Luận văn thạc sĩ hay đánh giá hiện trạng quần thể loài chà vá chân nâu pygathrix nemaeus linnaeus 1771 tại khu vực đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên động châu khe nước trong tỉnh quảng bình

Đánh giá hiện trạng quần thể loài chà vá chân nâu tại khu vực đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên động Châu Khe Nước, Quảng Bình.

• Tác giả: Trần Đặng Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng quần thể loài chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus (Linnaeus, 1771) tại khu vực đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong, tỉnh Quảng Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.2. Đặc điểm chung của thú linh trưởng
• 1.3. Bảo tồn Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.4. Một số đặc điểm của loài Chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Vị trí địa lý. Đặc điểm khí hậu, thủy văn
• 3.3. Địa hình và địa chất
• 3.4. Khu hệ thực vật
• 3.5. Khu hệ động vật
• 3.6. Thực trạng về dân sinh, kinh tế - xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng quần thể loài Chà vá chân nâu tại khu vực đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe nước trong
• 4.2. Kết quả điều tra hiện trạng quần thể Chà vá chân nâu
• 4.3. Đặc điểm cấu trúc đàn của Chà vá chân nâu tại khu vực nghiên cứu
• 4.4. Đặc điểm phân bố loài Chà vá chân nâu tại khu vực nghiên cứu
• 4.5. Phân bố của loài Chà vá chân nâu theo khu vực
• 4.6. Phân bố của loài Chà vá chân nâu theo độ cao
• 4.7. Đánh giá mức độ đe dọa
• 4.8. Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác bảo tồn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về quần thể chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus

Quần thể chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus là một trong những loài động vật đặc hữu của Việt Nam, Lào và Campuchia. Loài này được phân loại là nguy cấp trong danh sách đỏ của IUCN. Khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước, Quảng Bình, là một trong những nơi quan trọng để bảo tồn loài này. Nghiên cứu về quần thể chà vá chân nâu tại khu vực này sẽ cung cấp thông tin quý giá cho công tác bảo tồn.

1.1. Đặc điểm sinh học của chà vá chân nâu

Chà vá chân nâu có đặc điểm sinh học độc đáo, bao gồm cấu trúc cơ thể và hành vi sống. Loài này chủ yếu sống trên cây và có chế độ ăn đa dạng, bao gồm trái cây và lá cây.

1.2. Tình trạng bảo tồn của Pygathrix nemaeus

Tình trạng bảo tồn của chà vá chân nâu đang gặp nhiều thách thức. Sự suy giảm môi trường sống và áp lực từ săn bắn là những yếu tố chính đe dọa đến quần thể này.

II. Vấn đề bảo tồn quần thể chà vá chân nâu tại Động Châu Khe Nước

Khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước đang đối mặt với nhiều vấn đề trong công tác bảo tồn quần thể chà vá chân nâu. Việc mất môi trường sống do khai thác rừng và sự gia tăng dân số là những thách thức lớn. Cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để duy trì quần thể này.

2.1. Các mối đe dọa từ môi trường sống

Môi trường sống của chà vá chân nâu đang bị đe dọa bởi việc khai thác rừng và biến đổi khí hậu. Những thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh tồn của loài này.

2.2. Tác động của con người đến quần thể chà vá

Hoạt động săn bắn và buôn bán động vật hoang dã đã làm giảm số lượng cá thể chà vá chân nâu trong tự nhiên. Cần có các biện pháp ngăn chặn hiệu quả để bảo vệ loài này.

III. Phương pháp nghiên cứu quần thể chà vá chân nâu

Nghiên cứu quần thể chà vá chân nâu tại khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước được thực hiện thông qua các phương pháp điều tra hiện trường và phân tích dữ liệu. Các phương pháp này giúp xác định số lượng và tình trạng sức khỏe của quần thể.

3.1. Phương pháp điều tra hiện trường

Phương pháp điều tra hiện trường bao gồm việc quan sát và ghi nhận số lượng cá thể chà vá chân nâu trong môi trường tự nhiên. Điều này giúp đánh giá tình trạng quần thể một cách chính xác.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để đánh giá tình trạng sức khỏe và cấu trúc quần thể chà vá chân nâu. Kết quả sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn.

