CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. KHÁI NIỆM , CÁC ĐẶC TRƯNG CỦA CHẤT THẢI RẮN Y TẾ 1. Khái niệm chung về chất thải y tế Chất thải y tế là vật chất ở thể rắn, lỏng và khí được thải ra từ các cơ sở y tế bao gồm chất thải y tế nguy hại và chất thải thông thường [4]. Chất thải rắn y tế là chất thải y tế ở thể rắn.
Chất thải y tế nguy hại là chất thải y tế chứa yếu tố nguy hại cho sức khoẻ con người và môi trường như dễ lây nhiễm, gây ngộ độc, phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ ăn mòn hoặc có đặc tính nguy hại khác nếu những chất thải này không được tiêu hủy an toàn. Chất thải rắn y tế nguy hại là chất thải y tế nguy hại ở thể rắn. Khoảng 75-90% chất thải tại các cơ sở y tế là chất thải thông thường (chất thải không nguy hại), số còn lại 10-25% là chất thải y tế nguy hại cần được quản lý và xử lý triệt để [18]. Khái niệm chung về quản lý chất thải y tế Quản lý chất thải y tế là hoạt động quản lý việc phân loại, xử lý ban đầu, thu gom, vận chuyển, lưu giữ, giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, xử lý, tiêu hủy chất thải y tế và kiểm tra, giám sát việc thực hiện[4].
Giảm thiểu chất thải y tế là các hoạt động làm hạn chế tối đa sự phát thải chất thải y tế, bao gồm: giảm lượng chất thải y tế tại nguồn, sử dụng các sản phẩm có thể tái chế, tái sử dụng, quản lý tốt, kiểm soát chặt chẽ quá trình thực hành và phân loại chất thải chính xác. Tái sử dụng là việc sử dụng một sản phẩm nhiều lần cho đến hết tuổi thọ sản phẩm hoặc sử dụng sản phẩm theo một chức năng mới, mục đích mới Tái chế là việc tái sản xuất các vật liệu thải bỏ thành những sản phẩm mới. Thu gom chất thải tại nơi phát sinh là quá trình phân loại, tập hợp, đóng gói và lưu giữ tạm thời chất thải tại địa điểm phát sinh chất thải trong cơ sở y tế. Vận chuyển chất thải là quá trình chuyên chở chất thải từ nơi phát sinh, tới nơi xử lý ban đầu, lưu giữ, tiêu hủy.
3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Xử lý ban đầu là quá trình khử khuẩn hoặc tiệt khuẩn các chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao tại nơi chất thải phát sinh trước khi vận chuyển tới nơi lưu giữ hoặc tiêu hủy. Xử lý tiêu hủy chất thải là quá trình sử dụng các công nghệ nhằm làm mất khả năng gây nguy hại của chất thải đối với sức khỏe con người và môi trường. Xác định chất thải rắn y tế: Có nhiều cách phân loại chất thải rắn y tế 1. Phân loại theo WHO: Chất thải rắn y tế nguy hại được phân thành 9 nhóm [26] như sau: - Chất thải lây nhiễm: Là chất thải có chứa các mầm bệnh như: Vi khuẩn, vi rút, ký sinh trùng, nấm với số lượng đủ lớn để gây bệnh cho những người dễ bị cảm nhiễm.
(ví dụ: Chất thải từ các phòng xét nghiệm, phòng mổ, phòng cách ly. ) - Chất thải bệnh phẩm và chất thải giải phẫu: Là chất thải có chứa các mô, bệnh phẩm, bộ phận cơ thể hoặc các dịch cơ thể như máu, dịch màng phổi… chất thải bệnh phẩm và chất thải giải phẫu có thể bị nhiễm khuẩn hoặc không nhiễm khuẩn. Tuy nhiên, theo khuyến cáo những chất thải này nên được coi như là chất thải lây nhiễm. - Chất thải dược phẩm: Bao gồm các thuốc quá hạn, không sử dụng, đổ, vỡ … kể cả những dụng cụ, chai lọ chứa đựng chúng.
