Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Khai quat vé bo phan trang Bemisia tabaci 1.1 Phân bố và ky chủ Bọ phan trắng Bemisia tabaci có nguồn gốc từ An Độ. Hiện nay, chúng phân bố trên toàn cầu và được tìm thấy trên tất cả các lục địa trừ Nam Cực, BPT B. tabaci lây lan khắp thế giới bang con đường vận chuyên sản phẩm bị nhiễm chúng (Martin va ctv, 1987). Theo Đỗ Thị Thu Hường (2011), bọ phan trắng có phạm vi ký chủ rộng.
Kết qua điều tra ở các vùng trồng bông ở Punjab, Pakistan, từ năm 1996 — 1999 cho thấy có 160 loài thuộc 130 giống của 40 họ (cây lương thực, họ bầu bí, họ cà, cây cảnh, cây ăn quả, cây rừng và cỏ dai) đã được ghi nhận là ký chủ của bọ phan trắng B. Trên nhóm cây rau có hai loài gây hại chính là A/eurodicus disperses và B. tabaci trong đó gây hại chính phé biến là B.2 Đặc điểm hình thái và sinh học Theo John (2001), bọ phấn trắng thường đẻ trứng ở mặt dưới lá non và lá bánh tẻ, trứng đẻ thành từng cụm 4 — 6 quả, cuống trứng đính vào lá với chiều vuông góc với mặt lá, trứng bọ phấn trắng có hình bầu dục kích thước trứng dài khoảng 0,2 mm, màu sắc trứng thay đồi từ màu trắng sang màu vàng nhạt rồi đến nâu do sự thay đối của noãn hoàng. Âu trùng bọ phan trắng có 4 tuổi.
Au trùng tuổi 1 di chuyển chậm chap, từ tuổi 2 trở đi, ấu trùng ở có định mặt dưới lá và chích hút dich cây trước khi thành trùng nở ra. Tuôi 4 được gọi là nhộng giả bởi vì ở tuéi này đôi khi bọ phan vẫn chích hút dịch cây. Bọ phấn vẫn thuộc nhóm biến thái không hoàn toàn. Nhộng bọ phấn trắng hình oval, không déu, sườn bên hình sọc chéo, lông cứng min và ngắn.
Theo Nguyễn Thị Chat (2006), bọ phan trắng trưởng thành là một loài ray có 2 cặp cánh nhỏ trong suốt, toàn thân bao phủ lớp bột màu trắng. Thành trùng thân dai 0,75 — 1mm, sai cánh 1,5 — 2 mm, con đực nhỏ hơn con cái. Bọ trưởng thành thường hoạt động vào sáng sớm hay chiều mát. Trời nắng hoặc mưa, chúng đậu mặt dưới lá.
Khi bị động chúng bay lên từng đoạn ngắn. Bọ phan trắng thường giao phối vào sáng sớm hoặc chiều mát, một con có thé đẻ từ 45 — 100 trứng. Thời gian trứng nở phụ thuộc vào điều kiện ngoại cảnh như nhiệt độ, độ am, trung bình từ 5 — 9 ngày. Giai đoạn tuổi 1, 2, 3 kéo dai từ 2 — 4 ngày tùy vào nhiệt độ môi trường.
Giai đoạn tuổi 4 kéo dài khoảng 6 ngày (Malumphy, 2014). Theo Ann và ctv (2001), tỷ lệ nở của trứng là 76,7% và 87%. Khả năng đẻ trứng cao nhất của con trưởng thành bọ phan trắng 103,3 trứng tại 25°C và tỷ lệ tăng tự nhiên là 0,196 tại 30°C. Sức tăng quan thé của bọ phan trắng đạt lớn nhất khi sống trên cây cà chua.
Xác định được thời gian phát dục các pha của bo phan trắng là: pha trứng 5,6 + 0,276 ngày, sâu non tuổi 1: 4,8 + 0,256 ngay, sau non tuổi 2: 2,8 + 0,146 ngày, sâu non tuổi 3: 2,76 + 0,154 ngày, nhộng: 4,27 + 0,186 ngày, trưởng thành: 6,87 + 0,322 ngày, vòng đời của bọ phan trắng 25,17 + 0,921 ngày và số trứng đẻ trung bình của con trưởng thành cái 72,26 quả (Hà Quang Hùng, 2007).3 Đặc điểm gây hại Bo phan trắng là nhóm côn trùng kiểu miệng chích hút, gây hại cho cây trồng theo hai con đường: trực tiếp và gián tiếp. Bọ phan trắng gây hại trực tiếp qua việc chích hút nhựa cây trồng (Đỗ Thị Thu Hường, 2011). Theo John (2001), bọ phan trắng non va bọ phan trắng trưởng thành chích hút nhựa cây ở lá và những bộ phận non (chủ yếu ở lá và ngọn) làm lá có đốm hoặc vùng có biến màu vàng. Mật độ BPT cao gây hại nặng thì chỉ gân lá có màu xanh dẫn đến lá rụng.