IV. Kết quả nghiên cứu về quần thể chà vá chân nâu

Kết quả nghiên cứu cho thấy quần thể chà vá chân nâu tại khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước đang trong tình trạng nguy cấp. Số lượng cá thể giảm sút đáng kể do các yếu tố môi trường và con người. Cần có các biện pháp bảo tồn khẩn cấp.

4.1. Đặc điểm cấu trúc đàn của chà vá chân nâu

Cấu trúc đàn của chà vá chân nâu cho thấy sự phân bố không đồng đều giữa các cá thể. Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản và sự tồn tại của quần thể.

4.2. Tình trạng sức khỏe của quần thể

Tình trạng sức khỏe của quần thể chà vá chân nâu cho thấy nhiều cá thể bị suy giảm sức khỏe do thiếu thức ăn và môi trường sống không ổn định.

V. Giải pháp bảo tồn quần thể chà vá chân nâu

Để bảo tồn quần thể chà vá chân nâu tại khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước, cần triển khai các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm bảo vệ môi trường sống và tăng cường công tác tuyên truyền.

5.1. Bảo vệ môi trường sống

Bảo vệ môi trường sống là yếu tố quan trọng để duy trì quần thể chà vá chân nâu. Cần có các biện pháp ngăn chặn khai thác rừng và bảo vệ các khu vực sinh sống của loài này.

5.2. Tuyên truyền và giáo dục cộng đồng

Tuyên truyền và giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn chà vá chân nâu sẽ giúp nâng cao nhận thức và giảm thiểu các hoạt động săn bắn trái phép.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho chà vá chân nâu

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy quần thể chà vá chân nâu tại khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước đang gặp nhiều thách thức. Tuy nhiên, với các biện pháp bảo tồn hợp lý, có thể cải thiện tình trạng của loài này trong tương lai.

6.1. Tương lai của quần thể chà vá chân nâu

Tương lai của quần thể chà vá chân nâu phụ thuộc vào các nỗ lực bảo tồn và quản lý hiệu quả. Cần có sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương.

6.2. Đề xuất nghiên cứu tiếp theo

Đề xuất các nghiên cứu tiếp theo để theo dõi tình trạng quần thể chà vá chân nâu và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn đã triển khai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được ghi nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học linh trưởng hàng đầu Đông Nam Á với 25 loài thuộc 3 họ chính, trong đó 92% số loài nằm trong Danh lục Đỏ thế giới của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN 2019) và 88% được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam 2007. Tuy nhiên, áp lực săn bắt trái phép cùng sự thu hẹp sinh cảnh đang đe dọa trực tiếp đến sự sinh tồn của nhiều loài nguy cấp. Điển hình là loài Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus), loài đặc hữu Đông Dương được xếp ở mức Nguy cấp (EN) theo Danh lục Đỏ IUCN và thuộc nhóm IB theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm xác định quy mô quần thể, cấu trúc bầy đàn, đặc điểm phân bố không gian và nhận diện các mối đe dọa chủ yếu đối với Chà vá chân nâu tại khu vực đề xuất thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Phạm vi nghiên cứu bao quát 22 tiểu khu với tổng diện tích hơn 20.000 ha rừng nhiệt đới thường xanh đất thấp nguyên sinh, thuộc vùng sinh thái đất thấp miền Trung rộng khoảng 500.000 ha dọc biên giới Việt Nam - Lào.

