Luận văn thạc sĩ vnua đánh giá hiện trạng môi trường nước và tính bền vững của khu vực nuôi ngao xã đông minh huyện tiền hải tỉnh thái bình

Luận văn thạc sĩ vnua đánh giá hiện trạng môi trường nước và tính bền vững khu vực nuôi ngao xã Đông Minh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình.

• Tác giả: Bùi Xuân Khoa
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Thế Ân
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng môi trường nước và tính bền vững của khu vực nuôi ngao xã Đông Minh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Lời cam đoan
• 1.2. Mục lục
• 1.3. Danh mục bảng biểu
• 1.4. Danh mục hình
• 1.5. Danh mục chữ viết tắt
• 1.6. Trích yếu luận văn
• 2. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 3. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• 4. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• 6. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 6.1. Tình hình sản xuất và tiêu thụ ngao ở trên thế giới và Việt Nam
• 6.1.1. Tình hình sản xuất ngao trên thế giới
• 6.1.2. Tình hình nuôi ngao ở Việt Nam
• 6.2. Đặc điểm sinh học và kỹ thuật trong nuôi ngao
• 6.2.1. Giới thiệu chung về họ ngao
• 6.2.2. Đặc điểm sinh học của ngao
• 6.2.3. Các yếu tố kỹ thuật nuôi ngao
• 6.2.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả nuôi
• 6.2.5. Các nghiên cứu về bệnh ngao
• 6.3. Chất lượng môi trường nước trong nuôi trồng thủy sản
• 6.3.1. Chất lượng môi trường nước trong nuôi trồng thủy sản
• 6.3.2. Tiêu chuẩn chất lượng nước nuôi trồng thủy sản ven bờ
• 6.4. Phát triển bền vững và đánh giá tính bền vững trong nuôi trồng thủy sản
• 6.4.2. Phương pháp đánh giá tính bền vững hệ sinh thái
• 7. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 7.1. Địa điểm nghiên cứu
• 7.2. Thời gian nghiên cứu
• 7.3. Đối tượng nghiên cứu
• 7.4. Nội dung nghiên cứu
• 7.5. Phương pháp nghiên cứu
• 7.5.1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 7.5.2. Phương pháp phỏng vấn
• 7.5.3. Phương pháp thu mẫu, bảo quản và phân tích mẫu nước
• 7.5.4. Phương pháp phân tích mẫu nước
• 7.5.5. Phương pháp so sánh và đánh giá
• 7.5.6. Phương pháp đánh giá tính bền vững của khu nuôi ngao
• 7.5.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 8. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 8.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Đông Minh
• 8.1.1. Vị trí địa lý
• 8.1.2. Thời tiết, khí hậu, môi trường
• 8.1.3. Đặc điểm địa hình
• 8.1.4. Chế độ sinh vật
• 8.1.5. Kinh tế - xã hội
• 8.2. Tình hình nuôi ngao tại xã Đông Minh
• 8.2.1. Diện tích nuôi tại xã Đông Minh
• 8.2.2. Đặc điểm khu vực nuôi
• 8.2.3. Chất lượng môi trường khu nuôi ngao tại xã Đông Minh
• 8.2.3.1. Các thông số nhiệt độ, pH và độ mặn
• 8.2.3.2. Các thông số DO, NO2-N, NH3-N, H2S, tảo độc hại, và Vibrio tổng số
• 8.2.4. Tính bền vững ngư trại khu nuôi ngao tại xã Đông Minh
• 8.2.5. Các giải pháp quản lý môi trường nước phục vụ nuôi ngao
• 9. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Môi Trường Nước Tại Đông Minh

Đánh giá môi trường nước là một phần quan trọng trong việc phát triển bền vững khu nuôi ngao tại xã Đông Minh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình. Khu vực này có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho nghề nuôi ngao, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức về chất lượng nước. Việc đánh giá môi trường nước không chỉ giúp xác định tình trạng hiện tại mà còn đưa ra các giải pháp cải thiện và bảo vệ môi trường sống cho ngao.

1.1. Tình Hình Nuôi Ngao Tại Đông Minh

Khu nuôi ngao tại Đông Minh đã phát triển mạnh mẽ trong những năm qua, với diện tích nuôi lên tới 446 ha. Tuy nhiên, tình trạng ngao chết hàng loạt đã gây ra nhiều khó khăn cho người dân. Việc tìm hiểu nguyên nhân và giải pháp là rất cần thiết.

1.2. Ý Nghĩa Của Đánh Giá Môi Trường Nước

Đánh giá môi trường nước giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của ngao, từ đó đưa ra các biện pháp quản lý hiệu quả. Điều này không chỉ bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo sinh kế cho người dân.

II. Vấn Đề Chất Lượng Nước Trong Khu Nuôi Ngao

Chất lượng nước là yếu tố quyết định đến sự phát triển bền vững của khu nuôi ngao. Các thông số như nhiệt độ, độ mặn, và các chất ô nhiễm cần được theo dõi thường xuyên. Việc cải thiện chất lượng nước sẽ giúp nâng cao hiệu quả nuôi trồng và giảm thiểu rủi ro cho người nuôi.

