CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về quy hoạch sử dụng đất 1. Khái niệm về quy hoạch sử dụng đất Theo Luật Đất đai 2013 “Quy hoạch sử dụng đất là việc phân bổ và khoanh vùng đất đai theo không gian sử dụng cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu trên cơ sở tiềm năng đất đai và nhu cầu sử dụng đất của các ngành, lĩnh vực đối với từng vùng kinh tế - xã hội và đơn vị hành chính trong một khoảng thời gian xác định” [4] Như vậy, về bản chất, quy hoạch sử dụng đất là quá trình hình thành các quyết định nhằm tạo điều kiện cho việc sử dụng đất đai một cách bền vững, nhằm mang lại lợi ích cao nhất. Quy hoạch sử dụng đất thực hiện đồng thời hai chức năng quan trọng: điều chỉnh các mối quan hệ đất đai và tổ chức sử dụng đất như một tư liệu sản xuất đặc biệt.
Mục tiêu của quy hoạch là nâng cao hiệu quả sản xuất của xã hội, đồng thời bảo vệ đất đai và môi trường, đảm bảo sự phát triển bền vững trong dài hạn. Việc lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai có ý nghĩa đặc biệt quan trọng không chỉ trước mắt mà cả lâu dài. Dựa trên đặc điểm điều kiện tự nhiên, phương hướng, nhiệm vụ và mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của từng vùng lãnh thổ, quy hoạch sử dụng đất được tiến hành nhằm định hướng cho các cấp, các ngành trong việc lập quy hoạch sử dụng đất chi tiết của mình. Quy hoạch này giúp xác lập sự ổn định về mặt pháp lý cho công tác quản lý Nhà nước về đất đai, đồng thời là cơ sở để thực hiện giao đất và đầu tư phát triển sản xuất.
Điều này không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn đáp ứng các nhu cầu dân sinh, văn hóa và xã hội của cộng đồng. Mặt khác, quy hoạch sử dụng đất không chỉ là một công cụ quản lý hiệu quả của Nhà nước để tổ chức lại việc sử dụng đất đai, mà còn giúp hạn chế sự chồng chéo gây lãng phí đất đai, ngăn chặn tình trạng chuyển mục đích tùy tiện, và giảm sút nghiêm trọng quỹ đất nông lâm nghiệp, đặc biệt là diện tích trồng lúa và đất lâm nghiệp có rừng. Quy hoạch cũng đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn các hiện tượng tiêu cực như tranh chấp, lấn chiếm, huỷ hoại đất, phá vỡ sự cân bằng sinh thái và gây ô nhiễm môi trường, từ đó tránh những tổn thất hoặc kìm hãm sản xuất, phát triển kinh tế - xã hội. Nó còn giúp giảm thiểu các hậu quả khó lường liên quan đến tình hình bất ổn chính trị và an ninh quốc phòng tại từng địa phương, đặc biệt trong bối cảnh chuyển sang nền kinh tế thị trường.
Trong giai đoạn hiện nay, quy 5 hoạch sử dụng đất cần phải tính đến yếu tố biến đổi khí hậu, để đưa ra các phương án sử dụng đất phù hợp nhằm ứng phó và thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo đảm sự bền vững và phát triển lâu dài. Mục đích, nguyên tắc lập quy hoạch sử dụng đất Mục tiêu của việc lập quy hoạch sử dụng đất là nhằm lựa chọn phương án sử dụng đất đạt hiệu quả cao về kinh tế - xã hội, môi trường - sinh thái, an ninh - quốc phòng. Điều 35, Chương 4, Luật đất đai 2013 việc lập quy hoạch sử dụng đất phải đảm bảo các nguyên tắc sau đây [4]: - Phù hợp với chiến lược, quy hoạch tổng thể, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh; - Được lập từ tổng thể đến chi tiết; quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai của cấp dưới phải phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai của cấp trên; kế hoạch sử dụng đất phải phù hợp với quy hoạch sử dụng đất đã được cơ quan nhànước có thẩm quyền quyết định, xét duyệt; - Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai của cấp trên phải thể hiện nhu cầu sử dụng đất của cấp dưới; - Sử dụng đất tiết kiệm và có hiệu quả; - Khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường; - Bảo vệ, tôn tạo di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh; - Dân chủ và công khai; - Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai của mỗi kỳ phải được quyết định, xét duyệt trong năm cuối của kỳ trước đó. Căn cứ pháp lý của quy hoạch sử dụng đất cấp huyện Lập quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất luôn là một nhiệm vụ quan trọng được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm.
Tầm quan trọng của công tác quy hoạch sử dụng đất (QHSDĐ) được nêu rõ trong các văn kiện của Đảng, trong Hiến pháp, cũng như trong các Luật, Nghị định, và Thông tư. Những tài liệu này thể hiện sự cam kết của Nhà nước đối với việc quản lý và sử dụng đất đai một cách hiệu quả, bền vững, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường và đảm bảo an ninh quốc gia. 6 Khoản 4, điều 22, Luật đất đai năm 2013 xác định một trong những nội dung quản lý nhà nước về đất đai là quản lý quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất. Luật Đất đai 2024 được Quốc hội thông qua ngày 18/1/2024 và sẽ có hiệu lực từ 1/8/2024 cũng quy định rõ yêu cầu phải lập quy hoạch sử dụng đất cấp huyện (Điều 61, 66) Khoản 3, điều 7, chương 3 của Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2015 Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật đất đai 2013 đã chỉ rõ việc xác định nhu cầu sử dụng đất và đề xuất các dự án sử dụng đất cấp huyện sẽ do các phòng, ban cấp huyện xác định.
Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn sẽ xác định nhu cầu sử dụng đất của địa phương. Với bản đồ quy hoạch sử dụng đất, ký hiệu và thông số màu các loại đất sẽ tuân theo điều 3 của Thông tư 29/2014/TT-BTNMT ngày 02/6/2014. Ký hiệu thủy hệ và các đối tượng khác trên bản đồ sẽ thực hiện theo Thông tư số 28/2014/TT- BTNMT ngày 02/6/2014 về thống kê, kiểm kê đất đai và lập bản đồ hiện trạng sử dụng đất. Các quy định pháp luật về lập, điều chỉnh, xét duyệt và tổ chức thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đóng vai trò là công cụ quản lý nhà nước quan trọng.
Chúng cung cấp các căn cứ pháp lý cần thiết để đảm bảo sự phát triển đồng bộ, ổn định và an toàn. Những quy định này được thể hiện rõ ràng trong nội dung của các đề án QHSDĐ, giúp hướng dẫn và kiểm soát việc sử dụng đất một cách hiệu quả và bền vững, đồng thời đảm bảo sự tuân thủ các tiêu chuẩn và chính sách quốc gia. Nội dung lập quy hoạch sử dụng đất cấp huyện Khi tiến hành lập QHSDĐ cấp huyện, cần căn cứ vào các tài liệu, số liệu và dữ liệu như: QHSDĐ cấp tỉnh; quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của cấp tỉnh và cấp huyện; điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; hiện trạng sử dụng đất, tiềm năng đất đai và kết quả thực hiện quy hoạch sử dụng đất cấp huyện kỳ trước; nhu cầu sử dụng đất của các ngành, lĩnh vực, của cấp huyện và của cấp xã; định mức sử dụng đất; tiến bộ khoa học và công nghệ có liên quan đến việc sử dụng đất. Nội dung QHSDĐ cấp huyện được quy định cụ thể tại khoản 2, điều 40, chương 4, Luật đất đai 2013: [4] - Định hướng sử dụng đất 10 năm; 7 - Xác định diện tích các loại đất đã được phân bổ trong quy hoạch sử dụng đất cấp tỉnh và diện tích các loại đất theo nhu cầu sử dụng đất của cấp huyện và cấp xã; - Xác định các khu vực sử dụng đất theo chức năng sử dụng đến từng đơn vị hành chính cấp xã; - Xác định diện tích các loại đất đã xác định tại điểm b khoản này đến từng đơn vị hành chính cấp xã; - Lập bản đồ quy hoạch sử dụng đất cấp huyện; đối với khu vực quy hoạch đất trồng lúa, khu vực quy hoạch chuyển mục đích sử dụng đất thì thể hiện chi tiết đến từng đơn vị hành chính cấp xã; - Giải pháp thực hiện quy hoạch sử dụng đất.
Hiện nay Luật đất đai 2024 đã quy định về nội dung lập quy hoạch sử dụng đất cấp huyện có hiệu lực từ ngày 01/8/2024 với các nội dung sau: [5] - Đánh giá hiện trạng sử dụng đất và yếu tố tác động: Cập nhật thông tin và đánh giá không chỉ hiện trạng mà còn các yếu tố tác động mới như biến đổi khí hậu, thách thức môi trường và các vấn đề phát triển bền vững. - Dự báo nhu cầu sử dụng đất chi tiết hơn: Nhu cầu sử dụng đất không chỉ dựa trên nhu cầu kinh tế - xã hội mà còn gắn với yêu cầu bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu, đảm bảo sự phát triển cân bằng và bền vững. - Xác định diện tích và phân bổ chi tiết các loại đất: Tương tự Luật Đất đai 2013, nhưng có sự nhấn mạnh hơn về phân bổ đất đai cho các khu vực cần bảo vệ (như rừng phòng hộ, khu bảo tồn thiên nhiên), và các khu vực ưu tiên phát triển kinh tế xanh, đô thị thông minh. - Phân bổ đất đai có tính đến yếu tố biến đổi khí hậu: Xác định các khu vực an toàn về địa chất, thủy văn, và dự phòng cho các tình huống khẩn cấp, thiên tai.
- Phương án sử dụng đất quốc phòng, an ninh: Quy hoạch chi tiết hơn về khu vực đất dành cho quốc phòng, an ninh, trong đó có tính đến các yếu tố bảo vệ môi trường và giảm thiểu tác động đến cộng đồng. - Đề xuất phương án tổ chức không gian: Mở rộng nội dung này để phù hợp với các chiến lược phát triển không gian mới như đô thị xanh, giao thông thông minh, và quy hoạch phát triển hạ tầng tích hợp. 8 - Giải pháp thực hiện quy hoạch và giám sát: Đề xuất các giải pháp cụ thể về tổ chức thực hiện quy hoạch với sự nhấn mạnh về tính công khai, minh bạch và cơ chế giám sát chặt chẽ từ cộng đồng và các tổ chức xã hội.