- Chất thải hóa học: Có thể dưới dạng đặc, lỏng, khí được sinh ra trong quá trình chẩn đoán, điều trị, tẩy rửa, khử trùng, thí nghiệm của bệnh viện … chất thải này có các đặc tính chủ yếu là ăn mòn, gây nổ, gây độc tế bào. - Chất thải chứa kim loại nặng, độc: Là loại chất thải có chứa chất gây độc tiềm ẩn như Cd, Chì, Thủy ngân…có trong pin hỏng, nhiệt kế vỡ và một số dụng cụ y tế hỏng. CT chứa kim loại nặng, độc này có thể coi là 1 phần của chất thải hóa học nhưng nên được xử lý riêng. - Các bình chứa khí nén: Như bình đựng ô xy, CO2, khí mê, bình cứu hỏa - Chất thải vật sắc nhọn: Đây là loại chất thải có nguy cơ gây tổn thương cho da như đứt, thủng (VD: Kim tiêm, dao mổ, tuýp thủy tinh vỡ …).
Cho dù chất thải này có bị nhiễm khuẩn hay không thì chúng vẫn được coi như loại chất thải có nguy 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cơ lây nhiễm và nguy hại cao vì vậy, chất thải vật sắc nhọn phải được quan tâm, chú ý khi phân loại, thu gom, lưu giữ và vận chuyển nhằm đảm bảo an toàn cho nhân viên y tế, nhân viên vệ sinh và môi trường. - Chất thải gây độc tế bào: Chất thải này có nguồn gốc từ việc điều trị bệnh nhân ung thư bằng hóa chất và tia xạ. Chất thải từ những bệnh nhân này như phân, nước tiểu, chất nôn…cần được coi như là chất gây độc tế bào. - Chất thải phóng xạ: Gồm các chất thải phóng xạ rắn, lỏng và khí phát sinh từ các hoạt động chẩn đoán, điều trị và nghiên cứu.
Các tia xạ như tia X, tia gamma gây ion hóa các chất trong tế bào và gây độc với gen. Phân loại theo Quyết định số 43/2007/BYT về việc ban hành Quy chế quản lý chất thải y tế Dựa vào đặc điểm lý học, hóa học, sinh học và tính chất nguy hại chất thải trong các cơ sở y tế được phân thành 5 nhóm sau: - Chất thải lây nhiễm: + Chất thải sắc nhọn (loại A): Là chất thải có thể gây ra các vết cắt hoặc chọc thủng, có thể nhiễm khuẩn, bao gồm: bơm kim tiêm, đầu sắc nhọn của dây truyền, lưỡi dao mổ, đinh mổ, cưa, các ống tiêm, mảnh thuỷ tinh vỡ và các vật sắc nhọn khác sử dụng trong các hoạt động y tế; + Chất thải lây nhiễm không sắc nhọn (loại B): Là chất thải bị thấm máu, thấm dịch sinh học của cơ thể và các chất thải phát sinh từ buồng bệnh cách ly; + Chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao (loại C): Là chất thải phát sinh trong các phòng xét nghiệm như: bệnh phẩm và dụng cụ đựng dính bệnh phẩm; + Chất thải giải phẫu (loại D): Bao gồm các mô, cơ quan, bộ phận cơ thể người; rau thai, bào thai và xác động vật thí nghiệm. - Chất thải hoá học nguy hại: + Dược phẩm quá hạn, kém phẩm chất không còn khả năng sử dụng; + Chất hoá học nguy hại sử dụng trong y tế; + Chất gây độc tế bào gồm: vỏ các chai thuốc, lọ thuốc, các dụng cụ dính thuốc gây độc tế bào và các chất tiết từ người bệnh được điều trị bằng hoá trị liệu; 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com + Chất thải chứa kim loại nặng: thuỷ ngân (từ nhiệt kế, huyết áp kế thuỷ ngân bị vỡ, chất thải từ hoạt động nha khoa), cadimi (Cd) (từ pin, ắc quy), chì (từ tấm gỗ bọc chì hoặc vật liệu tráng chì sử dụng trong ngăn tia xạ từ các khoa chẩn đoán hình ảnh, xạ trị). - Chất thải phóng xạ: Gồm các chất thải phóng xạ rắn, lỏng và khí phát sinh từ các hoạt động chẩn đoán, điều trị, nghiên cứu và sản xuất.