2.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Chất Lượng Nước

Nhiệt độ, độ mặn, và các chất ô nhiễm như NO2-N, H2S là những yếu tố chính ảnh hưởng đến chất lượng nước. Việc theo dõi và quản lý các yếu tố này là rất quan trọng để đảm bảo môi trường sống cho ngao.

2.2. Tác Động Của Ô Nhiễm Đến Nuôi Ngao

Ô nhiễm môi trường nước có thể dẫn đến tình trạng ngao chết hàng loạt. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc kiểm soát ô nhiễm là cần thiết để bảo vệ nguồn lợi thủy sản và đảm bảo sự phát triển bền vững.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tính Bền Vững Khu Nuôi Ngao

Đánh giá tính bền vững khu nuôi ngao được thực hiện thông qua chỉ số ngư trại bền vững (ASI). Phương pháp này giúp xác định mức độ bền vững của các ngư trại và đưa ra các giải pháp cải thiện. Việc áp dụng ASI sẽ giúp nâng cao hiệu quả nuôi trồng và bảo vệ môi trường.

3.1. Chỉ Số Ngư Trại Bền Vững ASI

Chỉ số ASI được sử dụng để đánh giá tính bền vững của khu nuôi ngao. Kết quả cho thấy nhiều ngư trại không đạt yêu cầu bền vững, cần có các biện pháp cải thiện.

3.2. Các Giải Pháp Nâng Cao Tính Bền Vững

Để nâng cao tính bền vững, cần áp dụng các biện pháp quản lý chất lượng nước, cải thiện kỹ thuật nuôi trồng và tăng cường giáo dục cho người nuôi. Những giải pháp này sẽ giúp đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực nuôi ngao.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu về chất lượng nước và tính bền vững khu nuôi ngao tại Đông Minh sẽ được áp dụng vào thực tiễn. Các giải pháp quản lý chất lượng nước và cải thiện kỹ thuật nuôi trồng sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo vệ môi trường.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Chất Lượng Nước

Nghiên cứu cho thấy rằng chất lượng nước tại khu nuôi ngao có nhiều vấn đề cần khắc phục. Việc cải thiện chất lượng nước sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng ngao.

4.2. Giải Pháp Quản Lý Môi Trường Nước

Các giải pháp quản lý môi trường nước cần được triển khai đồng bộ, bao gồm việc theo dõi chất lượng nước, xử lý ô nhiễm và giáo dục người nuôi. Những biện pháp này sẽ giúp bảo vệ môi trường và nâng cao hiệu quả nuôi trồng.

V. Kết Luận Về Tính Bền Vững Khu Nuôi Ngao Tại Đông Minh

Tính bền vững của khu nuôi ngao tại Đông Minh phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó chất lượng nước là yếu tố quan trọng nhất. Việc đánh giá và cải thiện chất lượng nước sẽ giúp đảm bảo sự phát triển bền vững cho nghề nuôi ngao tại địa phương.

5.1. Tương Lai Của Nghề Nuôi Ngao

Nghề nuôi ngao tại Đông Minh có tiềm năng phát triển lớn nếu được quản lý tốt. Cần có các chính sách hỗ trợ và đầu tư để nâng cao hiệu quả nuôi trồng.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Phát Triển Bền Vững

