Khóa luận đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại xã Phục Linh, huyện Đại Từ

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã phục linh huyện đại, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải

• Tác giả: Lạc Thị Phượng
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Văn Hiểu
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý Đất đai
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Tại Xã Phục Linh, Huyện Đại Từ, Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu đề tài
• 1.2. Mục tiêu tổng quát
• 1.3. Mục tiêu cụ thể
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Khái niệm về đất đai và đất nông nghiệp
• 2.2.1. Khái niệm về đất đai
• 2.2.2. Khái niệm về đất nông nghiệp
• 2.3. Sử dụng đất là gì ?
• 2.4. Những nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất
• 2.4.1. Yếu tố điều kiện tự nhiên
• 2.4.1.1. Điều kiện khí hậu
• 2.4.1.2. Loài cây trồng và hệ thống cây trồng
• 2.4.1.3. Điều kiện đất đai
• 2.4.2. Yếu tố về kinh tế - xã hội
• 2.5. Cơ cấu cây trồng trong sử dụng đất
• 2.6. Khái quát hiệu quả sử dụng đất
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 3.5.2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp
• 3.5.3. Phương pháp tính hiệu quả của các loại hình sử dụng đất
• 3.5.4. Phương pháp tính toán phân tích số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Đánh giá ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội đến hiệu quả sử dụng đất của xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2. Hiện trạng sử dụng đất đai của xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2.1. Tình hình sử dụng đất đai của xã Phục Linh
• 4.2.2. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp của xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2.3. Xác định các loại hình sử dụng đất nông nghiệp của xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất của các loại hình sử dụng đất nông nghiệp của xã xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.1. Hiệu quả kinh tế
• 4.3.2. Hiệu quả xã hội
• 4.3.3. Hiệu quả Môi trường
• 4.4. Khai thác sử dụng đất và lựa chọn định hướng sử dụng đất nông nghiệp cho xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.4.1. Quan điểm khai thác sử dụng đất
• 4.4.2. Định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 4.4.3. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Tại Phục Linh

Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh phát triển nông nghiệp bền vững. Đất nông nghiệp không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá mà còn là yếu tố quyết định đến sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Việc đánh giá này giúp xác định được tình hình sử dụng đất hiện tại, từ đó đưa ra các giải pháp cải thiện hiệu quả sử dụng đất.

1.1. Khái Niệm Về Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp

Hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp được hiểu là mức độ tối ưu hóa các nguồn lực đất đai để đạt được sản lượng cao nhất. Điều này bao gồm việc phân tích các yếu tố như điều kiện tự nhiên, cơ cấu cây trồng và chính sách quản lý đất đai.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất

Đánh giá hiệu quả sử dụng đất giúp nhận diện các vấn đề tồn tại trong quản lý và sử dụng đất, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện. Điều này không chỉ nâng cao năng suất mà còn bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

II. Những Thách Thức Trong Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất Tại Phục Linh

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất tại xã Phục Linh gặp phải nhiều thách thức. Các yếu tố như điều kiện tự nhiên, biến đổi khí hậu và chính sách quản lý đất đai đều ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất.

2.1. Ảnh Hưởng Của Điều Kiện Tự Nhiên

Điều kiện tự nhiên như khí hậu, địa hình và thổ nhưỡng có ảnh hưởng lớn đến năng suất cây trồng. Việc không tận dụng tốt các lợi thế tự nhiên có thể dẫn đến hiệu quả sử dụng đất thấp.

2.2. Vấn Đề Quản Lý Đất Đai

Chính sách quản lý đất đai chưa đồng bộ và thiếu hiệu quả có thể gây ra tình trạng lãng phí tài nguyên đất. Cần có các biện pháp cải thiện quản lý để nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

III. Phương Pháp Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp

Để đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Các phương pháp này giúp thu thập dữ liệu và phân tích tình hình sử dụng đất một cách chính xác.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu

Việc thu thập dữ liệu từ các nguồn khác nhau như khảo sát thực địa, tài liệu thống kê và phỏng vấn là rất cần thiết. Điều này giúp có cái nhìn tổng quan về tình hình sử dụng đất.

3.2. Phân Tích Hiệu Quả Kinh Tế

Phân tích hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất giúp xác định loại hình nào mang lại lợi nhuận cao nhất. Điều này có thể được thực hiện thông qua các chỉ tiêu như giá trị sản xuất và chi phí đầu tư.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Sử Dụng Đất Tại Phục Linh

Kết quả nghiên cứu cho thấy hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại xã Phục Linh còn nhiều hạn chế. Tuy nhiên, cũng có những mô hình thành công có thể nhân rộng để nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

4.1. Hiệu Quả Kinh Tế Của Các Loại Hình Sử Dụng Đất

Nghiên cứu cho thấy một số loại hình sử dụng đất như trồng cây ăn quả mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với các loại hình khác. Điều này cần được khuyến khích và phát triển.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Xã Hội

Hiệu quả xã hội của việc sử dụng đất cũng cần được xem xét. Việc cải thiện đời sống người dân thông qua nâng cao hiệu quả sử dụng đất là một mục tiêu quan trọng.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp

Để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại xã Phục Linh, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn. Các giải pháp này sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên đất.

