CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Giới thiệu cây dưa lưới 1.1 Nguồn gốc và phân loại cây dưa lưới Dưa lưới (Cucumis melo L.) thuộc ngành Magnoliophyta, họ bầu bí (Cucurbitaceae), lớp Dicotyledoneae , bộ Cucurbitales, chi Cucumis, loài (melo) là rau ăn quả có thời gian sinh trưởng ngắn, trồng được nhiều vụ trong năm với năng suất khá cao. Nguồn gốc dưa lưới được cho là khởi đầu từ vùng Ba Tư và Tây Á cũng như trồng trọt từ thời cổ đại. Nguồn gốc cây dưa lưới cũng chưa thực sự rõ ràng (Robinson and DeckerWalters D. Nhiều tác giả cho rằng nguồn gốc cây dưa lưới ở miền tây Châu Phi.
Sau đó được truyền lan sang Châu Á, rồi du nhập đến các nuớc Châu Âu. Cũng có người nói dưa lưới được cho là khởi đầu từ vùng Ba Tư và Tây Á cũng như trồng trọt từ thời cổ đại. Cuối cùng nhà thám hiểm Columbus đã đưa cây trồng này đến Châu Mỹ, ở đây nó được phát triển nhanh chóng và hàng loạt các giống dưa mới đã ra đời. Dưa lưới được trồng ở Anh vào thế kỷ 17 và đến thế kỷ 18 được trồng ở Châu Mỹ.
Theo Kerje và Grum năm 2000[7] và nhiều nhà nghiên cứu khác cho rằng dưa lưới là cây trồng nhiệt đới, loài cổ đại có nguồn gốc từ Châu Phi. Trung tâm đa dạng nguồn gen sơ cấp và thứ cấp nằm từ Đông Á đến Biển địa trung Hải (Afganistan, Iran, Irắc, Ả rập xe út, Thổ Nhĩ Kỹ, Trung Quốc, Liên Bang Nga, Ấn Độ). Hạt giống của giống dưa dại C. agrestis được trồng ở Châu phi và đưa vào vùng Trung Đông (Thổ Nhĩ Kỳ, Irắc, Iran) và Châu Á (Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản) thông qua con đường buôn bán đường biển hoặc đất liền.
Dưa lưới được trồng tại Trung Quốc và Iran từ cách đây 3.000 năm trước và ở Ấn Độ 2000 năm trước , ở Ai Cập 1500 năm trước công nguyên và ở phía Tây Nhật Bản vào 100 năm trước công nguyên. Dưa lưới có nhiều sự khác biệt về hình dạng, kích thước, màu sắc, chất lượng thịt trái cũng như các đặc tính sinh lý của cây nên có nhiều cách phân loại dưa lưới khác nhau. Dưa lưới được chia thành 3 nhóm: dưa lưới vỏ rỗ, vỏ tròn và nhóm Crenshaw. 3 Tuy nhiên theo George và ctv.
(1991) và Lewis ctv. (1999)[14] thì dưa lưới được chia thành 7 loại: dưa lưới, dưa trái dài, dưa không mùi, dưa Conomon, dưa đỏ, dưa Chito và dưa Dudaim. Các giống dưa này phân biệt với nhau chủ yếu dựa vào các đặc điểm: - Dưa lưới (Reticulus): Trái trung bình, vỏ có dạng màng lưới bao quanh, trái có màu xanh hay hồng cam, khi chín có mùi thơm dễ chịu và dễ bị sứt cuống, được trồng nhiều ở Bắc Mỹ. - Dưa trái dài: Có hình dạng thon dài, mảnh khảnh như con rắn, không có mùi thơm.
- Dưa không mùi (Indorus): Bề mặt vỏ thường trơn láng hay có nếp gấp, vỏ trái có màu vàng hay xanh nhạt, thịt trái có màu trắng hay xanh, mùi ít thơm, thời gian bảo quản lâu hơn dưa đỏ, khi chín không bị nứt, giống này có nhiều ở châu Âu. - Dưa Conomon: Được tìm thấy ở phương Đông, thịt trái màu trắng, giòn, không có mùi thơm. - Dưa đỏ (Cantaloupe): Trái trung bình, vỏ có nhiều mụn cơm, có vảy màu xanh lục, thịt trái có màu vàng nhưng đôi lúc có màu xanh, trái chín có hương vị dễ chịu và có mùi xạ hương. - Dưa Chito: Có màu vàng chanh, không ngọt, không có mùi thơm.