Đề xuất các giải pháp phát triển bền vững cho khu nuôi ngao, bao gồm cải thiện chất lượng nước, nâng cao kỹ thuật nuôi trồng và tăng cường giáo dục cho người nuôi. Những giải pháp này sẽ giúp đảm bảo sự phát triển ổn định cho nghề nuôi ngao.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghề nuôi ngao bãi triều tại vùng ven biển miền Bắc đang khẳng định vai trò trụ cột trong phát triển kinh tế biển, xóa đói giảm nghèo và chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp. Tại xã Đông Minh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, diện tích bãi triều tự nhiên lên tới 446 ha với 498 hộ tham gia sản xuất, chiếm 16,9% tổng số hộ toàn xã. Giá trị sản xuất ngành ngao tại địa phương năm 2015 đạt 99 tỷ đồng, chiếm 78,6% tổng giá trị nuôi trồng thủy sản toàn xã. Tuy nhiên, tình trạng biến đổi khí hậu cùng với áp lực thâm canh hóa đã dẫn đến hiện tượng ô nhiễm môi trường nước và dịch bệnh bùng phát trên diện rộng. Điển hình vào năm 2014, hiện tượng ngao chết hàng loạt đã gây thiệt hại nghiêm trọng từ 20% đến 30%, cá biệt có khu vực tỷ lệ chết lên tới 70% - 90%, làm tổn thất 9.497,6 tấn ngao thương phẩm với giá trị thiệt hại ước tính hơn 108,1 tỷ đồng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là xác định rõ nguyên nhân suy thoái môi trường nước và đánh giá mức độ cân bằng sinh thái - xã hội tại địa bàn. Mục tiêu cụ thể của luận văn bao gồm: quan trắc và phân tích hiện trạng các thông số lý hóa, vi sinh trong môi trường nước bãi triều; áp dụng chỉ số ngư trại bền vững (ASI) để lượng hóa tính bền vững của các mô hình nuôi; từ đó đề xuất các giải pháp kỹ thuật và quản lý môi trường khả thi. Phạm vi nghiên cứu được triển khai tập trung tại hệ thống bãi triều và các kênh dẫn nước thuộc xã Đông Minh trong chu kỳ 12 tháng từ tháng 1 năm 2015 đến tháng 1 năm 2016. Luận văn cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy giúp địa phương kiểm soát rủi ro dịch bệnh, bảo vệ nguồn lợi thủy sản 25.000 ha bãi triều của tỉnh Thái Bình và thiết lập mô hình nuôi ngao Bến Tre thích ứng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu tích hợp các lý thuyết nền tảng về sinh thái học thủy vực và mô hình lượng hóa tính bền vững trong nuôi trồng thủy sản. Khung lý thuyết cốt lõi dựa trên Mô hình quả trứng bền vững hai lớp và ba lớp do Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) ban hành năm 1996 và được phát triển hoàn thiện vào năm 2002. Mô hình này thiết lập Thước đo Bền vững (Barometer of Sustainability - BS) nhằm đánh giá song song hai trục: Sự thịnh vượng xã hội - nhân văn và Sự phong phú của hệ sinh thái. Độ bền vững tổng thể được chia thành 5 phân vùng giá trị rõ rệt: không bền vững (0% - 20%), không bền vững tiềm tàng hay kém bền vững (21% - 40%), bền vững trung bình (41% - 60%), bền vững tiềm năng (61% - 80%) và bền vững tối ưu (81% - 100%).

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng lý thuyết giới hạn sinh thái học đối với loài ngao Bến Tre (Meretrix lyrata). Đây là loài nhuyễn thể hai mảnh vỏ ăn lọc sống đáy, thích nghi tối ưu trong dải nhiệt độ 18°C - 30°C và độ mặn từ 15‰ đến 30‰, có ngưỡng chịu nhiệt tới hạn là 43°C (tỷ lệ chết đạt 50% ở 44°C và chết 100% ở 45°C). Hệ thống chỉ số Ngư trại Bền vững (Aquaculture Sustainability Index - ASI) được cấu trúc hóa thành hai mảng thành phần: Chỉ số Phúc lợi Sinh thái (ASIE) và Chỉ số Phúc lợi Xã hội - Nhân văn (ASIH). Mỗi mảng bao gồm 5 chỉ thị đơn mang trọng số đồng đều 20 điểm, tạo nên hệ quy chiếu toàn diện để đánh giá sức tải sinh thái và hiệu quả nhân văn của các ngư trại ven biển.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp, điều tra xã hội học và quan trắc thực nghiệm hiện trường:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc trên cỡ mẫu N = 23 chủ đầm nuôi tại xã Đông Minh. Phương pháp chọn mẫu kết hợp khảo sát toàn bộ 100% đầm nuôi ngao giống (9/9 đầm) nhằm thu thập trọn vẹn đặc thù sản xuất giống, đồng thời áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên xác suất đối với 14 trong tổng số 48 đầm nuôi ngao thịt thương phẩm (đạt tỷ lệ đại diện 30%).
• Mạng lưới quan trắc môi trường nước: Thiết lập 6 vị trí quan trắc chiến lược đại diện cho vùng cấp thoát nước và bãi triều chính, bao gồm Cống Lân 1, Cống Lân 2, Cống 8, Cống 4, Cửa Lân và tiểu vùng Khu-3.
• Tần suất và thông số phân tích: Các thông số nhiệt độ, pH và độ mặn được đo đạc trực tiếp ngoài hiện trường với tần suất 1 - 2 lần/ngày (sáng 6h - 7h, chiều 13h - 14h). Các chỉ tiêu hóa lý và sinh học bao gồm DO, NO2-N, NH3-N, H2S, mật độ tảo độc hại và mật độ vi khuẩn Vibrio tổng số được lấy mẫu định kỳ 1 lần/tháng liên tục từ tháng 4 đến tháng 8 năm 2015. Các chỉ tiêu kim loại nặng (Cu, Hg, Pb) và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật được thu mẫu phân tích 2 đợt/năm tại phòng thí nghiệm chuyên sâu của Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I.
• Chuẩn mực đối sánh và xử lý số liệu: Đánh giá chất lượng nước dựa trên Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 10:2008/BTNMT (nước biển ven bờ phục vụ nuôi trồng thủy sản) và QCVN 38:2011/BTNMT (nước mặt bảo vệ đời sống thủy sinh). Dữ liệu được xử lý thống kê bằng phần mềm Excel và phân cụm K-means trên nền tảng SPSS 16 để phân nhóm chính xác mức độ bền vững sinh thái của từng ngư trại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích hiện trạng môi trường và chỉ số kinh tế - sinh thái tại vùng nuôi ngao xã Đông Minh phản ánh những phát hiện then chốt sau:

• Biến động khắc nghiệt của các yếu tố thủy lý hóa: Nhiệt độ nước trung bình trong mùa hè dao động ở mức 24°C - 32,6°C, nhưng nhiệt độ không khí tối cao đo được lên tới 39,2°C. Vào các thời điểm phơi bãi kéo dài từ 14 đến 15 tiếng/ngày trong tháng 6 và tháng 7, bề mặt cát bị hun nóng khiến nhiệt độ tầng đáy vượt ngưỡng chịu đựng của ngao. Độ mặn có sự phân hóa cực đoan theo mùa: vào mùa mưa lũ, nước từ sông Lân đổ ra làm độ mặn tại Cửa Lân tụt dốc nghiêm trọng xuống chỉ còn 0,1‰, trong khi vào mùa khô độ mặn tăng vọt lên 25‰ - 30‰, gây ra hiện tượng sốc thẩm thấu nặng nề cho ngao nuôi.
• Tích tụ khí độc và bùng phát vi sinh vật gây hại: Hàm lượng các chất chuyển hóa độc hại gia tăng đột biến trong các đợt nắng nóng. Hàm lượng NO2-N và H2S tại nhiều thời điểm vượt giới hạn quy chuẩn QCVN 10:2008/BTNMT. Sự suy giảm hàm lượng oxy hòa tan (DO) kết hợp với khí độc H2S phá hủy tiêm mao và mang của ngao, làm tê liệt khả năng hô hấp và bắt mồi. Mật độ vi khuẩn Vibrio spp cùng các loài tảo độc hại gia tăng mạnh mẽ trong giai đoạn tháng 5 đến tháng 8, trực tiếp thúc đẩy quá trình hoại tử mô và gây chết hàng loạt.
• Sự mất cân đối nghiêm trọng về chỉ số bền vững ASI: Kết quả tính toán chỉ số trên 23 ngư trại cho thấy điểm số phúc lợi xã hội - nhân văn (ASIH) đạt mức rất cao, dao động từ 76 đến 100 điểm nhờ nguồn thu nhập ổn định và tỷ suất lợi nhuận trên vốn lưu động cao trong các năm thuận lợi. Ngược lại, điểm số phúc lợi sinh thái (ASIE) ở mức đáng báo động, chỉ đạt từ 15 đến 32 điểm do hoàn toàn thiếu diện tích ao lắng xử lý nước thải (ASIE2 = 0) và tỷ lệ diện tích ao dự trữ nước thực tế bằng không (ASIE1 = 0).
• Tỷ lệ phân hạng bền vững theo mô hình IUCN: Khi đưa tọa độ điểm (ASIH, ASIE) vào Thước đo Bền vững BS, có tới 65% số ngư trại thuộc nhóm không bền vững (nằm trong dải 0% - 20%) và 35% số ngư trại còn lại thuộc nhóm kém bền vững (21% - 40%). Tuyệt đối không có ngư trại nào đạt mức bền vững trung bình hoặc bền vững tiềm năng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng suy thoái môi trường bãi triều bắt nguồn từ quy trình canh tác tự phát và sự quá tải của hệ sinh thái đáy. Khi nhiệt độ nước tăng cao kết hợp thời gian phơi bãi kéo dài trên 6 giờ/ngày, chu kỳ sinh học kích thích ngao đẻ trứng đồng loạt. Sau khi phóng tinh và đẻ trứng, thể trạng của ngao suy kiệt nghiêm trọng. Trong điều kiện mật độ nuôi thả dày đặc (nhiều đầm vượt mức 1.000 con/m2), ngao không thể vùi sâu xuống lớp cát mát bên dưới, dẫn đến hiện tượng chết ngạt và thối rữa trên diện rộng. Lượng mùn bã hữu cơ này phân hủy yếm khí sinh ra lượng lớn H2S và NH3, tiếp tục đầu độc các cá thể sống sót theo chuỗi phản ứng dây chuyền.

Khi so sánh với các nghiên cứu tương tự tại miền Bắc, bức tranh môi trường tại Đông Minh có nhiều điểm tương đồng. Một nghiên cứu chuyên sâu năm 2002 tại huyện Nghĩa Hưng (Nam Định) cũng cho thấy hầu hết các ngư trại nước lợ đều có chỉ số ASIH vượt trội so với ASIE, phản ánh sự đánh đổi tài nguyên sinh thái lấy lợi ích kinh tế trước mắt. Nghiên cứu năm 2014 trên 24 ngư trại tại huyện Giao Thủy (Nam Định) cũng ghi nhận các đầm nuôi ngao ngoài đê hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên, có mức độ tổn thương sinh thái rất cao.