BPT hại rau ăn lá và rau họ hoa thập tự thì gân lá bạc trắng, lá biến màu, giòn, đặc biệt ở vùng mép lá (Brown và Brrd, 1992). Theo Berlinger và Dhan (1989), bọ phan trắng chích hút trên cây bệnh sau 4 giờ mới đủ truyền sang cây khỏe. Có hơn 70 loài virus gây bệnh ở hơn 30 loại cây trồng, bao gồm cả cây cà chua đã được lan truyền qua BPT, trong đó loài B. tabaci là vector truyền virus chính.
Theo Limma va ctv (2002), bọ phan trắng B. tabaci đã trở thành dịch hại nguy hiểm trong nông nghiệp thế giới, nó là môi giới truyền bệnh cho cây trồng hơn 60 virus thuộc giông Germinivirus, Closterovirus, Nepovirus, Carlavirus và virus phan tử ADN 4 dang gậy (Markham va ctv, 1994). Trong đó, Germinivirus là loại virus nguy hiểm nhất gay bệnh cho cây với các triệu chứng như khảm vàng, xoăn vàng, xoăn lá, lùn cây, xoăn lùn mắt năng suất cho cây trồng từ 20 — 100% (Brown và Bird, 1992). tabaci là môi giới truyền bệnh quan trọng của 111 loại virus thực vật.
Virus kham lá san Sri Lanka Cassava Mosaic Virus (SLCMV) thuộc họ Geminiviridae được truyền từ môi giới truyền bệnh là BPT B. tabaci gây bệnh kham sắn (CMD) được gọi là geminiviruses kham san (CMGs) đã được bao cáo từ Chau Phi va tiéu luc dia An Độ (Duraisamy va ctv, 2012). Trên cây cà chua, bo phan trang là vector duy nhất truyền virus gây xoăn vàng ngọn ca chua (virus Tomato Yellow Leaf Curl Virus: TYLCV) (Liu va ctv, 2013). Cùng quan điểm này, Muniyappa va ctv (2000) cho biết, bệnh xoăn lá cà chua do virus (Tomato leaf curl virus: ToLCV) và bệnh xoăn vàng ngọn cà chua (TYLCV) gây hại nặng cho sản xuất cà chua tại An Độ, Úc và nhiều nước.
tabaci là môi giới truyền bệnh kham lá sắn ACMV (African cassava mosaic virus), trên bông vải (CoLCV), dưa hấu (WCSV), hoặc gây bạc lá trên một sé cây thuộc ho bầu bí.4 Sự kháng thuốc của bọ phan trắng Thử nghiệm đánh giá mức độ man cảm của B. tabaci hại sẵn đối với các hoạt chất thuộc nhóm trừ sâu Cartap, Propenofos, Imidacloprid, Buprofezin và Cypermethrin. Kết quả cho thấy au trùng của B. tabaci khá man cảm với các nhóm thuốc Cartap, Propenofos, Imidacloprid, Buprofezin và đã thay sự giảm sút tính mẫn cảm của ấu trùng B.
tabaci đối với hoạt chất Cypermethrin ở tất cả các quần thê (Lê Thị Kim Oanh, 2006). tabaci đã được ghi nhận phát triển tính kháng với nhiều loại thuốc hóa học thuộc các nhóm khác nhau. tabaci đã hình thành tính kháng đối với 35 hoạt chất của thuốc trừ sâu được báo cáo ít nhất ở 20 nước trên thế giới (Gerling và ctv, 1990). Năm 1996, tính kháng thuốc của B.
tabaci đối với neonicotinnoid (imidacloprid) được báo cáo lần đầu tiên. Kê từ đó các bài báo cáo về tính kháng thuốc của B. tabaci đối với neonicotinnoid (imidacloprid) tăng lên đều đặn (Scott, 1996). Tại Trung Quốc, cả hai loài B.
tabaci biotype Q và B. tabaci biotype B ở nhiều vùng địa lý phát triển tính kháng thuốc cao đối với neonicotinnoid (Lou Chen và ctv, 2012). > Các loại thuốc buprofezin, pyriproxypen và spirotetramat không hiệu quả trong việc phòng trừ B. Tuy nhiên, có báo cáo cho rằng buprofezin, pyriproxypen va spirotetramat thé hiện tính kháng thuốc cao đối với giai đoạn trứng và nhộng của B.5 Biện pháp phòng trừ Biện pháp canh tác: Theo Nguyễn Thị Chắt (2006), có thể phòng trừ bọ phấn trắng bằng biện pháp canh tác như vệ sinh đồng ruộng, thu gom lá già, lá bệnh, trái rụng dé loại trừ nguồn ấu tring; tránh luân phiên với cây trồng có cùng ký chủ với bọ phan trắng.