Thời gian khảo sát thực địa được triển khai từ tháng 6 đến tháng 8 năm 2017, chia thành 2 đợt điều tra chuyên sâu. Ý nghĩa then chốt của công trình là thiết lập bộ cơ sở dữ liệu khoa học định lượng đầu tiên về quần thể Chà vá chân nâu tại Khe Nước Trong, cung cấp luận cứ thực tiễn phục vụ chuyển đổi hạng bảo tồn từ Rừng phòng hộ Động Châu thành Khu bảo tồn thiên nhiên cấp quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết sinh thái học quần thể và lý thuyết sinh thái cảnh quan nhằm đánh giá mối quan hệ tương tác giữa loài linh trưởng với cấu trúc sinh cảnh rừng nhiệt đới. Hệ thống phân loại thú linh trưởng được áp dụng đồng bộ theo khung phân loại quốc tế của Christian Roos cùng các cộng sự (2014), công nhận Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ chính gồm Họ Cu li (Lorisidae), Họ Khỉ (Cercopithecidae) và Họ Vượn (Hylobatidae).

Các khái niệm trọng tâm bao gồm: cấu trúc bầy đàn, phân tầng sinh thái, sinh cảnh ưa thích của giống Pygathrix, chỉ số đa dạng sinh học và ngưỡng dung nạp quần thể. Cơ sở pháp lý và bảo tồn được đối chiếu dựa trên Nghị định 160/2013/NĐ-CP, Nghị định 64/2019/NĐ-CP, Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Phụ lục I của Công ước CITES 2016.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được tổng hợp từ hai kênh chính: điều tra xã hội học và khảo sát sinh thái thực địa. Phương pháp phỏng vấn bán định hướng được thực hiện với cán bộ kiểm lâm, nhân viên bảo vệ rừng và thợ săn giàu kinh nghiệm tại xã Kim Thủy nhằm xác định sơ bộ vị trí xuất hiện của linh trưởng.

Phương pháp điều tra theo tuyến là phương pháp cốt lõi. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 30 tuyến điều tra cố định được thiết lập qua các dạng sinh cảnh rừng thường xanh, chiều dài mỗi tuyến từ 2,0 km đến 2,5 km, trải dài từ độ cao 208 m đến 914 m. Lý do lựa chọn phương pháp điều tra tuyến lặp lại trong 3 ngày liên tục là nhằm hạn chế sai số quan sát, kiểm soát triệt để hiện tượng đếm trùng lặp và tăng độ tin cậy thống kê khi ghi nhận các loài linh trưởng sống trên tán rừng cao. Đội khảo sát gồm 2 đến 3 thành viên di chuyển với vận tốc 1,0 - 1,5 km/h trong khung giờ từ 7h00 đến 17h00, sử dụng ống nhòm chuyên dụng và thiết bị GPS định vị tọa độ.

Mức độ ảnh hưởng của các mối đe dọa được định lượng bằng phương pháp cho điểm của Margoluis và Salafsky (2001) dựa trên 3 tiêu chí: phạm vi tác động, cường độ phá hủy và tính cấp thiết. Dữ liệu không gian và bản đồ phân bố được xử lý đồng bộ trên phần mềm MapInfo 15 trong giai đoạn nghiên cứu từ tháng 6 đến tháng 10 năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa trên 30 tuyến điều tra đã ghi nhận được 68 đàn Chà vá chân nâu qua 90 lần quan sát trực tiếp. Số lượng cá thể trong mỗi đàn có sự dao động lớn từ 3 đến 50 cá thể, với quy mô trung bình đạt 13 đến 14,5 cá thể/đàn.

Cấu trúc đàn được chia thành 4 nhóm quy mô rõ rệt: nhóm đàn nhỏ từ 3 đến 10 cá thể chiếm tỷ lệ cao nhất với 54,41% (37 đàn); nhóm từ 11 đến 20 cá thể chiếm 23,53% (16 đàn); nhóm từ 21 đến 30 cá thể chiếm 16,18% (11 đàn); và nhóm đàn lớn trên 30 cá thể chiếm tỷ lệ thấp nhất là 5,88% (4 đàn).

Về phân bố không gian, có sự chênh lệch rõ rệt giữa hai khu vực: khu vực phía Tây ghi nhận 54 đàn (chiếm 79,41% tổng số đàn), trong khi khu vực phía Đông chỉ phát hiện 14 đàn (chiếm 20,59%). Xét theo độ cao địa hình, loài tập trung nhiều nhất ở đai cao 400 - 600 m với 29 đàn (chiếm 42,65%); đai cao 200 - 400 m ghi nhận 20 đàn (chiếm 29,41%); đai cao 600 - 800 m có 16 đàn (chiếm 23,53%) và đai cao trên 800 m chỉ ghi nhận 3 đàn (chiếm 4,41%).