Dữ liệu nghiên cứu của luận văn có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua hai công cụ: Biểu đồ phân tán hai trục tọa độ BS (thể hiện rõ sự lệch pha giữa trục hoành nhân văn 76 - 100 và trục tung sinh thái 15 - 32) và Bảng ma trận phân cụm K-means trên SPSS giúp phân loại rõ ràng 23 ngư trại theo từng nhóm nguy cơ môi trường. Kết quả thảo luận khẳng định rằng nếu không tái cấu trúc hạ tầng bãi nuôi và kiểm soát tải lượng ô nhiễm, nghề nuôi ngao tại địa phương sẽ đối mặt với nguy cơ sụp đổ hoàn toàn về mặt sinh thái.

Đề xuất và khuyến nghị

Để khôi phục chất lượng môi trường nước và chuyển đổi các ngư trại từ nhóm không bền vững sang nhóm phát triển an toàn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Thiết lập hệ thống quan trắc tự động và cảnh báo sớm môi trường nước: Xây dựng 6 trạm đo đạc tự động liên tục các chỉ số nhiệt độ, độ mặn, DO và H2S tại các cống lấy nước chính (Cống Lân 1, Cửa Lân, Cống 8). Mục tiêu nhằm phát hiện sớm các đợt ngọt hóa đột ngột hoặc biến động nhiệt, giúp giảm thiểu 50% thiệt hại do sốc môi trường. Thời gian triển khai từ quý 1 năm 2016 đến hết năm 2017, chủ thể chịu trách nhiệm là Chi cục Thủy sản tỉnh Thái Bình phối hợp cùng Phòng Nông nghiệp huyện Tiền Hải.
• Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật thả giống và mật độ nuôi an toàn: Quy định mật độ thả giống ngao thương phẩm đạt chuẩn ở mức 3.600 kg/ha đối với kích cỡ giống 800 - 1.000 con/kg, và 900 - 1.000 kg/ha đối với cỡ giống 3.000 con/kg; bố trí lịch thả giống tập trung vào các tháng 1, 2 hoặc tháng 11, 12 để tránh đỉnh điểm nắng nóng mùa hè. Target metric là nâng tỷ lệ sống của ngao lên trên 75% trong chu kỳ sinh trưởng 10 - 12 tháng. Thời gian áp dụng thường niên từ năm 2016 do các hợp tác xã nuôi ngao và hộ nông dân trực tiếp thực hiện.
• Cải tạo đồng bộ hạ tầng thủy lợi và quy hoạch vùng đệm sinh thái: Thiết kế hệ thống kênh cấp nước và thoát nước thải biệt lập, bố trí tỷ lệ diện tích ao lắng và xử lý bùn thải đạt tối thiểu 10% tổng diện tích nuôi theo tiêu chuẩn IUCN (chỉ số ASIE2). Giải pháp này giúp cắt giảm 40% lượng chất thải hữu cơ và dư lượng hóa chất trước khi xả ra biển, lộ trình hoàn thành trước năm 2020 do Ủy ban nhân dân huyện Tiền Hải và Sở Tài nguyên Môi trường chủ trì.
• Phát triển mô hình kinh tế tập thể gắn với chuỗi liên kết và chứng nhận quốc tế: Thúc đẩy 498 hộ nuôi gia nhập Hợp tác xã nuôi ngao bền vững, xây dựng vùng nuôi đạt chứng nhận an toàn thực phẩm và chứng nhận khai thác bền vững (MSC/ASC). Mục tiêu gia tăng giá trị thương phẩm xuất khẩu từ 15% đến 20% và tiếp cận các thị trường khó tính như EU, Hoa Kỳ. Thời gian thực hiện từ năm 2016 đến năm 2019 dưới sự điều phối của Hiệp hội VASEP, chính quyền địa phương và các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, là tài liệu tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường và nông nghiệp: Cung cấp bức tranh toàn diện về sức tải sinh thái bãi triều, giúp Sở Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Thủy sản tỉnh Thái Bình hoạch định chính sách cấp phép, quy hoạch 25.000 ha bãi triều và ban hành quy chế quản lý xả thải ven bờ.
• Các hợp tác xã thủy sản và hộ nông dân nuôi ngao ven biển: Hướng dẫn chi tiết quy trình kỹ thuật chọn bãi, cải tạo nền đáy cát bùn (tỷ lệ cát 70% - 80%), điều chỉnh mật độ thả nuôi 3.600 kg/ha và nhận diện sớm các dấu hiệu nhiễm bệnh do vi khuẩn Vibrio hoặc khí độc H2S.
• Giới nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học ngành Môi trường - Thủy sản: Là tài liệu tham khảo phương pháp luận chuẩn xác về cách thức ứng dụng Thước đo Bền vững BS và chỉ số ASI của IUCN vào đánh giá hệ thống đầm nuôi nước lợ tại các vùng cửa sông ven biển Việt Nam.
• Các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu thủy sản và tổ chức chứng nhận sinh thái: Hỗ trợ xây dựng hồ sơ truy xuất nguồn gốc chất lượng nước vùng nuôi, đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe khi xuất khẩu nghêu ngao sang thị trường Liên minh Châu Âu và Bắc Mỹ.

