Tổng quan nghiên cứu

Quản lý đất đai đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm trật tự kinh tế - xã hội và thúc đẩy sự phát triển bền vững của mỗi địa phương. Huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định có tổng diện tích tự nhiên đạt 22.814,06 ha với quy mô dân số 257.387 người, phân bổ trên 32 xã và 3 thị trấn. Cùng với tốc độ tăng trưởng kinh tế năm 2016 đạt 7,21% và thu nhập bình quân đầu người tăng lên 34,48 triệu đồng, nhu cầu giao dịch bất động sản và chuyển đổi mục đích sử dụng đất tại huyện gia tăng mạnh mẽ. Trước yêu cầu đổi mới thể chế theo Luật Đất đai năm 2013 và Thông tư liên tịch số 15/2015/TTLT-BTNMT-BNV-BTC, mô hình Văn phòng Đăng ký đất đai một cấp trực thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường đã chính thức được thành lập từ ngày 01/01/2016, thay thế cho hệ thống Văn phòng Đăng ký quyền sử dụng đất hai cấp trước đây.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là đánh giá thực trạng vận hành của Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện Hải Hậu sau quá trình chuyển đổi mô hình tổ chức. Mục tiêu cụ thể của đề tài gồm ba nội dung chính: thứ nhất, đánh giá kết quả thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn theo quy định pháp luật; thứ hai, so sánh hiệu quả hoạt động giữa mô hình một cấp và mô hình hai cấp dựa trên khảo sát thực tế; thứ ba, chỉ rõ những hạn chế, khó khăn về nguồn lực để đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian địa bàn huyện Hải Hậu với dữ liệu thu thập xuyên suốt giai đoạn 2016 - 2018. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học giúp đơn vị nâng cao tỷ lệ giải quyết hồ sơ đúng hạn lên trên 98%, tối ưu hóa thời gian xử lý thủ tục hành chính từ 30 ngày xuống mức tối thiểu và hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu địa chính đồng bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của hai lý thuyết quản trị cốt lõi: Lý thuyết quản lý hành chính công hiện đại và Lý thuyết quản lý hệ thống địa chính đa mục tiêu. Mô hình nghiên cứu tập trung vào việc chuẩn hóa quy trình dịch vụ công nhằm phân định rõ ràng giữa chức năng quản lý nhà nước của Phòng Tài nguyên và Môi trường với chức năng cung cấp dịch vụ sự nghiệp công của Văn phòng Đăng ký đất đai. Khung phân tích vận dụng các khái niệm nền tảng trong công tác địa chính:

Thứ nhất, đăng ký đất đai và tài sản gắn liền với đất là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền ghi nhận tình trạng pháp lý của thửa đất vào hồ sơ địa chính theo quy định tại Điều 95 Luật Đất đai năm 2013, áp dụng bắt buộc đối với 7 nhóm đối tượng sử dụng đất.

Thứ hai, hồ sơ địa chính và cơ sở dữ liệu địa chính là hệ thống tài liệu quản lý toàn diện về mặt không gian, thuộc tính pháp lý và biến động của thửa đất, đóng vai trò bảo đảm tính pháp lý cao nhất cho quyền sử dụng đất.

Thứ ba, cơ chế đăng ký biến động đất đai trong thời hạn không quá 30 ngày kể từ khi phát sinh giao dịch, bảo đảm thông tin biến động được cập nhật liên tục vào Sổ địa chính.

Thứ tư, mô hình Văn phòng Đăng ký đất đai một cấp theo Nghị định số 43/2014/NĐ-CP và Nghị định số 01/2017/NĐ-CP, hoạt động theo cơ chế quản lý tập trung thống nhất từ cấp tỉnh đến các chi nhánh cấp huyện.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa thu thập dữ liệu thứ cấp và điều tra dữ liệu sơ cấp thực địa trong suốt timeline 12 tháng từ tháng 4 năm 2018 đến tháng 4 năm 2019. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo thống kê đất đai giai đoạn 2013 - 2018 của Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Hải Hậu và hệ thống văn bản pháp lý chuyên ngành.

Về dữ liệu sơ cấp, tác giả tiến hành khảo sát với tổng cỡ mẫu 300 đối tượng thông qua bảng hỏi chuẩn hóa. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên được triển khai cụ thể:

Nhóm người dân gồm 270 phiếu, chia đều 90 phiếu cho 3 vùng sinh thái kinh tế đặc trưng của huyện Hải Hậu: Vùng ven biển (xã Hải Đông, Hải Lý, thị trấn Thịnh Long); Vùng nội đồng trung tâm (xã Hải Quang, Hải Phong, thị trấn Cồn); Vùng phía Bắc (xã Hải Minh, Hải Nam, thị trấn Yên Định). Mỗi địa bàn xã/thị trấn thực hiện 30 phiếu đối với các hộ sản xuất nông nghiệp, bán nông nghiệp và phi nông nghiệp.

