Tổng quan nghiên cứu

Huyện Sốp Cộp là huyện vùng cao biên giới của tỉnh Sơn La với tổng diện tích tự nhiên 147.244,6 ha, trải rộng trên 8 đơn vị hành chính cấp xã và sở hữu 124,8 km đường biên giới tiếp giáp nước bạn Lào. Nằm cách trung tâm thành phố Sơn La 130 km, Sốp Cộp từng là một trong 62 huyện nghèo của cả nước được thụ hưởng chính sách hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững theo Nghị quyết 30a của Chính phủ. Trong giai đoạn phát triển gần đây, quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ đã thúc đẩy nhu cầu sử dụng đất ở tăng cao, biến quỹ đất thành nguồn lực tài chính then chốt cho đầu tư công. Giai đoạn 2017 - 2019, công tác đấu giá quyền sử dụng đất đã đóng góp trên 100 tỷ đồng cho ngân sách địa phương, hỗ trợ trực tiếp vào tổng thu ngân sách huyện đạt mức 579,5 tỷ đồng năm 2019.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá toàn diện kết quả thực hiện đấu giá quyền sử dụng đất tại 8 xã thuộc huyện Sốp Cộp trong giai đoạn 2017 - 2019; phân tích các nhân tố chi phối quá trình tổ chức đấu giá tại 3 dự án trọng điểm với tổng quy mô 102 thửa đất; nhận diện những bất cập về quy trình, định giá khởi điểm và thủ tục giải phóng mặt bằng; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp thực tiễn nhằm tối ưu hóa nguồn thu ngân sách, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai trên địa bàn biên giới.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc lượng hóa hiệu quả kinh tế - xã hội của công tác tạo lập quỹ đất, chỉ ra khoảng cách giữa giá khởi điểm và giá trúng đấu giá thực tế, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học tin cậy giúp chính quyền địa phương hoàn thiện quy hoạch sử dụng đất, giảm thiểu tình trạng tồn đọng hơn 1.000 hồ sơ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu và ngăn ngừa thất thoát nguồn thu ngân sách công.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết địa tô kinh tế học cổ điển của David Ricardo, lý thuyết vị trí không gian của Von Thünen và lý thuyết đấu giá tài sản công trong kinh tế học vi mô hiện đại. Theo đó, giá trị của đất đai không chỉ phản ánh chất lượng tự nhiên mà còn phụ thuộc mật thiết vào vị trí địa lý, khả năng kết nối hạ tầng giao thông và tiềm năng sinh lợi thương mại.

Hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm 4 nội dung cốt lõi:

  • Quyền sử dụng đất: Một loại tài sản dân sự đặc biệt được Nhà nước trao cho người sử dụng thông qua các hình thức giao đất, cho thuê đất hoặc công nhận quyền sử dụng đất theo quy định của Luật Đất đai năm 2013.
  • Giá đất nhà nước và giá đất thị trường: Giá đất do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ban hành định kỳ 5 năm một lần đóng vai trò làm công cụ quản lý hành chính, trong khi giá thị trường hình thành qua quan hệ cung cầu linh hoạt theo quy định tại Điều 113 và Điều 114 Luật Đất đai năm 2013.
  • Đấu giá quyền sử dụng đất: Phương thức công khai, minh bạch nhằm lựa chọn người sử dụng đất trả giá cao nhất để giao đất có thu tiền sử dụng đất hoặc cho thuê đất, tạo vốn phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật theo Điều 119 Luật Đất đai năm 2013 và Luật Đấu giá tài sản năm 2016.
  • Thị trường bất động sản sơ cấp và thứ cấp: Chu trình chuyển dịch quyền sử dụng đất từ Nhà nước sang người dân và sự lưu thông quyền tài sản giữa các chủ thể kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ hơn 2.000 văn bản lãnh đạo chỉ đạo của Huyện ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân huyện Sốp Cộp ban hành giai đoạn 2017 - 2019; số liệu quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất hàng năm tại 8 xã; hồ sơ địa chính và báo cáo bồi thường giải phóng mặt bằng của 30 dự án trên địa bàn; cùng báo cáo quyết toán tài chính ngân sách năm 2019 đạt 63 tỷ đồng thu nội địa.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra khảo sát với cỡ mẫu n = 104 phiếu hợp lệ. Phương pháp chọn mẫu áp dụng kết hợp phân tầng và ngẫu nhiên: nhóm cán bộ quản lý gồm 24 người đại diện các phòng ban chức năng huyện (chiếm khoảng 25% tổng biên chế khối nhà nước cấp huyện) và nhóm người tham gia đấu giá gồm 80 người tại 3 dự án được lựa chọn theo công thức Yamane với tỷ lệ đại diện 15% tổng số người tham gia. Lý do lựa chọn kết hợp thống kê mô tả, phân tích so sánh định lượng và tham vấn chuyên gia quản lý đất đai là nhằm lượng hóa chính xác mức độ chênh lệch giá, xác định rõ các rào cản hành chính và bảo đảm tính khách quan tuyệt đối cho các kết luận khoa học. Toàn bộ chuỗi số liệu được phân tích trên phần mềm chuyên dụng trong mốc thời gian hoàn thiện năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, công tác đấu giá quyền sử dụng đất tại huyện Sốp Cộp giai đoạn 2017 - 2019 đã trở thành trụ cột tăng thu ngân sách với tổng giá trị thực hiện vượt 100 tỷ đồng, góp phần quyết định giúp thu ngân sách huyện năm 2019 đạt 579,5 tỷ đồng (đạt 137% dự toán tỉnh giao) và thu ngân sách trực tiếp trên địa bàn đạt 63 tỷ đồng (vượt 26% dự toán).

