CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về sử dụng đất nông nghiệp khu vực đô thị hóa 1. Một số khái niệm về đất, đất nông nghiệp, nông nghiệp đô thị sinh thái 1. Khái niệm về đất Đất hay thổ nhưỡng là lớp ngoài cùng của thạch quyển bị biến đổi tự nhiên dưới tác động tổng hợp của nước, không khí, sinh vật.
Các thành phần chính của đất là chất khoáng, nước, không khí, mùn và các loại sinh vật từ vi sinh vật cho đến côn trùng, chân đốt v. Wiliam, đất là tầng mặt tơi xốp của lục địacó khả năng tạo ra sản phẩm cây trồng. Theo Docutraev: Đất là vật thể đặc biệt tự nhiên hình thành do tác động tổng hợp của các yếu tố sinh vật, khí hậu, đá mẹ, địa hình, thời gian và tác động của con người. [1] Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinhtế, văn hoá, xã hội, an ninh và quốc phòng.
[10] Tuy nhiên, đất đai là nguồn tài nguồn tài nguyên hạn chế. Khái niệm về đất nông nghiệp Theo điều 10 Luật đất đai 2013, Việt nam phân loại đất gồm: đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp, đất chưa sử dụng. Trong đó, nhóm đất nông nghiệp bao gồm các loại đất sau đây: a) Đất trồng cây hàng năm gồm đất trồng lúa và đất trồng cây hàng năm khác; b) Đất trồng cây lâu năm; c) Đất rừng sản xuất; d) Đất rừng phòng hộ; đ) Đất rừng đặc dụng; e) Đất nuôi trồng thủy sản; 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com g) Đất làm muối; h) Đất nông nghiệp khác gồm đất sử dụng để xây dựng nhà kính và các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt, kể cả các hình thức trồng trọt không trực tiếp trên đất; xây dựng chuồng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm và các loại động vật khác được pháp luật cho phép; đất trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản cho mục đích học tập, nghiên cứu thí nghiệm; đất ươm tạo cây giống, con giống và đất trồng hoa, cây cảnh. Khái niệm về đất nông nghiệp đô thị sinh thái Nông nghiệp sinh thái Nền nông nghiệp sinh thái là nền nông nghiệp kết hợp hài hòa những cái ưu điểm, tích cực của hai nền nông nghiệp: nông nghiệp hóa học và nông nghiệp hữu cơ một cách hợp lý và có chọn lọc nhằm: thỏa mãn nhu cầu hiện tại nhưng không gây hại đến các nhu cầu của các thế hệ tương lai (nông nghiệp bền vững); thỏa mãn nhu cầu ngày càng tăng của con người về sản phẩm nông nghiệp, nghĩa là phải đạt năng suất cao, phẩm chất nông sản tốt với mức đầu tư vật chất ít và hiệu quả kinh tế cao.
[32] Nhiều học giả nhận định: nông nghiệp sinh thái cũng chính là nông nghiệp bền vững, mang lại hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội. Nhưng một nền sản xuất nông nghiệp mang lại hiệu quả kinh tế cao, chưa chắc đã là một nền nông nghiệp sinh thái và bền vững nếu như nó không có tác động đến bảo vệ môi trường sinh thái và con người. Nông nghiệp đô thị sinh thái Chương Trình Phát triển Liên Hiệp Quốc UNDP định nghĩa: Nông nghiệp đô thị là một ngành công nghiệp mà sản xuất, chế biến và buôn bán thực phẩm và chất đốt thực hiện trên các vùng đất và mặt nước xen kẽ, rải rác trong các đô thị và vùng ngoại ô. Theo Tổ chức Nông Lương Liên Hiệp Quốc FAO (1996) và Chương Trình Phát Triển Liên Hiệp Quốc UNDP (1999): Nông nghiệp đô thị là những hoạt động sản xuất nông nghiệp ở trung tâm, ngoại ô và khu vực lân cận đô thị, có chức năng trồng trọt, chăn nuôi, chế biến và phân phối các loại thực phẩm, lương thực và các 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sản phẩm khác, sử dụng các nguồn lực tự nhiên và nhân văn, các sản phẩm cùng các dịch vụ ở đô thị và vùng lân cận đô thị để cung cấp trở lại cho đô thị các sản phẩm và dịch vụ cao cấp.