Thảo luận kết quả

Sự tập trung vượt trội của Chà vá chân nâu tại phía Tây (79,41%) bắt nguồn trực tiếp từ chất lượng sinh cảnh. Phía Tây sở hữu diện tích rừng giàu nguyên sinh với cấu trúc 5 tầng tán khép kín, tập trung nhiều cây gỗ lớn thuộc họ Trám, họ Dẻ và họ Dâu tằm – nguồn cung cấp thức ăn và vị trí ngủ an toàn trên tán cao (tầng 10 - 25 m). Ngược lại, khu vực phía Đông chủ yếu là rừng nghèo và rừng thứ sinh phục hồi sau nương rẫy, chịu áp lực tác động mạnh hơn từ các hoạt động dân sinh của 2 xã vùng đệm Kim Thủy và Lâm Thủy.

So với các nghiên cứu linh trưởng tại miền Trung và ghi nhận của Timmins & Duckworth tại Lào (loài phân bố rộng từ 200 m đến 1.600 m), quần thể tại Khe Nước Trong có xu hướng gắn liền với đai núi đất thấp 400 - 600 m gần các thung lũng ven sông Sa Ram và suối Khe Bang.

Dữ liệu khảo sát được mô hình hóa qua hệ thống bản đồ phân bố GIS và biểu đồ cột tần suất cá thể, minh chứng tính ổn định của cấu trúc xã hội loài. Kết quả đánh giá theo thang điểm Margoluis & Salafsky xác định 4 mối đe dọa chính: Săn bắt động vật hoang dã xếp hạng I (11 điểm), Khai thác gỗ trái phép xếp hạng II (8 điểm), Khai thác vàng xếp hạng III (7 điểm) và Thu hái lâm sản ngoài gỗ xếp hạng IV (6 điểm). Việc phát hiện nhiều bẫy dây phanh xe đạp và các lán trại bỏ hoang khẳng định áp lực săn bắt vẫn là nguy cơ nghiêm trọng nhất.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thiết lập mạng lưới tuần tra và tháo gỡ bẫy chuyên sâu: Ban quản lý Rừng phòng hộ Động Châu phối hợp với Hạt Kiểm lâm Lệ Thủy triển khai tuần tra định kỳ tại 30 tuyến giám sát trọng điểm, mục tiêu loại bỏ 100% bẫy bắt thú và giảm 85% các vụ xâm phạm rừng trái phép trong giai đoạn 2020 - 2022.

Thứ hai, hoàn thiện hồ sơ nâng cấp thành lập Khu Bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong: Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Bình và Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn cần phê duyệt quy hoạch phân khu chức năng cho 22 tiểu khu (hơn 20.000 ha), phân định rõ vùng bảo vệ nghiêm ngặt ở phía Tây (nơi tập trung 54 đàn Chà vá chân nâu) trong thời gian 2020 - 2021.

Thứ ba, triển khai chương trình sinh kế thay thế cho cộng đồng vùng đệm: Ủy ban Nhân dân huyện Lệ Thủy phối hợp các tổ chức phi chính phủ (như VietNature) hỗ trợ kỹ thuật canh tác, giao khoán bảo vệ rừng cho 73,6% hộ dân người Vân Kiều tại hai xã Kim Thủy và Lâm Thủy, hướng tới nâng thu nhập bình quân thêm 20% trong giai đoạn 2021 - 2025 nhằm giảm phụ thuộc vào lâm sản.