Nhóm cán bộ gồm 30 phiếu, bao gồm 3 cán bộ tiếp nhận tại bộ phận một cửa, 5 cán bộ Phòng Tài nguyên và Môi trường, 7 cán bộ Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai và 15 cán bộ địa chính cấp xã.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả trên phần mềm Excel kết hợp đối chiếu định tính chuyên sâu là nhằm lượng hóa chính xác tỷ lệ hài lòng của người dân, kiểm chứng chéo số liệu lưu trữ hành chính và phản ánh trung thực mức độ hiệu quả của quy trình tiếp nhận hồ sơ trên địa bàn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng hoạt động của Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện Hải Hậu giai đoạn 2016 - 2018 chỉ ra bốn phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, công tác cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đạt kết quả ấn tượng. Trong 3 năm, đơn vị đã tiếp nhận và giải quyết 2.106 hồ sơ cấp lần đầu, đạt tỷ lệ hoàn thành bình quân 97,77%. Tỷ lệ giải quyết hồ sơ cấp lần đầu tăng trưởng vững chắc qua từng năm, từ 94,57% năm 2016 (cấp 470 trên 497 hồ sơ) lên 98,44% năm 2017 (cấp 819 trên 832 hồ sơ) và đạt 99,03% năm 2018 (cấp 817 trên 825 hồ sơ).

Thứ hai, giao dịch đăng ký biến động do chuyển quyền sử dụng đất tăng vọt. Năm 2016, chi nhánh tiếp nhận 2.775 hồ sơ chuyển quyền; đến năm 2017 con số này tăng 32,27% và chạm mốc 4.162 hồ sơ vào năm 2018, tương đương mức tăng trưởng gần 100% so với năm 2016. Sự bùng nổ này gắn liền với các dự án mở rộng cụm công nghiệp Hải Phương và các cơ sở may mặc trên địa bàn, kéo theo nhu cầu giao dịch đất ở tăng cao.

Thứ ba, tỷ lệ kê khai ban đầu đối với các thửa đất tồn đọng chưa cấp giấy chứng nhận còn ở mức rất thấp. Toàn huyện tồn tại 2.085 thửa đất dân cư chưa được cấp giấy chứng nhận lần đầu tại 31 xã, thị trấn. Trong giai đoạn nghiên cứu, số hồ sơ đăng ký kê khai mới đạt 545 trên tổng số 2.630 thửa cần xử lý, chiếm tỷ lệ khiêm tốn 20,72%.

Thứ tư, công tác cấp đổi giấy chứng nhận sau dồn điền đổi thửa đất nông nghiệp có xu hướng giảm dần, từ 19.400 giấy năm 2016 xuống 18.400 giấy năm 2017 và chỉ còn khoảng 15.000 giấy trong năm 2018 do tiến độ chỉnh lý hồ sơ địa chính tại cấp xã còn chậm và người dân chưa chủ động kê khai đất chuyên trồng lúa nước (diện tích 9.833,89 ha).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính giúp tỷ lệ giải quyết hồ sơ chuyển quyền đạt kết quả cao trên 96,91% là nhờ việc tinh gọn quy trình tiếp nhận tại Trung tâm hành chính một cửa của Ủy ban nhân dân huyện Hải Hậu. Mô hình một cấp giúp phân định rõ ràng nhiệm vụ chuyên môn, xóa bỏ tình trạng đùn đẩy trách nhiệm vốn tồn tại ở mô hình hai cấp.

Tuy nhiên, đơn vị đang đối mặt với bài toán quá tải nghiêm trọng về cơ sở vật chất và nhân sự. Tính đến đầu năm 2019, toàn chi nhánh chỉ có 10 cán bộ, viên chức (5 biên chế và 5 hợp đồng lao động) nhưng phải phụ trách địa bàn rộng lớn với 22.814,06 ha đất tự nhiên và 35 đơn vị hành chính. Trụ sở làm việc chật hẹp chỉ gồm 7 phòng với diện tích 160 m2, trong đó có 3 phòng làm kho lưu trữ, gây khó khăn lớn cho công tác bảo quản hồ sơ địa chính dạng giấy.