Câu hỏi thường gặp

• Nguyên nhân trực tiếp khiến ngao nuôi tại xã Đông Minh chết hàng loạt vào mùa hè là gì? Hiện tượng ngao chết bắt nguồn từ sự cộng hưởng của nhiệt độ nước tăng cao trên 32,6°C, thời gian phơi bãi kéo dài 14 - 15 giờ và độ mặn giảm sâu xuống 0,1‰ trong mùa mưa. Ngao suy kiệt sau mùa sinh sản, không thể vùi đáy và bị thiêu đốt, phân hủy sinh ra khí độc H2S và bùng phát vi khuẩn Vibrio gây độc hàng loạt.

• Chỉ số Ngư trại Bền vững (ASI) phản ánh thực trạng gì tại khu vực nghiên cứu? Chỉ số ASI chỉ ra sự mất cân đối nghiêm trọng: trong khi phúc lợi xã hội - nhân văn (ASIH) đạt điểm rất cao từ 76 đến 100 thì phúc lợi sinh thái (ASIE) chỉ đạt 15 đến 32 điểm. Điều này dẫn tới kết quả 65% ngư trại thuộc nhóm không bền vững và 35% thuộc nhóm kém bền vững trên Thước đo BS.

• Tiêu chuẩn chất lượng nước nào được sử dụng để đối sánh trong luận văn? Luận văn đối chiếu các thông số quan trắc với Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 10:2008/BTNMT (về chất lượng nước biển ven bờ phục vụ bảo tồn thủy sinh và nuôi trồng thủy sản) cùng QCVN 38:2011/BTNMT (về chất lượng nước mặt bảo vệ đời sống thủy sinh) nhằm đánh giá mức độ ô nhiễm hóa lý và vi sinh.

• Mật độ và lịch thời vụ nuôi ngao tối ưu được khuyến nghị là bao nhiêu? Nghiên cứu khuyến nghị thả giống ngao kích cỡ 800 - 1.000 con/kg với mật độ 3.600 kg/ha, cỡ giống 3.000 con/kg thả 900 - 1.000 kg/ha. Lịch thả giống tối ưu nhất là vào tháng 1, tháng 2 hoặc tháng 11, tháng 12 để đảm bảo chu kỳ nuôi 10 - 12 tháng đạt tỷ lệ sống trên 75%.

• Mô hình đánh giá tính bền vững trong luận văn có thể áp dụng cho các vùng nuôi khác không? Phương pháp luận áp dụng chỉ số ASI và Thước đo Bền vững BS của IUCN hoàn toàn có thể nhân rộng để đánh giá tính bền vững cho các vùng nuôi ngao, tôm, cua nước lợ tại các tỉnh lân cận như Nam Định, Hải Phòng, Quảng Ninh và các tỉnh ven biển Bắc Trung Bộ.

Kết luận

• Luận văn đã thiết lập bộ dữ liệu quan trắc toàn diện tại 6 vị trí trọng điểm, làm sáng tỏ nguyên nhân ngao chết hàng loạt do sốc nhiệt độ (đỉnh điểm 39,2°C), giảm độ mặn cực đoan (0,1‰) kết hợp khí độc H2S và vi khuẩn Vibrio.
• Ứng dụng thành công Thước đo Bền vững BS của IUCN, chỉ rõ sự mất cân bằng giữa lợi ích kinh tế (ASIH đạt 76 - 100 điểm) và an toàn sinh thái (ASIE chỉ đạt 15 - 32 điểm), xếp loại 65% ngư trại vào nhóm không bền vững.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ công tác quy hoạch 446 ha bãi triều xã Đông Minh và định hướng phát triển bền vững cho hơn 25.000 ha vùng triều tỉnh Thái Bình.
• Lộ trình giai đoạn 2016 - 2020 đặt trọng tâm vào việc thiết lập mạng lưới quan trắc tự động, chuẩn hóa mật độ giống 3.600 kg/ha và xây dựng vùng đệm xử lý nước thải đạt tỷ lệ 10% diện tích.
• Kêu gọi các cấp chính quyền, hợp tác xã và 498 hộ nuôi ngao tại địa phương nhanh chóng triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật sinh thái để bảo vệ nguồn sinh kế ven biển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM BÙI XUÂN KHOA ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG MÔI TRƯỜNG NƯỚC VÀ TÍNH BỀN VỮNG CỦA KHU VỰC NUÔI NGAO XÃ ĐÔNG MINH, HUYỆN TIỀN HẢI, TỈNH THÁI BÌNH Chuyên ngành: Khoa học Môi trường Mã số: 60 44 03 01 Người hướng dẫn: PGS. Ngô Thế Ân NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày 16 tháng 3 năm 2016 Tác giả luận văn Bùi Xuân Khoa i LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên tôi xin chân thành cảm ơn tới thầy Ngô Thế Ân đã tận tình hướng dẫn chỉ bảo tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài, thầy đã dành rất nhiều thời gian, công sức giúp tôi hoàn thành đề tài tốt nghiệp của mình.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý Đào tạo, Bộ môn Sinh Thái Nông Nghiệp, Khoa Môi Trường - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ viên chức Trung tâm Quan trắc Môi trường và bênh thuỷ sản Miền Bắc – Viện Ngiên cứu Nuôi trồng Thuỷ sản I đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn. Hà Nội, ngày 16 tháng 3 năm 2016 Tác giả luận văn Bùi Xuân Khoa ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỤC LỤC Lời cam đoan.