Nông nghiệp đô thị bao gồm nông nghiệp nội thị và nông nghiệp ngoại thị với các hoạt động chủ yếu là trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và thủy sản. [26] Nhiều tác giả quan niệm: Nông nghiệp đô thị là ngành kinh tế trong và ven đô thị, sản xuất, chế biến và cung ứng cho người dân lương thực, thực phẩm tươi sống, hoa, sinh vật và thực vật cảnh; dùng phương pháp canh tác hữu cơ và công nghệ cao không cần nhiều đất đai, không gây ô nhiễm môi trường, sử dụng và tái sử dụng tài nguyên thiên nhiên và chất thải đô thị; tăng thêm không gian xanh và cơ hội thư giãn cho người dân đô thị và xuất khẩu. Nông nghiêp đô thị có thể phân chia theo khu vực như sau: + Nông nghiệp nội đô. + Nông nghiệp vùng vành đai nhạy cảm.
+ Nông nghiệp ngoại đô (ngoại thành). Do đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội và môi trường của mỗi vùng khác nhau nên sản xuất nông nghiệp ở mỗi vùng cũng khác nhau. Theo học giả Lê Quý Đôn: “ Nông nghiệp đô thị sinh thái là một quá trình sản xuất được bố trí phù hợp với điều kiện tự nhiên của từng đô thị nhằm khai thác triệt để các tiềm năng với công nghệ sản xuất sạch tạo ra sản phẩm chất lượng cao, an toàn thực phẩm, nâng cao chất lượng môi trường, cảnh quan tạo ra hệ sinh thái bền vững”. Đặc điểm nông nghiệp khu vực đô thị hóa Đất nông nghiệp khu vực đô thị hóa ngày càng giảm nhanh thay do đất nông nghiệp chuyển sang đất phi nông nghiệp, đất dịch vụ.
Quá trình đô thị hóa ngày nay gắn liền với công nghiệp hóa, hiện đại hóa; phản ánh nền kinh tế: phát triển mạnh công nghiệp, dịch vụ, thu nhỏ nông nghiệp. Khu vực ven đô nhanh chóng hình thành các khu công nghiệp, khu chế xuất, các trung tâm dịch vụ, các khu đô thị mới, khu tái định cư… xuất hiện nhiều ngành nghề mới, tạo việc làm, thu nhập cho người lao động, góp phần thúc đẩy sự phát 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com triển kinh tế, sản xuất nông nghiệp theo hướng sản xuất nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả kinh tế. Thực tế, nhiều khu công nghiệp, dịch vụ được xây dựng nhưng có rất ít các doanh nghiệp phục vụ trực tiếp cho sản xuất nông nghiệp. Phần lớn nông sản được sản xuất ra ở khu vực ven đô có giá trị tăng gia thấp, lợi ích từ các sản phẩm nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp; trong khi sản xuất nông nghiệp đảm bảo an ninh lương thực, thực phẩm cho cư dân đô thị, góp phần tiết kiệm trong tiêu dùng ở khu vực đô thị hóa.