So sánh với các nghiên cứu thực tiễn tại một số địa phương lân cận, mô hình một cấp tại Hải Hậu đã thể hiện tính vượt trội về tính công khai minh bạch và rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ cấp đổi xuống còn 10 ngày thay vì 50 ngày như trước đây. Các dữ liệu khảo sát có thể được trình bày trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện tốc độ tăng trưởng hồ sơ chuyển nhượng giai đoạn 2016 - 2018 kết hợp bảng thống kê so sánh mức độ hài lòng của 300 đối tượng điều tra giữa hai mô hình tổ chức.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện tổ chức bộ máy và nâng cao chất lượng dịch vụ công tại Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện Hải Hậu, luận văn đưa ra bốn nhóm giải pháp đồng bộ:

Thứ nhất, đẩy mạnh hiện đại hóa và số hóa 100% cơ sở dữ liệu địa chính. Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Nam Định cần chủ trì phối hợp với Chi nhánh huyện Hải Hậu triển khai tích hợp toàn bộ dữ liệu 35 xã, thị trấn vào hệ thống thông tin đất đai VBDLIS trong giai đoạn 2020 - 2022. Mục tiêu cụ thể là rút ngắn 25% thời gian tra cứu thông tin địa chính và bảo đảm 100% hồ sơ biến động được cập nhật điện tử ngay trong ngày tiếp nhận.

Thứ hai, kiện toàn bộ máy và nâng cao năng lực đội ngũ công chức, viên chức. Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định và Sở Tài nguyên và Môi trường cần xem xét bổ sung biên chế chính thức từ 5 lên tối thiểu 8 cán bộ cho chi nhánh trước quý IV năm 2021. Đồng thời, tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu hàng năm cho 15 cán bộ địa chính cấp xã về nghiệp vụ đo đạc trích lục và thẩm định hồ sơ theo Thông tư liên tịch số 15/2015/TTLT-BTNMT-BNV-BTC.

Thứ ba, mở rộng trụ sở và nâng cấp trang thiết bị kho lưu trữ chuyên dụng. Ủy ban nhân dân huyện Hải Hậu cần quy hoạch bố trí diện tích làm việc mới từ 160 m2 lên tối thiểu 350 m2 trong giai đoạn 2021 - 2023, đầu tư hệ thống máy chủ dung lượng lớn, máy scan chuyên dụng khổ A0 và tủ lưu trữ hồ sơ chống cháy đạt tiêu chuẩn quốc gia.

Thứ tư, giải quyết dứt điểm 2.085 thửa đất tồn đọng chưa cấp giấy chứng nhận lần đầu. Ủy ban nhân dân huyện Hải Hậu chỉ đạo các xã thành lập tổ công tác lưu động rà soát cụ thể từng nhóm đất giao trái thẩm quyền và đất lấn chiếm theo Hướng dẫn số 1456 của Sở Tài nguyên và Môi trường. Đơn vị phấn đấu hoàn thành cấp giấy chứng nhận cho trên 80% số thửa đất đủ điều kiện trước ngày 31/12/2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho bốn nhóm đối tượng chính:

Nhóm 1: Lãnh đạo và chuyên viên Sở Tài nguyên và Môi trường, Văn phòng Đăng ký đất đai cấp tỉnh. Luận văn cung cấp khung dữ liệu thực chứng đánh giá hiệu quả vận hành mô hình một cấp, làm căn cứ điều chỉnh quy chế phối hợp luân chuyển hồ sơ theo Thông tư liên tịch số 88/2016/TTLT/BTC-BTNMT.

Nhóm 2: Lãnh đạo Ủy ban nhân dân cấp huyện và công chức địa chính cấp xã. Đề tài hỗ trợ kinh nghiệm giải quyết các điểm nghẽn trong công tác cấp giấy chứng nhận lần đầu, phân loại 2.085 thửa đất tồn đọng và quản lý biến động đất nông nghiệp sau dồn điền đổi thửa.

Nhóm 3: Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên ngành Quản lý đất đai, Quản lý công. Công trình cung cấp phương pháp luận khoa học, bộ công cụ khảo sát mẫu 300 đối tượng và khung lý thuyết đánh giá cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực đất đai.