ii Mục lục .iii Danh mục bảng biểu. v Danh mục hình. vi Danh mục chữ viết tắt. vii Trích yếu luận văn .1 Tính cấp thiết của đề tài .2 Mục đích nghiên cứu .3 Phạm vi nghiên cứu .4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Tổng quan tài liệu .1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ ngao ở trên thế giới và việt nam .1 Tình hình sản xuất ngao trên thế giới .2 Tình hình nuôi ngao ở Việt Nam.2 Đặc điểm sinh học và kỹ thuật trong nuôi ngao .1 Giới thiệu chung vế họ ngao .2 Đặc điểm sinh học của ngao .3 Các yếu tố kỹ thuật nuôi Ngao .4 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả nuôi .5 Các nghiên cứu về bệnh ngao.3 Chất lượng môi trường nước trong nuôi trồng thuỷ sản.1 Chất lượng môi trường nước trong nuôi trồng thủy sản.2 Tiêu chuẩn chất lượng nước nuôi trồng thủy sản ven bờ .4 Phát triển bền vững và đánh giá tính bền vững trong nuôi trồng thuỷ sản.2 Phương pháp đánh giá tính bền vững hệ sinh thái. Vật liệu và phương pháp nghiên cứu .1 Địa điểm nghiên cứu .2 Thời gian nghiên cứu:. 29 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Đối tượng nghiên cứu .4 Nội dung nghiên cứu .5 Phương pháp nghiên cứu .1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp .2 Phương pháp phỏng vấn .3 Phương pháp thu mẫu, bảo quản và phân tích mẫu nước.4 Phương pháp phân tích mẫu nước: .5 Phương pháp so sánh và đánh giá .6 Phương pháp đánh giá tính bền vững của khu nuôi ngao .7 Phương pháp xử lý số liệu. Kết quả và thảo luận .1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã đông minh .1 Vị trí địa lý .2 Thời tiết, khí hậu, môi trường .3 Đặc điểm địa hình .4 Chế độ sinh vật .5 Kinh tế - xã hội .2 Tình hình nuôi ngao tại xã đông minh .1 Diện tích nuôi tại xã Đông Minh .2 Đặc điểm khu vực nuôi .3 Chất lượng môi trường khu nuôi ngao tại xã đông minh .1 Các thông số nhiệt độ, pH và độ mặn .2 Các thông số DO, NO2-N, NH3-N,H2, tảo độc hại, và Vibrio tổng số .3 Tính bền vững ngư trại khu nuôi ngao tại xã đông minh .4 Các giải pháp quản lý môi trường nước phục vụ nuôi ngao.

Kết luận và kiến nghị. 62 Tài liệu tham khảo. 63 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1 Nhập khẩu ngao của Mỹ trong 8 tháng đầu năm 2015 .2: Phân loại nước theo độ mặn .3 Tiêu chuẩn chất lượng nước nuôi trồng thuỷ sản ven bờ .1 Tần xuất thu mẫu .2 Thông số và phương pháp phân tích mẫu .1 Giá trị sản xuất xã Đông Minh từ năm 2013 đến năm 2015 .2 Biến động nhiệt độ, pH, độ mặn khu vực nuôi ngao năm 2015 .3 : Các thông số DO, NO2-N, NH3-N và H2S,Vibrio tổng số tại Đông Minh năm 2015. Mật độ tảo độc hại tại Đông Minh 2015 .5 Kim loại nặng và dư lượng thuốc BVTV tại Đông Minh năm 2015.

Kết quả tính toán ASI-E các ngư trại NTTS nước lợ xã Đông Minh năm 2015 .7 Kết quả tính toán ASI-H các ngư trại NTTS nước lợ xã Đông Minh năm 2015. Phân nhóm các đầm nuôi theo giá trị phúc lợi sinh thái và xã hội – nhân văn. 57 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC HÌNH Hình 2.1: Phân chia giai đoạn phát triển của bệnh BRD bằng mắt thường và bằng kính hiển vi theo đề nghị của Paillard and Maes (1994).2: Sơ đồ: Quan điểm về hệ thống nuôi thủy sản kết hợp phát triển bền vững .3: Mô hình quả trứng bền vững 2 lớp và 3 lớp của IUCN .4: Thước đo BS .5: Hệ thống cấp chủ đề và chỉ thị đơn của chỉ số thịnh vượng trong mô hình quả trứng bền vững 2 lớp .6: Biểu đồ BS về độ bền vững các ngư trại ở Nghĩa Hưng năm 2002.1: Vị trí các điểm lấy mẫu .1: Giống ngao Meretrix lyrata .2: Biến động nhiệt độ khu 3 từ tháng 4 đến tháng 8 năm 2015 .3: Biến động nhiệt độ tại cửa Lân năm 2015 .4: Biến động pH tại khu 3 năm 2015 .5: Biến động pH tại cửa Lân năm 2015 .6: Biến động độ mặn tại bãi nuôi năm 2015 .7: Biến động DO tại Đông Minh năm 2015.8: Biến động NH3 tại Đông Minh năm 2015 .9: Biến động NO2-N tại Đông Minh năm 2015 .10: Biến động hàm lượng H2S tại Đông Minh năm 2015.11: Biến động mật độ Vibrio tổng số tại Đông Minh 2015. Phân nhóm các trại NTTS nước lợ tại xã Đông Minh trên thước đo bền vững của IUCN.