Thứ tư, xây dựng hệ thống giám sát đa dạng sinh học dài hạn: Thiết lập trạm quan trắc cố định, ứng dụng bẫy ảnh kỹ thuật số và phần mềm SMART trong giám sát quần thể linh trưởng, công bố báo cáo hiện trạng định kỳ 2 năm/lần cho lực lượng kiểm lâm địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng Kiểm lâm: Cung cấp luận cứ khoa học và bản đồ phân bố chi tiết giúp Chi cục Kiểm lâm Quảng Bình, Ban quản lý rừng xây dựng kế hoạch phân bổ lực lượng bảo vệ rừng trúng đích tại các tiểu khu 515, 517, 531, 534, 536.

Các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia bảo tồn động vật hoang dã: Cung cấp bộ số liệu thực địa tin cậy về 68 đàn Chà vá chân nâu, hỗ trợ xây dựng các dự án tài trợ bảo tồn đa dạng sinh học dải Trường Sơn.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lâm nghiệp: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra tuyến, kỹ thuật xử lý dữ liệu GIS và đánh giá mối đe dọa sinh thái trong quản lý tài nguyên rừng.

Chính quyền địa phương huyện Lệ Thủy: Cung cấp góc nhìn thực tiễn để hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội gắn liền với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên tại 2 xã biên giới Kim Thủy và Lâm Thủy.

Câu hỏi thường gặp

Số lượng đàn và cá thể Chà vá chân nâu ghi nhận tại Khe Nước Trong là bao nhiêu? Nghiên cứu đã ghi nhận chính xác 68 đàn Chà vá chân nâu qua 90 lần quan sát trên 30 tuyến điều tra thực địa. Quy mô đàn dao động từ 3 đến 50 cá thể, kích thước đàn trung bình đạt từ 13 đến 14,5 cá thể/đàn, trong đó đàn nhỏ dưới 10 cá thể chiếm đa số (54,41%).

Tại sao quần thể Chà vá chân nâu lại phân bố tập trung chủ yếu ở phía Tây khu bảo tồn? Khu vực phía Tây ghi nhận tới 54 đàn (chiếm 79,41% tổng số đàn) do nơi đây duy trì diện tích lớn rừng giàu nguyên sinh với độ che phủ tán cao trên 80%, dồi dào cây thức ăn và ít chịu sự tác động tiêu cực từ hoạt động khai thác dân sinh so với khu vực phía Đông.

Mối đe dọa nào nguy hiểm nhất đối với loài Chà vá chân nâu tại khu vực nghiên cứu? Theo phương pháp đánh giá của Margoluis và Salafsky, bẫy bắt và săn bắn động vật hoang dã là mối đe dọa nguy hiểm nhất (xếp hạng I với 11 điểm tổng). Khảo sát thực địa đã phát hiện nhiều bẫy dây phanh xe đạp và dấu vết lán trại của thợ săn rải rác trong rừng.

Chà vá chân nâu tại Khe Nước Trong thường xuất hiện nhiều nhất ở độ cao nào? Loài Chà vá chân nâu phân bố chủ yếu ở đai cao từ 400 m đến 600 m với 29 đàn ghi nhận (chiếm 42,65%), tiếp theo là đai cao 200 m đến 400 m với 20 đàn (chiếm 29,41%). Các vị trí trên 800 m chỉ ghi nhận 3 đàn do điều kiện thực vật kém phong phú hơn.

Đóng góp khoa học và thực tiễn lớn nhất của luận văn này là gì? Luận văn đã lấp đầy khoảng trống dữ liệu khoa học chuyên sâu về Chà vá chân nâu tại Động Châu - Khe Nước Trong, cung cấp bản đồ phân bố 68 đàn và minh chứng thuyết phục để các cấp chính quyền ra quyết định thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên cấp quốc gia.