Nhóm 4: Các tổ chức hành nghề công chứng, ngân hàng thương mại và nhà đầu tư bất động sản. Các đơn vị này có thể nắm bắt rõ ràng quy trình thẩm định trích đo, đăng ký giao dịch bảo đảm và thời gian xử lý thủ tục biến động đất đai trên địa bàn huyện Hải Hậu.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình Văn phòng Đăng ký đất đai một cấp có ưu điểm vượt trội nào so với mô hình hai cấp trước đây? Mô hình một cấp giúp thống nhất cơ sở dữ liệu địa chính toàn tỉnh dưới sự quản lý trực tiếp của Sở Tài nguyên và Môi trường. Việc này khắc phục triệt để tình trạng phân tán hồ sơ tại cấp huyện và xã, bảo đảm tính minh bạch và nâng tỷ lệ giải quyết hồ sơ đúng hạn tại huyện Hải Hậu đạt mức trung bình 97,77% trong giai đoạn 2016 - 2018.

Vì sao số lượng hồ sơ chuyển quyền sử dụng đất tại huyện Hải Hậu tăng gấp đôi vào năm 2018? Lượng hồ sơ giao dịch chuyển quyền tăng mạnh từ 2.775 hồ sơ năm 2016 lên 4.162 hồ sơ năm 2018 là do hạ tầng giao thông nông thôn mới hoàn thiện và các dự án công nghiệp mở rộng như cụm công nghiệp Hải Phương thu hút lượng lớn lao động, thúc đẩy nhu cầu thực về chuyển nhượng đất ở.

Những khó khăn lớn nhất trong việc cấp giấy chứng nhận cho 2.085 thửa đất tồn đọng là gì? Khó khăn chủ yếu xuất phát từ nguồn gốc đất phức tạp qua nhiều thời kỳ, tình trạng giao đất trái thẩm quyền của cấp xã trước ngày 01/7/2004, thất lạc phiếu thu nghĩa vụ tài chính và nhiều thửa đất vắng chủ hoặc có vi phạm quy hoạch chưa được xử lý triệt để, khiến tỷ lệ kê khai mới đạt 20,72%.

Hiện trạng đội ngũ cán bộ của Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện Hải Hậu đáp ứng công việc ra sao? Chi nhánh hiện có 10 cán bộ gồm 5 biên chế và 5 hợp đồng, trong đó 8 cán bộ có trình độ đại học chuyên ngành Quản lý đất đai. Mặc dù tinh thần phục vụ được 300 đối tượng khảo sát đánh giá cao, quy mô nhân sự này vẫn quá tải nghiêm trọng khi phục vụ quản lý 22.814,06 ha đất.

Chính quyền địa phương cần làm gì để rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục đất đai cho người dân? Huyện cần đẩy mạnh số hóa 100% hồ sơ địa chính, nâng cấp diện tích kho lưu trữ từ 160 m2 lên 350 m2 và tăng cường tập huấn chuyên môn cho 15 công chức địa chính xã. Việc phối hợp chặt chẽ giữa các cấp sẽ giúp giảm thời gian thẩm định trích đo xuống dưới 10 ngày làm việc.

Kết luận

  • Đánh giá toàn diện và có hệ thống kết quả vận hành của Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện Hải Hậu giai đoạn 2016 - 2018 theo các chức năng, nhiệm vụ quy định tại Thông tư liên tịch số 15/2015/TTLT-BTNMT-BNV-BTC.
  • Khẳng định tính hiệu quả và ưu thế vượt trội của mô hình một cấp khi tỷ lệ cấp giấy chứng nhận lần đầu đạt 97,77% và tỷ lệ cấp đổi do chuyển quyền đạt trên 96,91%, góp phần minh bạch hóa dịch vụ công.
  • Chỉ rõ những khó khăn thực tế về tình trạng thiếu hụt nhân lực khi 10 cán bộ phải quản lý 22.814,06 ha đất tự nhiên cùng áp lực xử lý 2.085 thửa đất dân cư tồn đọng chưa cấp giấy chứng nhận.
  • Cung cấp bộ dữ liệu khảo sát thực chứng từ 300 mẫu điều tra, phản ánh khách quan mức độ hài lòng của cán bộ quản lý và người dân đối với quy trình giải quyết thủ tục hành chính.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao về số hóa dữ liệu địa chính, bổ sung biên chế, mở rộng kho lưu trữ và giải quyết dứt điểm vướng mắc đất đai tại cơ sở.

Đóng góp chính của luận văn là hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn về mô hình Văn phòng Đăng ký đất đai một cấp tại khu vực nông thôn đồng bằng ven biển. Bước tiếp theo trong lộ trình 2020 - 2025 là ứng dụng toàn diện hệ thống quản lý đất đai điện tử đa mục tiêu nhằm nâng cao năng lực phục vụ xã hội. Độc giả, nhà nghiên cứu và cán bộ chuyên trách hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ để áp dụng hiệu quả vào công tác thực tiễn và nghiên cứu chuyên sâu.