Phân nhóm các trại NTTS nước lợ trên thước đo bền vững của IUCN, 1996. 58 vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa tiếng Việt UBND Ủy ban nhân dân XK Xuất Khẩu NK Nhập Khẩu VASEP Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam QCVN 1 Quy chuẩn quốc gia về chất lượng nước biển ven bờ BS Thước đo Bền vững IUCN Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế XH-NV Xã hội – Nhân văn NTTS Nuôi trồng Thuỷ sản UBMTTQ Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc XDNTM Mô hình Nông thôn Mới HTX Hợp tác xã HTXDV Hợp tác xã Dịch vụ RIA1 Viện nghiên cứu Nuôi trồng Thuỷ sản I NXB Nhà xuất bản ASI Chỉ số ngư trại bền vững ASIE Giá trị của mảng phúc lợi sinh thái ASIH Giá trị của mảng phúc lợi xã hội và nhân văn vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Đông Minh là xã ven biển thuộc khu Đông huyện Tiền Hải, Tỉnh Thái Bình điều kiện thuận lợi cho việc phát triển nghề nuôi ngao, nhờ nuôi ngao mà nhiều hộ nông dân trong xã đã giàu lên nhanh chóng, nhưng những năm gần đây, ngao chiết hàng loạt khiển người dân xã Đông Minh phải điêu đứng, nhiều hộ dân đã bỏ nghề vì rủi ro cao. Nghiên cứu này được tiến hành để đánh giá chất lượng nước và tính bền vững tại khu vực nuôi ngao xã Đông Minh. Phương pháp chính được sử dụng trong đề tài bao gồm các phương pháp lấy mẫu và phân tích nước từ 6 điểm quan trắc trong khu nuôi ngao và tại các cửa cống thoát nước.

Tính bền vững được đánh giá theo phương pháp chỉ số ngư trại bền vững của IUCN (1996). Kết quả phân tích cho thấy Ngao chết tại khu vực chủ yếu là do nhiệt độ và độ mặn biến đổi kết hợp với một số thành phần môi trường (NO2-N, H2S, Tảo Độc hại, Vibrio tổng số…) vượt quá ngưỡng cho phép. Theo kết quả tính chỉ số ngư trại bền vững (ASI ) ở 23 ngư trại thì hầu hết các đầm đều có giá trị phúc lợi XH-NV cao (trọng số từ 76 – 100), trong khi đó giá trị phúc lợi sinh thái chỉ ở mức thấp (15 - 32). Những giá trị này khi đưa vào sơ đồ thước đo bền vững cho kết quả 65% số ngư trại thuộc nhóm không bền vững, 35% thuộc nhóm kém bền vững.

Vì vậy, cần phải có các biện pháp quản lý chất lượng nước và các giải pháp ứng phó nâng cao hiệu quả nuôi, đảm bảo sự phát triển bền vững cho địa bàn nghiên cứu. viii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thesis Abstract Dong Minh is a coastal commune in the East of Tien Hai district, Thai Binh province where was a favorable conditions for the development of clam farming and thanks to clam culture, many farmers in this commune has become rich quickly. However in recent years, there are many clams were died frequently that makes people in there to be afflicted and many households have give up their recent work because of high risks. This research was conducted to assess water quality and sustainability in region of Dong Minh Commune.

The main method are used in this topic including sampling methods and water analysis from six monitoring points in the clam areas and sewer manhole. Sustainability is evaluated through Aquaculture Sustainable Index of IUCN (1996). The analytical results showed that deaths of clamin this region mainly due to temperature and changein the level of salinity combining with certain environmental components (NO2-N, H2S, Harmful Algae, amount of Vibrio.) exceeds the allowed threshold and then lead to death of clam. According to the results calculating from Aquaculture Sustainable Index (ASI) in 23 “ngư trại” (in Vietnamese) in Dong Minh province,most of the ponds havehigh socialwelfare (reach weights from 76 to 100)while ecological welfare is quite low (15-32).

Moreover, when putting these values into sustainable Barometer of Sustainability diagrams, the results are 65% “ngư trại” in unsustainable group and 35% inless sustainable ones.