Thứ hai, kết quả đấu giá tại 3 dự án đại diện với tổng số 102 thửa đất cho thấy sự phân hóa rõ rệt về mức độ thanh khoản và biên độ tăng giá:

  • Dự án khu vực đối diện cổng chợ trung tâm huyện gồm 11 thửa đất sở hữu lợi thế kinh doanh vượt trội, đạt tỷ lệ đấu giá thành công 100% với giá trúng đấu giá bình quân tăng hơn 35% so với giá sàn khởi điểm.
  • Dự án khu vực mốc D7-D8-D20-D20'-D19 khu Chợ cũ gồm 57 thửa đất ghi nhận mức chênh lệch tăng giá bình quân từ 18% đến 25%, thu hút lượng hồ sơ đăng ký tham gia cao nhất.
  • Dự án khu vực đối diện Trường Phổ thông Dân tộc nội trú huyện gồm 34 thửa đất nằm trên trục đường quy hoạch 15m có mức tăng giá trúng thầu ổn định khoảng 8% đến 12%, chủ yếu phục vụ nhu cầu định cư dài hạn của người dân.

Thứ ba, công tác cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho các trường hợp trúng đấu giá đạt 66 hộ gia đình, bảo đảm bàn giao thực địa đúng hạn. Tuy nhiên, toàn huyện vẫn tồn đọng hơn 1.000 hộ gia đình chưa được cấp giấy chứng nhận lần đầu theo các dự án đo đạc, tạo áp lực lớn lên công tác quản lý biến động đất đai.

Thứ tư, khảo sát 104 phiếu thăm dò chỉ ra rằng 78,5% người tham gia đánh giá cao tính công khai, minh bạch của quy chế đấu giá; nhưng có tới 42,3% người tham gia cho rằng mức tiền đặt trước và quy định bước giá tại một số vòng đấu còn thiếu linh hoạt, gây khó khăn cho các hộ dân có nguồn vốn tích lũy hạn chế.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch lớn giữa giá khởi điểm và giá trúng đấu giá tại khu vực trung tâm thương mại bắt nguồn từ việc xác định giá sàn dựa trên Bảng giá đất của tỉnh Sơn La vốn có độ trễ nhất định so với biến động thị trường thực tế. Điều này phản ánh tính đúng đắn của lý thuyết địa tô kinh tế học khi hạ tầng giao thông và dịch vụ thương mại tạo ra giá trị thặng dư trực tiếp cho đất đai.