Kết luận

• Luận văn đã xác định được 68 đàn Chà vá chân nâu với quy mô trung bình 13 - 14,5 cá thể/đàn, khẳng định Khe Nước Trong là nơi lưu giữ quần thể linh trưởng nguy cấp quan trọng bậc nhất miền Trung.
• Cấu trúc không gian phản ánh tính chuyên biệt sinh thái cao khi 79,41% số đàn tập trung tại rừng giàu phía Tây và 72,06% số đàn phân bố ở dải độ cao dưới 600 m.
• Xác định và lượng hóa 4 nhóm mối đe dọa sinh cảnh, trong đó nạn săn bắt và khai thác gỗ trái phép chiếm vị trí hàng đầu cần ưu tiên xử lý.
• Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc phục vụ lộ trình thành lập chính thức Khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong giai đoạn 2020 - 2022.
• Kiến nghị các nhà quản lý, tổ chức bảo tồn và địa phương triển khai ngay các giải pháp tuần tra thực địa gắn liền hỗ trợ sinh kế bền vững cho đồng bào vùng đệm trong giai đoạn 2020 - 2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt nam là một quốc gia có mức độ đa dạng các loài thú linh trƣởng rất cao ở Khu vực Đông Nam Á. Hiện nay, các nhà khoa học đã xác định đƣợc 25 loài thú linh trƣởng thuộc 3 họ chính: Họ Culi (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vƣợn (Hylobatidae) tại Việt Nam. Ngoài sự đa dạng về loài, Việt Nam là quốc gia có số lƣợng loài thuộc nhóm đặc hữu cao nhất thế giới, bên cạnh một số quốc gia có mức đặc hữu cao nhƣ Brazil, Indonesia, Madagasca. Tuy nhiên, do áp lực săn và bị mất sinh cảnh sống nên các quần thể động vật hoang dã nói chung và các loài linh trƣởng nói riêng đang bị suy giảm nhanh chóng, đứng trƣớc nguy cơ bị tuyệt chủng cao.

Khu vực đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nƣớc Trong ( au đây gọi t t là khu vực Động Châu - Khe Nước Trong) nằm ở huyện Lệ Thủy, phía Tây Nam tỉnh Quảng Bình, giáp với biên giới Việt Nam - Lào và KBTTN Bắc Hƣớng Hóa, tỉnh Quảng Trị. Khu vực này có diện t ch khoảng hơn 20.000 ha, bao gồm chủ yếu là rừng nhiệt đới thƣờng xanh còn t nh chất nguyên sinh nằm trong Vùng sinh thái Đất thấp miền Trung rộng lớn (khoảng 500.000 ha) kéo dài dọc biên giới Việt Nam - Lào từ huyện Minh Hóa nối liền với các huyện Bố Trạch, Quảng Ninh và Lệ Thủy tỉnh Quảng Bình sang huyện Hƣớng Hóa tỉnh Quảng Trị. Đây là một trong những khu vực có diện tích rừng tự nhiên liên tục rộng lớn nhất ở Việt Nam và chỉ còn thấy tồn tại ở một vài khu vực dọc biên giới Việt- Lào. Đặc biệt khu vực Động Châu - Khe Nƣớc Trong còn bảo tồn đƣợc một diện tích lớn kiểu rừng nhiệt đới thƣờng xanh còn tính chất nguyên sinh trên vùng đất thấp.

Kiểu rừng đã trở nên rất hiếm ở Việt Nam do bị tác động mạnh và bị thu hẹp ở các vùng khác. Về động vật bƣớc đầu đã ghi nhận sự tồn tại của nhiều loài động vật quý hiếm nhƣ Bò tót, Sao La, Mang Lớn, Chà vá chân nâu, Thỏ vằn, Trĩ sao, Hồng hoàng vv Về thực vật có nhiều loài qu hiếm nhƣ: Gụ mật, Gụ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 lau, Lim xanh, Vù hƣơng, Re hƣơng, Dạ hƣơng Khu vực Động Châu - Khe Nƣớc Trong đƣợc tổ chức Bảo tồn Chim Thế giới công nhận là một trong 62 vùng chim quan trọng và đặc hữu của Việt Nam (2002). Chà vá chân nâu là loài đặc hữu của Việt Nam, Lào và Căm Pu Chia, là loài có nghĩa bảo tồn toàn cầu, đƣợc phân hạng ở mức Nguy cấp (EN) trong Danh lục Đỏ các loài bị đe dọa của Hiệp hội Bảo tồn thiên nhiên thế giới IUCN 2019 , Phụ lục I của CITES 2015. Ở phạm vi Quốc gia loài này đƣợc xếp ở mức Nguy cấp EN trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 , và có tên trong nhóm IB của Nghị Định 06/2019/NĐ-CP của Ch nh phủ nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Ở Việt Nam Chà vá chân nâu phân bố dọc dãy Trƣờng Sơn khu vực giáp biên giới Việt Nam - Lào. Giới hạn phân bố ph a bắc là tỉnh Nghệ n và giới hạn ph a nam là tỉnh Đăk Lăk .Ngoài ra Chà vá chân nâu còn có ở bán đảo Sơn Trà, Đà N ng Van Peenan, 1969. Nằm trong khu vực phân bố tự nhiên của Chà vá chân nâu, KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong là một trong số ít các khu vực đang bảo tồn đƣợc một diện tích lớn rừng nhiệt đới thƣờng xanh còn tính chất nguyên sinh trên vùng đất thấp. Đồng thời khu vực này nằm trong vùng sinh thái đất thấp miền Trung rộng lớn đƣợc đánh giá là một trong các trung tâm đa dạng sinh học của thế giới.

