Chương 1: Giới thiệu - Chương 2: Cơ sở lý luận - Chương 3: Phương pháp nghiên cứu - Chương 4: Kết quả nghiên cứu - Chương 5: Kết luận và kiến nghị. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN 2. Lý thuyết liên quan: Các nghiên cứu về sự tham gia của hộ nông dân vào sản xuất theo hợp đồng (contract farming) được sử dụng nhiều lý thuyết khác nhau làm nền tảng cho việc phân tích. Trong đó, hai lý thuyết chính mà Luận văn này sử dụng làm cơ sở lý luận để nghiên cứu là: (1) lý thuyết về sản xuất theo hợp đồng; và (2) lý thuyết về hành vi dự kiến.
Lý thuyết về sản xuất theo hợp đồng Eaton, Charles và Andrew W. Shepherd (2001) định nghĩa sản xuất theo hợp đồng là "thoả thuận giữa những người nông dân với các doanh nghiệp chế biến hoặc doanh nghiệp kinh doanh trong việc sản xuất và cung cấp các sản phẩm nông nghiệp dựa trên thỏa thuận giao hàng trong tương lai, giá cả đã được định trước". Và cũng theo Eaton, Charles và Andrew W. Shepherd (2001), sản xuất theo hợp đồng là thoả thuận giữa những người nông dân với các doanh nghiệp chế biến hoặc doanh nghiệp kinh doanh trong việc sản xuất và cung cấp các sản phẩm nông nghiệp dựa trên thỏa thuận giao hàng trong tương lai, giá cả đã được định trước.
Do yếu tố giá cả định trước không phải là yếu tố đặc trưng và nhất thiết của sản xuất theo hợp đồng nên có thể khái niệm: Sản xuất theo hợp đồng là một loại hình liên kết dọc giữa doanh nghiệp chế biến kinh doanh nông sản với nông dân trong việc sản xuất và cung cấp các sản phẩm nông nghiệp do nông dân sản xuất ra cho doanh nghiệp dựa trên thỏa thuận giao hàng tương lai. Theo Sykuta, Michael và Joseph Parcell (2003), sản xuất theo hợp đồng trong nông nghiệp dựa trên những luật lệ trong giao dịch nông sản thông qua việc phân bổ thật rõ ba yếu tố chính: lợi ích, rủi ro, và quyền quyết định. Điều này có nghĩa là kết quả mùa màng thu hoạch dừa trái trong năm sẽ phân chia giữa nông dân và doanh nghiệp theo một tỷ lệ nhất định theo 3 yếu tố trên. Việc ký kết hợp đồng phân chia như vậy được xem là giải pháp tối ưu cho cả hai bên.
Như vậy, bản chất của sản xuất theo hợp đồng hoàn toàn khác với hình thức giao ngay (spot market) mang tính truyền thống (đó là mua bán trực tiếp hoặc thông qua các chợ) hoặc giao dịch giao sau (đó là mua, bán nông sản thông qua quan hệ giao dịch hàng hóa). Điểm khác biệt về bản chất của ba hình thức giao dịch này chính là cơ chế hình thành giá. Đối với giao dịch giao ngay, giá thỏa thuận trên hợp đồng phản ánh cung cầu thị trường hiện tại; đối với giao dịch giao sau, giá cả phản ánh cung cầu thị trường tương lai; đối với sản xuất theo hợp đồng, giá cả phản ánh lợi ích, rủi ro và quyền quyết định của người mua và người bán. Điều này có nghĩa là, giá đã được thỏa thuận phải đảm bảo người bán thu được lợi ích nhất định và người mua có thể mua hàng với mức giá có thể chấp nhận được; cho dù vào thời điểm giao hàng, giá thị trường có thể cao hơn hoặc thấp hơn giá thỏa thuận.
