã hội hậu thu hồi đất.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ và các hiệp hội hỗ trợ phát triển cộng đồng. Các tổ chức có thể sử dụng các chỉ số định lượng về sự suy giảm vốn xã hội (82,5% số hộ cảm thấy vốn xã hội kém đi) để thiết kế các dự án can thiệp cộng đồng, hỗ trợ phụ nữ và người cao tuổi phục hồi sinh kế phi nông nghiệp một cách bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao thu nhập từ tiền bồi thường gia tăng nhưng sinh kế của hộ dân vẫn bị coi là kém bền vững? Số tiền đền bù giúp 62,5% số hộ xây dựng nhà kiên cố và tăng số lượng tài sản sinh hoạt từ 3 lên 8 danh mục/hộ. Tuy nhiên, việc mất hoàn toàn tư liệu sản xuất nông nghiệp trong khi 50% số hộ không có lao động việc làm ổn định khiến nguồn tiền dự trữ cạn kiệt dần sau 2 đến 3 năm, làm suy giảm năng lực tự chống chịu trước các cú sốc kinh tế.

Những nguyên nhân chính khiến người dân tái định cư Mỹ Xuân gặp khó khăn khi chuyển đổi nghề nghiệp là gì? Khảo sát chỉ ra 66,7% số hộ phải đổi nghề vì mất đất canh tác và 20% do nơi ở mới cách quá xa nơi làm việc cũ. Thêm vào đó, mặt bằng trình độ với 65,8% chỉ đạt trung cấp nghề cùng gói hỗ trợ học nghề ngắn hạn 660.000 đồng/người không đáp ứng được yêu cầu tuyển dụng khắt khe tại các nhà máy công nghiệp lân cận.

Hạ tầng xã hội tại khu tái định cư Mỹ Xuân còn tồn tại những bất cập cụ thể nào? Dù 100% số hộ được cấp điện nước sinh hoạt, khu dân cư vẫn chưa xây dựng trường cấp 3 khiến học sinh phải đi học xa 20km. Ngoài ra, 87,5% số hộ chưa có kết nối internet và 100% người dân đánh giá trạm y tế địa phương thiếu y bác sĩ có trình độ chuyên môn cao, gây bất tiện lớn cho sinh hoạt thường nhật.

Vốn xã hội của cộng đồng cư dân bị biến đổi như thế nào sau khi chuyển về nơi ở mới? Có đến 82,5% số hộ khẳng định vốn xã hội bị suy giảm nghiêm trọng và 92,5% hộ không tham gia vào các đoàn thể chính trị - xã hội địa phương. Sự chia cắt không gian sinh hoạt cũ đã làm suy yếu mạng lưới tương trợ xóm giềng truyền thống, khiến người dân gặp khó khăn khi tìm kiếm cơ hội việc làm mới.

Luận văn đề xuất giải pháp đột phá nào để nâng cao thu nhập cho nhóm hộ bị thu hồi đất? Tác giả đề xuất xây dựng chuỗi liên kết đào tạo nghề kỹ thuật logistics từ 6 đến 12 tháng gắn trực tiếp với 2 khu công nghiệp Phú Mỹ III và Cái Mép, đồng thời triển khai gói tín dụng ưu đãi từ 50 đến 100 triệu đồng/hộ với lãi suất dưới 5%/năm nhằm chuyển dịch 25 hộ thu nhập thấp lên mức bình quân trên 5,4 triệu đồng/tháng.

Kết luận

  • Luận văn lượng hóa toàn diện thực trạng biến đổi 5 nguồn vốn sinh kế của 40 hộ dân đại diện cho 100 hộ tái định cư thuộc dự án đường 991B huyện Tân Thành.
  • Chỉ rõ nghịch lý phát triển: Vốn vật chất và tiện nghi sinh hoạt tăng cao (62,5% nhà kiên cố) nhưng vốn tự nhiên và vốn xã hội suy giảm nghiêm trọng (82,5% hộ chịu tác động tiêu cực).
  • Nhận diện rào cản việc làm then chốt: 50% số hộ thiếu lao động có việc làm ổn định, mức thu nhập phân hóa mạnh từ 2,8 triệu đến 5,4 triệu đồng/tháng giữa các nhóm ngành nghề.
  • Đóng góp khoa học nổi bật: Bổ sung bằng chứng thực nghiệm giá trị cho khung phân tích sinh kế bền vững DFID trong bối cảnh thu hồi đất phục vụ siêu dự án hạ tầng cảng biển tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.
  • Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp an sinh đồng bộ: Hoàn thiện hạ tầng xã hội, đổi mới đào tạo nghề logistics từ 6 đến 12 tháng và hỗ trợ tín dụng ưu đãi trong giai đoạn 2019-2022.

Công trình là tài liệu tham khảo thiết thực giúp các cơ quan quản lý công nâng cao chất lượng thực thi chính sách bồi thường 305.327,4 m2 mặt bằng và bảo đảm sinh kế dài hạn cho người dân. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý hãy nghiên cứu toàn văn luận văn thạc sĩ để áp dụng hiệu quả các mô hình đánh giá sinh kế vào thực tiễn quản lý địa phương.