Khi so sánh với các đô thị lớn như Hà Nội (nơi quận Long Biên thu 672,85 tỷ đồng, vượt 226% kế hoạch năm 2014) hay Thành phố Hồ Chí Minh (giá trị thu từ đấu giá đất tăng gấp 3 lần sau khi áp dụng Luật Đất đai năm 2013), huyện Sốp Cộp có quy mô tài chính nhỏ hơn nhưng tỷ lệ vượt thu ngân sách địa bàn 126% cho thấy hiệu quả huy động vốn từ đất tại địa bàn vùng cao biên giới là rất ấn tượng.

Trong báo cáo thực tế, chuỗi dữ liệu biến động giá sàn, giá trúng và tỷ lệ thành công của 102 thửa đất thuộc 3 dự án nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột so sánh mức chênh lệch tỷ lệ phần trăm tăng giá, kết hợp bảng thống kê cơ cấu người tham gia đấu giá. Dữ liệu khảo sát cán bộ và người dân cũng được lượng hóa rõ nét qua biểu đồ tròn phản ánh mức độ hài lòng về tính minh bạch của thủ tục hành chính. Mặt hạn chế lớn nhất được làm rõ là công tác dự báo nhu cầu đất ở chưa bám sát thực tế, dẫn đến tình trạng 22 trường hợp vi phạm quy hoạch đất đai bị phát hiện và xử lý trong kỳ nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện công tác quy hoạch và giải phóng mặt bằng sạch: Ủy ban nhân dân huyện Sốp Cộp chỉ đạo Phòng Tài nguyên và Môi trường phối hợp chặt chẽ với Trung tâm Phát triển quỹ đất hoàn tất công tác giải phóng mặt bằng, đo đạc địa chính đạt 100% diện tích trước khi phê duyệt phương án đấu giá; bảo đảm thời gian chuẩn bị mặt bằng sạch không vượt quá 60 ngày làm việc/dự án, triển khai đồng bộ cho các dự án phát triển quỹ đất giai đoạn 2021 - 2023.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình định giá khởi điểm sát thị trường: Hội đồng thẩm định giá đất cấp huyện áp dụng linh hoạt phương pháp so sánh trực tiếp và hệ số điều chỉnh giá đất theo Thông tư số 36/2014/TT-BTNMT; phấn đấu kiểm soát mức sai số giữa giá khởi điểm và giá giao dịch thực tế trên thị trường dưới mức 10%, tiến hành rà soát cập nhật giá sàn định kỳ 6 tháng một lần bắt đầu từ quý I năm 2021.

Thứ ba, đa dạng hóa hình thức và hiện đại hóa thông tin đấu giá: Trung tâm Dịch vụ đấu giá tài sản đẩy mạnh áp dụng hình thức đấu giá bỏ phiếu gián tiếp hoặc đấu giá nhiều vòng có bước giá tối ưu, công khai thông tin quy hoạch và sơ đồ phân lô trên cổng thông tin điện tử huyện trước ngày mở bán hồ sơ ít nhất 30 ngày, nhằm tăng tỷ lệ người dân tiếp cận thông tin trên 50% trong năm 2021.

Thứ tư, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính sau đấu giá: Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện phối hợp cơ quan Thuế rút ngắn 30% thời gian thụ lý cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (từ 30 ngày xuống tối đa 20 ngày) cho 100% người trúng đấu giá hoàn thành nghĩa vụ tài chính; đồng thời giải quyết dứt điểm hơn 1.000 hồ sơ tồn đọng cấp giấy chứng nhận lần đầu trong lộ trình 2021 - 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường, tài chính cấp huyện, cấp tỉnh: Cung cấp cơ sở thực tiễn và phương pháp luận hoàn thiện công tác lập kế hoạch sử dụng đất hàng năm, tối ưu hóa quy trình đấu giá để tạo lập nguồn thu bền vững cho ngân sách địa phương.

Các tổ chức thẩm định giá và đơn vị tổ chức đấu giá tài sản chuyên nghiệp: Khai thác bài học kinh nghiệm từ cấu trúc 102 thửa đất thuộc 3 dự án tại Sốp Cộp để xây dựng phương án bước giá, xác định tiền đặt trước hợp lý và hạn chế nguy cơ thông đồng, tiêu cực trong các phiên đấu giá.

Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Quản lý đất đai, Kinh tế phát triển: Sử dụng dữ liệu thực nghiệm n = 104 mẫu, phương pháp chọn mẫu Yamane và khung phân tích quản lý đất đai vùng đồng bào thiểu số làm tài liệu tham khảo học thuật giá trị cao cho các đề tài nghiên cứu liên quan.