Từ trƣớc đến nay chƣa có cuộc điều tra chuyên sâu nào về loài Chà vá chân nâu đƣợc thực hiện tại khu vực này. Vì vậy, tôi lựa chọn đề tài “Đánh giá hiện trạng quần thể loài chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus (Linnaeus, 1771) tại khu vực đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nƣớc Trong, tỉnh Quảng Bình”. Các kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ bổ sung vào làm cơ sở dữ liệu khoa học đƣa ra các đề xuất, hƣớng giải quyết nhằm quản lý và bảo tồn quần thể loài Chà vá chân nâu nói riêng và các loài động vật hoang dã nói chung tại khu vực Động Châu - Khe Nƣớc Trong. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Phân loại thú linh trƣởng ở Việt Nam 1. Đặc điểm chung của thú linh trưởng Bộ Linh trƣởng (Primates) hay còn gọi là Bộ Khỉ hầu gồm những loài thú có kiểu đi bằng cả bàn chân, sống chủ yếu trên cây, ăn tạp hay ăn thực vật. Ngoài những đặc điểm chung về cấu tạo của động vật có xƣơng sống, của nhóm thú thì sự thích nghi với đời sống trên cây của thú Linh trƣởng đƣợc đặc trƣng bởi hình dạng và cấu trúc các chi. Xƣơng cẳng tay, xƣơng cánh tay khớp động với xƣơng bả vai và có thể quay quanh trục của nó.

Chi có 5 ngón, ngón 1 (ngón cái) nằm đối diện với 4 ngón còn lại. Hệ xƣơng đai ngực luôn có xƣơng đòn, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho cử động ngang của chi trƣớc một thể loại vận động rất cần thiết cho đời sống leo trèo. Nhờ cấu tạo đặc biệt này nên chi trƣớc giảm đáng kể vai trò nâng đỡ cơ thể trong vận chuyển và khả năng cầm nắm tốt hơn gọi là tay. Thân chuyển dần tƣ thế nằm ngang của nhóm thú thành chiều thẳng đứng, đồng thời sự thay đổi đó cũng đã làm thay đổi vị trí của nhiều nội quan và não.

Hộp sọ tăng theo chiều cao và giảm nhiều chiều dài. Đáy hộp sọ nằm vuông góc với cột sống. Hai hố mắt gần nhau, mắt hƣớng về trƣớc tạo nên kiểu nhìn lƣỡng hình. Thể tích hộp sọ tƣơng đối lớn so với cơ thể và phát triển đồng thời với sự tăng thể tích não bộ.

Tăng thể tích não bộ là đặc điểm rất tiến hoá tiến bộ của thú Linh trƣởng. Trong não, áo não mới phát triển mạnh cả về thể tích và khối lƣợng. Thùy khứu giác giảm nhiều. Cùng với sự phát triển áo não mới là sự phát triển số lƣợng khe rãnh trên bán cầu não.