- Dưa Dudaim: Có dạng trái lựu, mùi rất thơm.2 Giới thiệu chung dưa lưới 1.1 Giá trị dinh dưỡng Theo Tạ Thị Thu Cúc (2005)[1], các loại rau nói chung và dưa nói riêng là loại thực phẩm cần thiết trong đời sống hằng ngày và không thể thay thế. Rau được coi là nhân tố quan trọng đối với sức khỏe và đóng vai trò chống chịu bệnh tật. Theo kết quả nghiên cứu của nhiều nhà dinh dưỡng học trong và ngoài nước thì khẩu phần ăn của người Việt Nam cần khoảng 2300-2500 calo năng lượng hằng ngày để sống và hoạt động. Rau không chỉ đảm bảo cung cấp chỉ số Calo trong khẩu phần ăn cho con người mà còn cung cấp cho cơ thể các loại Vitamin và các nguyên tố đa lượng, vi lượng không thể thiếu được cho sự sống của mỗi cơ thể.
Hàm lượng Vitamin trong rau khá cao lại dễ kiếm. Cây dưa có giá trị dinh dưỡng khá cao. Tuy nhiên giá trị dinh 4 dưỡng của dưa lại phụ thuộc vào giống. Dưa lưới là loại thực phẩm chứa ít carbs với 90% là nước và có vị ngon ngọt như một quả dưa hấu.
Lượng chất lỏng cao mang lại cho dưa lưới điểm số tải trọng đường huyết thấp là 4. Điều đó có nghĩa là cơ thể người sử dụng tiêu hóa nó chậm và nó sẽ không làm cho lượng đường trong máu của bạn tăng đột biến. Vì vậy, nó là một lựa chọn tuyệt vời cho những người bị bệnh tiểu đường. Dưa lưới là một nguồn cung cấp tuyệt vời của beta-carotene, acid folic, kali, vitamin C và chất xơ.
Phần cùi của lưới có chứa đường, tinh bột, vitamin C, vitamin B, dưa lưới rất có lợi cho người bị kiệt sức, thiếu máu, xơ vữa động mạch, các bệnh về tim, tiểu đường, huyết áp cho đến các bệnh về mắt. Ngoài ra các vitamin và khoáng chất có trong chúng hỗ trợ tái tạo và phục hồi cấu trúc da, tóc giúp chúng trở nên khỏe mạnh và tươi trẻ. Lượng chất xơ dồi dào trong dưa lưới cũng hỗ trợ rất nhiều cho quá trình tiêu hóa của mỗi người. Ngoài ra, dưa lưới còn là một phương thuốc lợi tiểu.
Dưa lưới là nguồn carotene. Bên cạnh đó, dưa lưới rất giàu sắt, canxi, kali, natri, magiê. Vì thế, chứa chất chống oxy hóa dạng polyphenol, là chất có lợi cho sức khỏe trong việc phòng chống bệnh ung thư, hiệp hội ung thư Hoa Kỳ khuyến cáo nên ăn nhiều dưa lưới vì chúng được xem là một trong những loại thực phẩm có khả năng đánh bại căn bệnh ưng thư ruột và những khối u ác tính. Ngoài ra nguồn kali trong dưa lưới còn giúp bài tiết, thải sodium (chất trong muối) nên ăn dưa lưới có tác dụng giảm huyết áp cao và tăng cường hệ miễn dịch.
Các chất này điều tiết sự tạo thành nitric oxit, một chất quan trọng đối với nội mạc và các nguy cơ tim mạch. Dưa lưới là nguồn cung cấp vitamin C dồi dào. Trong dưa hàm lượng nước chiếm tới 90%. Trong dưa lưới còn có một số chất như: chất xơ (0,9g), chất béo (0,19g), axit pantothenic (0,105g), vitamin E (0,05mg), vitamin K (2,5mg)… Không chỉ là một loại trái cây giải khát mùa hè, dưa lưới còn cung cấp cho con người nhiều chất dinh dưỡng gồm nhiều năng lượng và đường, các chất khoáng (P, Mg,Ca, Fe…) cùng nhiều loại Vitamin bổ dưỡng (A, C, B9, K…).
Theo các nhà nghiên cứu Pháp, trong dưa lưới có enzyme superoxyd dismutase 5 (SOD)[15] giúp cải thiện những dấu hiệu stress về thể chất lẫn tinh thần. SOD được xem như một enzyme mạnh hơn các vitamin chống oxy hóa khác. Nó kích thích sản xuất kháng thể trong cơ thể, giảm tỷ lệ cholesterol xấu, ngăn ngừa xơ cứng và giúp giảm cân. Beta caroten sẽ chuyển thành vitamin A, có vai trò quan trọng đối với thị giác, sức khỏe của da và niêm mạc.