Biện pháp sinh học: Trong điều kiện tự nhiên, Ö. tabaci thường bị các loài thiên địch tấn công, bao gồm các loài ong ký sinh thuộc hai nhóm Encarsia và Eretmocerus. Trên 20 loài côn trùng ăn môi ăn Ö. tabaci trong họ Chrysopidae, Coccinellidae, Miridae, Ceraphronidae và Phytoseidae được ghi nhận (Gerling, 1990).
Theo Hoddle va ctv (1998), loài ong (Encarsia formosa) được sử dụng rộng rãi ở trên thé giới dé phòng trừ bọ phan trắng trên cây rau và cây cảnh trong điều kiện nhà kính và nhà lưới. Ngoài ra, BPT B. tabaci cũng bị nam bệnh như những loài côn trùng khác. Sử dụng nam gây bệnh côn trùng là lựa chọn chủ yếu trong phòng trừ bọ phan trắng như Beauveria bassiana (Balsamo) Vuillemin, Paecilomyces fumosoroseus (Wize) Brown and Smith, va Lecanicillium lecanii (Zimmermann) Gams and Zare cho thay khả năng cao trong trừ bọ phan trang.
Phòng trừ sinh học bọ phan trắng trong nhà kính, nhà lưới chủ yếu dựa vào việc sử dụng thiên địch ký sinh, bắt mỗi hoặc các tác nhân gây bệnh. Theo kết quả nghiên cứu có 28 loài ký sinh B. tabaci thuộc bộ Aphelinidae (Aphelosoma: | loài, Encarsia: 20 loài, Eretmocerus: 6 loài) và Platygasteridae (Amitus: | loài) (Gerling, 1990). Bốn loài nam là Paecilomyces fumosoroseus, P.
farinosus, Erynia radicans và Aschersonia aleyrodis. Trong phòng thí nghiệm P. farinosus gây chết 90% thành trùng B. tabaci nhưng không có số liệu ngoài đồng (Gerling, 1990).2 Khái quát về bọ trĩ Thrips palmi 1.1 Phân bố và ký chủ Trong tự nhiên, bọ trĩ gây hại tập trung ở khu vực nhiệt đới.
Trong những năm gan đây nó đã lây lan từ khu vực Đông Nam A đến hau hết các khu vực còn lại của châu Á và nhiều hòn đảo ở Thái Bình Dương, Bắc Băng Dương, Châu Phi, Châu Úc, Trung và Nam Mỹ và Caribean (Graham, 1998). Bo trĩ phân bé rất rộng và có thé tan công nhiều loại cây trồng từ các loại rau đến cây ăn trái. Chúng gây hại nặng cho cây trồng ngay cả trong nhà lưới, có phố ký chủ rộng là đối tượng gây hại nguy hiểm nhất trên cây họ bau bí (Cucurbitaceae) và cây họ cà (Solanaceae). Đặc biệt gần đây chúng phát dịch và gây hại tram trong trén dua hau va dua leo (Nguyén Van Huynh va Lé Thi Sen, 2011).2 Đặc điểm hình thái và sinh học Theo Trần Văn Lợi (2001), ở điều kiện nhiệt độ phòng thí nghiệm khoảng 16,1 — 26,5°C thì thời gian phát dục trung bình của các pha bọ trĩ như sau: trứng 3,79 ngày có hình bầu dục, khi mới đẻ có màu trong suốt, lúc sắp nở có màu vàng nhạt; sâu non tuổi 1 là 3,33 ngày và sâu non tuổi 2 là 4,18 ngày cơ thé hình ống, râu dai không quá 1/2 cơ thé, đầu nhỏ hơn ngực; nhộng 4,44 ngày màu vàng sam, không di chuyền, hóa nhộng ngay trong những lá đã cuốn lại; con trưởng thành là 10,7 ngày mới vũ hóa có màu nâu sáng, rất nhanh nhẹn thường bò cong bụng trên lá.
Con cái trưởng thành đẻ trứng trong 5 — 7 ngày, nhưng đẻ nhiều nhất là ngày 2, 3, 4. Một năm phat sinh 8 — 10 lứa, nhiệt độ thích hợp dé bọ trĩ phát triển là từ 15 — 25°C.