Các nhà đầu tư bất động sản và người dân có nhu cầu sử dụng đất: Nắm vững quy trình pháp lý, hiểu rõ cách thức xác định giá trị quyền sử dụng đất và bảo đảm đầy đủ quyền lợi sau khi trúng đấu giá tại các khu vực đô thị miền núi đang phát triển.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động đấu giá đất đóng vai trò như thế nào đối với nguồn thu ngân sách huyện Sốp Cộp? Trong giai đoạn 2017 - 2019, nguồn thu từ đấu giá quyền sử dụng đất đạt trên 100 tỷ đồng, đóng góp trực tiếp vào tổng thu ngân sách huyện năm 2019 đạt 579,5 tỷ đồng. Nguồn vốn này đã hỗ trợ tái đầu tư hạ tầng kỹ thuật và các công trình an sinh xã hội trên địa bàn huyện nghèo 30a.

Cỡ mẫu khảo sát 104 đối tượng trong nghiên cứu được phân bổ ra sao? Cỡ mẫu bao gồm 24 cán bộ công chức thuộc các phòng ban chức năng cấp huyện (chiếm 25% tổng biên chế khối nhà nước cấp huyện) và 80 người dân tham gia đấu giá tại 3 dự án trọng điểm được chọn ngẫu nhiên theo công thức Yamane với tỷ lệ đại diện 15% tổng số người tham gia.

Nguyên nhân nào dẫn đến sự chênh lệch giá trúng đấu giá lớn giữa 3 dự án nghiên cứu? Sự khác biệt về vị trí thương mại và khả năng sinh lợi hạ tầng là nguyên nhân chủ yếu. Dự án khu vực cổng chợ trung tâm gồm 11 thửa có mức chênh lệch tăng giá vượt trên 35% nhờ tiềm năng kinh doanh vượt trội, cao hơn hẳn mức tăng 8% đến 12% của dự án 34 thửa tại khu trường nội trú.

Địa phương đang gặp phải những vướng mắc lớn nhất nào trong quản lý đất đai? Huyện còn tồn đọng hơn 1.000 hồ sơ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu theo các dự án đo đạc, công tác dự báo nhu cầu đất cho hạ tầng chưa thật sát thực tế dẫn đến 22 trường hợp vi phạm quy hoạch đất đai bị xử lý trong giai đoạn nghiên cứu.

Hình thức đấu giá nào được áp dụng chủ yếu tại các dự án ở huyện Sốp Cộp? Địa phương thực hiện chủ yếu hình thức đấu giá bằng bỏ phiếu kín trực tiếp theo từng vòng hoặc bỏ phiếu một vòng công khai theo Luật Đấu giá tài sản năm 2016, bảo đảm quyền cạnh tranh minh bạch và gia tăng tối đa nguồn thu nộp ngân sách nhà nước.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích toàn diện kết quả đấu giá quyền sử dụng đất tại 8 xã huyện Sốp Cộp, làm rõ nguồn thu lũy kế giai đoạn 2017 - 2019 đạt trên 100 tỷ đồng.
  • Đánh giá chi tiết thực trạng 102 thửa đất thuộc 3 dự án trọng điểm, chỉ rõ mức gia tăng giá trị từ 8% đến hơn 35% so với giá sàn khởi điểm.
  • Khảo sát thực chứng 104 cán bộ và người dân tham gia đấu giá, nhận diện chuẩn xác các rào cản về bước giá, định giá đất và tiến độ cấp giấy chứng nhận.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao nhằm cắt giảm 30% thời gian xử lý thủ tục và bảo đảm 100% quỹ đất sạch trước khi tổ chức đấu giá.
  • Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc giúp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai tại các địa bàn miền núi biên giới còn nhiều khó khăn.

Chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn cần nhanh chóng thể chế hóa các khuyến nghị trên vào kế hoạch sử dụng đất giai đoạn 2021 - 2025. Hãy chủ động áp dụng các giải pháp số hóa và chuẩn hóa quy trình định giá để khai phóng tối đa nguồn lực đất đai, thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương phát triển bền vững ngay hôm nay!