Dưa lưới rất giàu beta-caroten có thể giảm nguy cơ ung thư thực quản, thanh quản và phổi. Dưa lưới chứa nhiều hợp chất adenosine, được sử dụng ở bệnh nhân bị bệnh tim như một chất làm loãng máu và nó cũng là liều thuốc giảm thiểu những cơn đau thắt ngực. Theo Đông y, dưa lưới có vị ngọt nhạt, tính hàn, hoạt chất có lợi cho tràng vị, giải rượu, ngộ độc. Lưu ý, người bệnh cảm sốt hoặc mới chớm khỏi bệnh, phụ nữ vừa sinh con trong tháng, thì kiêng dùng dưa lưới.
Tuy nhiên, theo lời của bà Nhina Taranhenko chủ nhiệm khoa nội bệnh viện Kiev (Nga)[16], cần phải biết sử dụng loại hoa quả này. Không nên ăn dưa lưới như ăn dưa hấu. Đây không phải là loại đồ ăn nhẹ. Những người bị bệnh tiểu đường, béo phì, bị viêm ruột mãn tính, các bệnh về gan và thận không nên ăn dưa lưới.
Bạn nên rửa dưa lưới trước khi cắt, bổ hay gọt tỉa vì bề mặt của dưa lưới có thể chứa vi khuẩn có hại.2 Giá trị kinh tế Cây dưa lưới là loại rau ăn quả có hiệu quả kinh tế cao và là mặt hàng xuất khẩu quan trọng của nhiều nước như Mỹ, Brazil, Israel. Giá trị sản xuất 1ha dưa gấp 2-3 lần so với 1ha lúa. Tuy nhiên hiệu quả kinh tế trong sản xuất dưa lưới còn phụ thuộc vào trình độ thâm canh của người dân, công nghệ sản xuất, kinh nghiệm và chủng loại dưa. Ở Việt Nam cũng đã có một số mô hình sản xuất và xuất khẩu rau, hoa, quả đạt giá trị sản xuất 400-500 triệu đồng/ha/năm, cao hơn gấp 10 lần so với trồng lúa và các cây trồng khác.
Nhìn chung, cây dưa lưới có thời gian sinh trưởng ngắn, có thể trồng nhiều vụ trong năm do đó sản lượng trên đơn vị diện tích tăng. Đồng thời đây cũng là loại cây trồng quan trọng trong kế hoạch chuyển dịch cơ cấu cây trồng của nhiều địa phương bởi kỹ thuật trồng dưa đơn giản, cho năng suất cao, có thị trường tiêu thụ khá lớn và ổn định. 6 Ở Việt Nam dưa lưới mới được trồng một số năm gần đây tại các khu có áp dụng công nghệ cao như Thành phố Hồ Chí Minh và phổ biến đến các tỉnh lân cận Tây Ninh, Đồng Nai, Ninh thuận, Tiền Giang, Long An,… Diện tích trồng lẫn sản lượng dưa lưới ngày càng tăng bao gồm dưa lưới được trồng nhà màng và dưa lưới được trồng ngoài đồng ruộng. Ở nước ta trồng dưa lưới đã thành công ở một số tỉnh Nam Bộ và khu vực duyên hải Nam Trung Bộ như Bà Rịa-Vũng Tàu, Ninh Thuận, Tiền Giang, Long An đem lại thu nhập cao cho nông dân.
Vụ dưa hè thu năm nay, nông dân Song An đã mạnh dạn đầu tư, mở rộng diện tích canh tác, đưa nhiều giống dưa mới vào gieo trồng, góp phần đưa giá trị sản xuất đạt gần 300 triệu đồng/ha/năm (Báo Thái Bình, 2015)[8]. Năm 2015 Võ Văn Chưng (xã Bình Thành, huyện Phụng Hiệp, Hậu Giang)[10], đã trồng mô hình dưa lưới. Ông đầu tư hơn 600 triệu đồng trên diện tích khoảng 2.000 m2, năm đó vườn dưa lưới của gia đình ông thu về 130 triệu đồng/2 vụ tiền lãi. Do thời gian sinh trưởng ngắn, lại áp dụng kỹ thuật chăm sóc công nghệ cao nên dưa lưới đạt năng suất cao, chất lượng tốt, có thể trồng 4 vụ/năm.