Có thể phân loại sản xuất theo hợp đồng theo cấu trúc tổ chức của hợp đồng. Cấu trúc tổ chức của sản xuất theo hợp đồng phụ thuộc vào quy trình sinh học của sản phẩm nông nghiệp, nguồn lực của doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ và tính chất LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 của mối quan hệ giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ. Eaton, Charles và Andrew W. Shepherd (2001) đã chia các hình thức sản xuất theo hợp đồng trong nông nghiệp thành 5 mô hình, đó là: mô hình tập trung, mô hình trang trại tập trung, mô hình phi chính thức, mô hình đa thành phần và mô hình trung gian.
Các nghiên cứu cho thấy có những lý do khác nhau cho nông dân và công ty chế biến tham gia sản xuất theo hợp đồng. Nói chung, cả hai bên đều có lợi ích để tham gia vào mô hình “sản xuất theo hợp đồng” thay cho các mô hình khác, như sản xuất theo liên kết dọc hoặc thực hiện giao dịch trên thị trường mở khi chi phí giao dịch và rủi ro có thể được giảm thiểu (Singh, A. Những lý do tiềm năng chính giải thích vì sao nông dân tham gia vào sản xuất theo hợp đồng là: + Thị trường bảo đảm: Nông dân thường gặp khó khăn trong quyết định sản xuất một loại nông sản cụ thể do cơ hội tìm kiếm thị trường tiêu thụ bị hạn chế. Với sản xuất theo hợp đồng, thì việc tìm kiếm thị trường tiêu thụ sản phẩm được giao cho các công ty chế biến.
Lợi nhuận mà người nông dân có được từ việc bán nông sản trên thị trường giao ngay phụ thuộc vào giá cả thị trường hiện hành và khả năng thu mua của thương lái. Điều này có thể tạo ra sự bất ổn cho người nông dân. Trong khi đó, sản xuất theo hợp đồng có thể khắc phục được vấn đề này, do giá cả đã được thống nhất khi người nông dân ký hợp đồng với công ty (Singh, A. + Tiếp cận hỗ trợ kỹ thuật: Hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật và thông tin từ công ty là một trong những lý do chính để người nông dân quyết định tham gia vào sản xuất theo hợp đồng (Eaton, Charles và Andrew W.
Khi tham gia sản xuất theo hợp đồng, nông dân sẽ được hưởng lợi từ tư vấn quản lý, hỗ trợ kỹ thuật và nâng cao kỹ năng sản xuất từ phía công ty chế biến theo yêu cầu sản xuất tại các thị trường cụ thể, thời gian thu hoạch, quản lý chất lượng sản phẩm, thông tin kỹ thuật, thị trường khác (Simmons, Winters và Patrick, 2005). + Tiếp cận nguồn vốn: Sản xuất theo hợp đồng sẽ cho phép nông dân có điều kiện thuận lợi trong tiếp cận tín dụng để đầu tư phát triển sản xuất. Về phía công ty chế biến cũng có lợi khi cung cấp khoản tín dụng để thông qua đó công ty có thể giám sát việc sử dụng đầu vào và kiểm soát các quyết định quản lý cây trồng của nông dân (Simmons, Winters và Patrick, 2005). + Chuyển giao kỹ năng: Chuyển giao kỹ năng cũng là một trong những lý do thu hút người nông dân tham gia sản xuất theo hợp đồng.
Bởi vì tham gia sản xuất theo hợp đồng, người nông dân được cung cấp cơ hội để tìm hiểu về cách điều hành hoạt động sản xuất hiệu quả cùng các kỹ năng khác như việc sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên nông nghiệp, cải tiến phương pháp đầu vào, lưu trữ hồ sơ, kiến thức về tầm quan trọng của chất lượng và đặc điểm của thị trường, đặc biệt là thị trường xuất khẩu. Hơn nữa, khi tham gia sản xuất theo hợp đồng, kiến thức đầu tiên người nông dân được trang bị là những kỹ năng về thị trường và nhân lực. Và kết quả là nó sẽ giúp người nông dân cải thiện được năng suất hoạt động nông nghiệp khác (Eaton, Charles và Andrew W. + Thu nhập ổn định: Người nông dân mong đợi đạt được thu nhập ổn định thông qua sản xuất theo hợp đồng vì nó sẽ giảm rủi ro và sự không chắc chắn so với việc bán nông sản trên thị trường giao ngay (Johnson et al.