Danh mục thuốc phóng xạ và hợp chất đánh dấu dùng trong chẩn đoán và điều trị ban hành kèm theo Quyết định số 33/2006/QĐ-BYT ngày 24 tháng 10 năm 2006 của Bộ trưởng Bộ Y tế. - Bình chứa áp suất: Bao gồm bình đựng oxy, CO2, bình ga, bình khí dung. Các bình này dễ gây cháy, gây nổ khi thiêu đốt. - Chất thải thông thường: Chất thải thông thường là chất thải không chứa các yếu tố lây nhiễm, hoá học nguy hại, phóng xạ, dễ cháy, nổ bao gồm: + Chất thải sinh hoạt phát sinh từ các buồng bệnh (trừ các buồng cách ly); + Chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn y tế như các chai lọ thuỷ tinh, chai huyết thanh, các vật liệu nhựa, các loại bột bó trong gẫy xương kín.
Những chất thải này không dính máu, dịch sinh học và các chất hoá học nguy hại; + Chất thải phát sinh từ các công việc hành chính: giấy, báo, tài liệu, vật liệu đóng gói, thùng các tông, túi nilon, túi đựng phim; + Chất thải ngoại cảnh: lá cây và rác từ các khu vực ngoại cảnh. Tiêu chuẩn các dụng cụ bao bì đựng và vận chuyển chất thải rắn trong các cơ sở y tế theo quyết định 43/2007/qđ-byt Mã màu sắc - Màu vàng đựng chất thải lây nhiễm - Màu đen đựng chất thải hóa học nguy hại và chất thải phóng xạ - Màu xanh đựng chất thải thông thường và các bình áp suất nhỏ - Màu trắng đựng chất thải tái chế. Túi đựng chất thải - Túi màu vàng và màu đen phải làm bằng nhựa PE hoặc PP, không dùng nhựa PVC. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Túi đựng chất thải y tế có thành dầy tối thiểu 0,1mm, kích thước túi phù hợp với lượng chất thải phát sinh, thể tích tối đa của túi là 0,1m3.
- Bên ngoài túi phải có đường kẻ ngang ở mức 3/4 túi và có dòng chữ “KHÔNG ĐƯỢC ĐỰNG QUÁ VẠCH NÀY”. - Các túi đựng chất thải phải tuân theo hệ thống màu quy định và sử dụng đúng mục đích. Dụng cụ đựng chất thải sắc nhọn - Dụng cụ đựng chất thải sắc nhọn phải phù hợp với phương pháp tiêu hủy cuối cùng. - Hộp đựng chất thải sắc nhọn phải đảm bảo các tiêu chuẩn: + Thành và đáy cứng không bị xuyên thủng + Có khả năng chống thấm + Kích thước phù hợp + Có nắp đóng mở dễ dàng + Miệng hộp đủ lớn để cho vật sắc nhọn vào mà không cần dùng lực đẩy + Có dòng chữ “CHỈ ĐỰNG CHẤT THẢI SẮC NHỌN” và có vạch báo hiệu ở mức 3/4 hộp và có dòng chữ “KHÔNG ĐƯỢC ĐỰNG QUÁ VẠCH NÀY” + Màu vàng + Có quai hoặc kèm hệ thống cố định + Khi di chuyển vật sắc nhọn bên trong không bị đổ ra ngoài - Đối với các cơ sở y tế sử dụng máy hủy kim tiêm, máy cắt bơm kim tiêm, hộp đựng chất thải sắc nhọn phải được làm bằng kim loại hoặc nhựa cứng, có thể dùng lại và phải là một bộ phận trong thiết kế của máy hủy, cắt bơm kim tiêm.
- Đối với hộp nhựa đựng chất thải sắc nhọn có thể tái sử dụng, trước khi tái sử dụng, hộp nhựa phải được vệ sinh, khử khuẩn theo quy trình khử khuẩn dụng cụ y tế.