Não trƣớc có hai bán cấu với k ch thƣớc lớn và trùm lên nhiều phần não khác. Liên quan đến sự phát triển áo não mới là sự LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 phát triển các phản xạ thần kinh có điều kiện và các đặc điểm tâm sinh lý (Phạm Nhật, 2002). Phân loại thú Linh trưởng ở Việt Nam Cho đến nay đã có rất nhiều nhà khoa học trong nƣớc và quốc tế nghiên cứu về khu hệ thú Linh trƣởng ở Việt Nam và đƣa ra nhiều quan điểm phân loại thú Linh trƣởng khác nhau, các quan điểm này thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các tác giả (bảng 1. Chẳng hạn, Phạm Nhật (2002) cho rằng thú Linh trƣởng Việt Nam bao gồm 25 loài và phân loài thuộc 3 họ; trong khi đó Groves 2004 chỉ ra rằng Việt Nam có 24 loài và phân loài.

Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh 2009 cũng đã liệt kê 25 loài thú linh trƣởng thuộc 3 họ khác nhau đƣợc ghi nhận ở Việt Nam Năm 2010 Van Ngoc Thinh et al, căn cứ vào dữ liệu phân tích về gen, âm học và hình thái đã mô tả loài vƣợn mới ở dãy Trƣờng Sơn. Tên Vƣợn má hung trung bộ (Nomascus annamensis Van Ngoc Thinh, Mootnick, Vu Ngoc Thanh, Nadler, Roos, 2010). Trong khi đó hệ thống phân loại thú linh trƣởng của Blair et al (2011), thì khu hệ linh trƣởng của Việt Nam gồm 26 loài và phân loài thuộc 3 họ. Hai loài mới so với danh lục của Groves (2004) là Khỉ đuôi dài côn đảo (Caenolestes condorensis Albuja and Patterson, 1996) và Vƣợn má hung Trung Bộ (Nomascus annamensis, Van Ngoc Thinh, Mootnick, Vu Ngoc Thanh, Nadler, roos, 2010).

Nadler (2012) đã liệt kê hệ thống phân loại linh trƣởng ở Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ. Theo Christian Roos et al, 2013 thì khu hệ linh trƣởng Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ. Mới đây nhất là theo phân loại linh trƣởng Châu Á của Roos et al (2014) thì khu hệ thú linh trƣởng Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ. So với hệ thống phân loại của Marye.

Blair và cộng sự (2011) thì hệ thống LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 phân loại này không có Khỉ đuôi dài côn đảo (Caenolestes condorensis Albuja and Patterson, 1996). Tuy có sự khác nhau về số lƣợng loài, nhìn chung các tác giả đều thống nhất rằng khu hệ thú Linh trƣởng ở Việt Nam có 3 họ ch nh: Họ Cu li (Loridae), họ Khỉ Cercopithecidae và họ Vƣợn Hylobatidae). Tổng kết về phân loại thú Linh trƣởng ở VN theo thời gian Năm Họ Số loài và phân loài Nguồn thông tin 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2004 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) 2011 3 26 Blair et al (2011) 2013 3 25 Roos et al (2013) 2014 3 25 Roos et al (2014) Trong luận văn này, việc sử dụng hệ thống phân loại thú Linh trƣởng sẽ theo hệ thống phân loại của Roos và cộng sự 2014 vì đây là hệ thống phân loại mới nhất, phản ánh đầy đủ phân loại học của thú Linh trƣởng Việt Nam và đƣợc các nhà khoa học đang sử dụng rộng rãi. Theo hệ thống phân loại này, khu hệ thú Linh trƣởng Việt Nam đƣợc trình bày ở bảng 1.

Phân loại thú Linh trƣởng ở Việt Nam theo Christian Roos (2014) Tên Việt Nam Tên khoa học I Họ Cu li Loridae 1 Cu li lớn Nycticebus bengalensis (Lacepede, 1800) 2 Cu li nhỏ Nycticebus pygmaeus (Bonhote, 1907) II Họ khỉ Cercopithecidae 3 Khỉ mặt đỏ Macaca arctoides (I. Geoffroy, 1831) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.