Masakure LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 và Henson (2005) đã tìm thấy bốn yếu tố thúc đẩy người nông dân tham gia sản xuất theo hợp đồng để ổn định thu nhập, đó là: thị trường giao ngay không chắc chắn, những lợi ích gián tiếp (ví dụ như được tiếp thu kiến thức), lợi ích thu nhập và những lợi ích vô hình khác (ví dụ quyền tham gia vào các tổ chức hội nghề nghiệp, tiếp cận tín dụng, hổ trợ khuyến nông…). Bản thân các công ty chế biến cũng có những lý do tiềm năng chính để tham gia sản xuất theo hợp đồng, đó là độ tin cậy sản xuất, ổn định chất lượng, khắc phục hạn chế về đất đai, giảm chi phí giao dịch và rủi ro (Eaton, Charles và Andrew W. Shepherd, 2001) và chủ động được nguồn nguyên liệu đầu vào. Thông qua hợp đồng sản xuất, công ty sẽ có sức mạnh trong kiểm soát nguồn cung cấp đầu vào và quy trình sản xuất, đó là một cơ hội để giữ cho luồng cung cấp sản phẩm đồng đều và đáp ứng tốt hơn nhu cầu thị trường (Hall và Langemeier, 1994).
Sản xuất theo hợp đồng cũng tạo ra những cơ hội để mở rộng và đa dạng hóa các hoạt động sản xuất – kinh doanh của công ty chế biến hàng nông sản. Đặc điểm hộ gia đình/cá nhân - Trình độ học vấn của hộ nông dân - Tuổi của chủ hộ nông dân Shepherd A. và - Tình trạng nghèo/giàu của chủ hộ Tham gia Eaton C. - Năng lực và trách nhiệm của nông dân (2012) Hình 2.
Lý thuyết về sản xuất theo hợp đồng (CF) Mặc dù những lợi ích tiềm năng của hợp đồng cho nông dân, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng trong sản xuất theo hợp đồng đôi khi cũng có những tác động tiêu cực (Singh, 2002). Theo đó, các công ty chế biến có khả năng ký hợp đồng với các hộ nông dân sản xuất lớn thay cho hộ nông dân sản xuất nhỏ hoặc họ có thể ký các loại hợp đồng khác nhau với những nông dân khác nhau, làm tăng sự bất bình đẳng xã hội trong một cộng đồng dân cư (Singh, 2002). Và do đó nó cũng có thể tạo ra xung đột trong cộng đồng giữa nông dân có và không có hợp đồng (Singh, 2002). Và một khi đã gia tăng tính chuyên môn, nhiều nông dân chỉ gắn bó với một công LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 ty chế biến, không quan tâm và so sánh với các công ty khác để tìm một mức giá cao hơn (Key và Runsten, 1999).
Không loại trừ khả năng đôi khi, các công ty này có thể dùng tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm để loại bỏ bớt lượng nông sản tiêu thụ cho nông dân nếu cung vượt quá cầu, tạo một tổn thất nhất định cho nông dân (Glover, D.1 trên đây là khái quát chung những nhân tố có thể ảnh hưởng đến lý thuyết sản xuất theo hợp đồng được đúc kết từ các cơ sở lý thuyết được trình bày. Lý thuyết về hành vi dự kiến (TPB) Lý thuyết về hành vi dự kiến (Ajzen, I. 1991) là sự mở rộng của Lý thuyết hành vi hợp lý (TRA) được Ajzen, I.