Thực tế đã diễn ra, quá trình trồng trọt và chăn nuôi thực hiện không đúng quy trình, kĩ thuật, không đảm bảo an toàn về các tiêu chuẩn nuôi trồng, sử dụng nhiều chất hóa học đã gây ảnh hưởng lớn tới con người, môi trường sống của khu vực. Mặt khác, trồng trọt có ảnh hửng tích cực trong việc điều hòa khí hậu, cải tạo môi trường, hạn chế ô nhiễm, làm sạch môi trường. Tại nhiều khu vực đô thị hóa, không ít người sử dụng đất nông nghiệp chỉ với mục đích giữ đất, chiếm đất, đón đầu dự án, quy hoạch. Những người sử dụng đất kiểu này thường là những hộ có khả năng về kinh tế, họ không muốn sản xuất nông nghiệp do sản xuất nông nghiệp vất vả mà thu nhập lại không cao, đôi khi phải bù lỗ cho những thửa đất nuôi trồng nông nghiệp.
Những thửa đất nông nghiệp này chỉ được đầu tư vừa phải, do chủ sử dụng thửa đất không quan tâm và mong muốn có dự án đầu tư, hoặc quy hoạch khu vực để bán lại với giá cao hơn gấp nhiều lần so với việc thu lợi nhuận từ sản xuất nông nghiệp. Do vậy, để phát triển nông nghiệp bền vững cần đầu tư vốn, áp dụng những dịch vụ khoa học, công nghệ vào sản xuất. Đặc điểm của nông nghiệp đô thị sinh thái - Ưu điểm của nông nghiệp đô thị là diện tích sản xuất nhỏ, phù hợp với điều kiện ở thành thị; để phát triển thành công nông nghiệp đô thị phải gắn liền với khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại hay còn gọi là nông nghiệp công nghệ cao và các sản phẩm sản xuất ra tập trung phục vụ ngay cho nhu cầu của khu vực đô thị như: hoa lan, cây cảnh, cá cảnh, nuôi trồng các loại đặc sản, cao sản,… ngoài giá trị trong sinh hoạt còn góp phần tạo mỹ quan đô thị, tạo nét văn hóa đô thị và cải thiện 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com môi trường sinh thái theo hướng xanh - sạch - đẹp, hài hòa giữa thiên nhiên với con người. [33] - Sản phẩm của nông nghiệp sinh thái là sản phẩm sạch, phù hợp với mục tiêu duy trì sự phát triển bền vững, cảnh quan môi trường tươi đẹp và không khí trong lành.
Tất cả các sản phẩm này phải đảm bảo sạch, an toàn, không bị nhiễm độc tố, phải có đầy đủ hàm lượng các chất dinh dưỡng, vitamin và khoáng chất cần thiết cho sự phát triển thể lực của con người. Cảnh quan môi trường tự nhiên hài hòa, trong sạch, có thể kết hợp tạo những khu vui chơi giải trí trong lành, tươi đẹp giúp điều hòa khí hậu và đáp ứng nhu cầu tinh thần của con người như: khu vườn sinh thái, hồ câu sinh thái… kết hợp các dịch vụ vui chơi, giải trí lành mạnh (bể bơi, cắm trại…). - Công nghệ sản xuất của nông nghiệp sinh thái là sự thống nhất giữa kinh nghiệm truyền thống với công nghệ hiện đại: để bảo vệ môi trường trong khi vẫn đảm bảo an ninh lương thực, nông nghiệp sinh thái có xu hướng giảm sử dụng các yếu tố hóa học, tăng cường áp dụng công nghệ cao, công nghệ sạch, công nghệ sinh học kết hợp với kinh nghiệm truyền thống, tái tạo nguồn lực. Công nghệ sinh học (sự lai ghép, nuôi cấy mô tế bào, công nghệ gen) ngày nay được coi là động lực của sự phát triển.
Các giống mới sẽ cho phép cây trồng, vật nuôi tự chống chịu sâu bệnh, từ đó loại trừ việc sử dụng các hóa chất. Công nghệ sử dụng phân hữu cơ (phân chuồng, phân xanh), phân vi sinh, các loại cây họ đậu hay kỹ thuật trồng cây che phủ đất, chống xói mòn vẫn đang là những phương pháp thích hợp trên thế giới (chiếm 5 – 10% diện tích đất canh tác của châu Âu) [5].