5.1. Đề Xuất Chính Sách Quản Lý Đất Đai

Cần có các chính sách quản lý đất đai linh hoạt và hiệu quả hơn. Điều này bao gồm việc cải cách các quy định về sử dụng đất và khuyến khích các mô hình sản xuất bền vững.

5.2. Tăng Cường Đào Tạo Và Nâng Cao Nhận Thức

Đào tạo người dân về kỹ thuật canh tác và quản lý đất đai là rất cần thiết. Nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc sử dụng đất hiệu quả sẽ giúp cải thiện tình hình hiện tại.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất

Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại xã Phục Linh là một nhiệm vụ quan trọng. Tương lai của việc sử dụng đất bền vững phụ thuộc vào các giải pháp được thực hiện ngay từ bây giờ.

6.1. Tương Lai Của Đất Nông Nghiệp Tại Phục Linh

Tương lai của đất nông nghiệp tại Phục Linh sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và các chính sách phát triển bền vững. Cần có sự đầu tư và nghiên cứu liên tục.

6.2. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Định hướng phát triển bền vững trong sử dụng đất nông nghiệp sẽ giúp bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Cần có sự phối hợp giữa các bên liên quan để đạt được mục tiêu này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đất đai là nguồn tài nguyên thiên nhiên có hạn và là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế trong sản xuất nông nghiệp. Trong bối cảnh gia tăng dân số, nhu cầu về lương thực, thực phẩm và phát triển kinh tế - xã hội ngày càng gia tăng, dẫn đến tình trạng diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp, độ phì nhiêu bị suy giảm và tính bền vững trong khai thác đất đai đứng trước nhiều thách thức. Việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững là yêu cầu cấp thiết nhằm thiết lập cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch, chuyển đổi cơ cấu cây trồng và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai tại địa phương.

Xã Phục Linh là một xã miền núi nằm ở phía Tây của huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, cách trung tâm huyện khoảng 7 km. Địa bàn có tổng diện tích đất tự nhiên là 1.434,85 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn (71,10%). Dân số toàn xã năm 2016 là 8.948 người phân bố trên 17 xóm, gồm 6 dân tộc anh em cùng sinh sống (chủ yếu là dân tộc Kinh chiếm 79,7%). Bên cạnh sản xuất nông nghiệp thuần túy, địa bàn xã còn chịu tác động từ hoạt động khai thác khoáng sản của mỏ than Phấn Mễ, làm ảnh hưởng đến môi trường đất, nước và diện tích canh tác của người dân. Trước thực trạng đó, tác giả Lạc Thị Phượng đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Quản lý Đất đai nhằm đánh giá toàn diện hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Mục tiêu tổng quát: Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp nhằm tìm ra những thuận lợi và khó khăn, từ đó lựa chọn loại hình sử dụng đất (LUT) đạt hiệu quả cao, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Phục Linh trong giai đoạn tiếp theo.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội có liên quan và ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn xã Phục Linh.
   • Đánh giá hiện trạng sử dụng đất trên địa bàn xã Phục Linh năm 2017.
   • Xác định và đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất nông nghiệp thích hợp.
   • Đề xuất các giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn xã.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Phục Linh.
• Phạm vi không gian: Địa bàn hành chính xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2015 - 2017; đợt khảo sát thực tế và điều tra nông hộ được thực hiện từ ngày 06/09/2017 đến ngày 12/11/2017.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận được xây dựng dựa trên hệ thống cơ sở lý luận về quản lý đất đai, kinh tế nông nghiệp và phát triển bền vững:

• Khung khái niệm và căn cứ pháp lý: Tác giả vận dụng định nghĩa về đất đai của V.V. Dokuchaev (1887), quan điểm của C. Mác về đất đai là tư liệu sản xuất cơ bản, và phân loại đất đai theo Điều 10 của Luật Đất đai năm 2013.
• Khung lý thuyết về phát triển nông nghiệp bền vững: Tiếp cận theo khung đánh giá của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO, 1976), Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất Rio de Janeiro (1992), kết hợp với quan điểm đánh giá bền vững 3 trụ cột (Kinh tế - Xã hội - Môi trường) trong điều kiện Việt Nam (Nguyễn Ngọc Nông và cộng sự).

Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Kế thừa các số liệu thống kê, kiểm kê đất đai, báo cáo tổng kết tình hình kinh tế - xã hội và kế hoạch sản xuất nông nghiệp giai đoạn 2015 - 2017 từ UBND xã Phục Linh, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Đại Từ, Chi cục Thống kê huyện Đại Từ và các tài liệu chuyên ngành liên quan.
2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp:
   • Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (RRA - Rapid Rural Appraisal): Tiến hành khảo sát thực địa, phỏng vấn trực tiếp cán bộ địa chính, cán bộ nông nghiệp xã và các trưởng xóm.
   • Phương pháp điều tra nông hộ: Áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có hệ thống với quy mô 40 phiếu điều tra tại 8 xóm đại diện cho các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp của xã (xóm Mận, xóm Lược 2, xóm Khuôn 3, xóm Cẩm 2, xóm Ngọc Linh, xóm Thọ, xóm Soi, xóm Khưu 2). Nội dung phiếu điều tra tập trung vào chi phí vật tư, ngày công lao động, năng suất, giá bán sản phẩm, mức độ chấp nhận của nông dân và các tác động môi trường.
3. Phương pháp tính toán và xử lý số liệu:
   • Hiệu quả kinh tế: Xác định thông qua các chỉ tiêu Tổng giá trị sản xuất ($T = \sum p_i \times q_i$), Chi phí sản xuất trung gian ($Csx$), Thu nhập thuần ($N = T - Csx$), Hiệu quả đồng vốn ($Hv = T / Csx$) và Giá trị ngày công lao động ($HLđ = N / \text{Tổng số công}$).
   • Hiệu quả xã hội: Đánh giá dựa trên khả năng tạo việc làm, giá trị nông sản hàng hóa, đóng góp vào công tác giảm nghèo và mức độ sẵn sàng đầu tư chuyển đổi của hộ dân.
   • Hiệu quả môi trường: Đánh giá độ che phủ đất, mức độ xói mòn/rửa trôi, mức độ và tần suất sử dụng phân bón vô cơ, thuốc bảo vệ thực vật, cũng như ý thức thu gom bao bì hóa chất nông nghiệp.
   • Công cụ xử lý: Toàn bộ dữ liệu điều tra được tổng hợp, phân tích và thống kê mô tả bằng phần mềm Microsoft Excel và tính toán thủ công.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trong bối cảnh diện tích đất canh tác ngày càng chịu nhiều sức ép từ quá trình công nghiệp hóa và khai thác khoáng sản. Xác định rõ mục tiêu tổng quát, 4 mục tiêu cụ thể, đối tượng, phạm vi không gian, thời gian và ý nghĩa khoa học - thực tiễn của đề tài đối với công tác quản lý tài nguyên tại địa phương.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Hệ thống hóa các cơ sở lý luận về đất đai, đất nông nghiệp, các nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất (tự nhiên, kinh tế - xã hội, cơ cấu cây trồng) và bản chất của hiệu quả sử dụng đất trên 3 khía cạnh: kinh tế, xã hội và môi trường. Tổng hợp kinh nghiệm quốc tế (nghiên cứu của FAO, phân tích hàm bao dữ liệu DEA trong khu vực APEC) và trong nước (các nghiên cứu của Phan Sỹ Cường tại Nghệ An, Đinh Duy Khánh và Đoàn Công Quỳ tại Ninh Bình, Trần Đình Thao tại Sơn La, Phạm Văn Dư tại Đồng bằng sông Hồng). Tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu tại cấp cơ sở ở địa bàn xã miền núi chịu tác động của hoạt động khai khoáng, khẳng định tính cần thiết của đề tài.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định đối tượng nghiên cứu là các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Phục Linh; thời gian thực địa từ ngày 06/09/2017 đến ngày 12/11/2017. Trình bày chi tiết 4 nội dung nghiên cứu trọng tâm và cụ thể hóa các phương pháp thu thập số liệu thứ cấp, phương pháp RRA, quy trình điều tra mẫu 40 hộ nông dân tại 8 xóm, cùng hệ thống công thức toán học và tiêu chí phân cấp chỉ tiêu phục vụ đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung trình bày các dữ liệu thực nghiệm và phân tích thực trạng sử dụng đất tại xã Phục Linh:

1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội

• Vị trí và địa hình: Phục Linh có địa hình đồi bát úp xen kẽ thung lũng bằng phẳng, bị chia cắt bởi hệ thống khe suối.
• Khí hậu và thủy văn: Nhiệt đới gió mùa; lượng mưa bình quân 1.320 mm/năm (dao động từ 912 mm đến trên 1.780 mm, tập trung 70% từ tháng 5 đến tháng 10). Diện tích mặt nước chuyên dùng và thủy lợi là 26,09 ha (ao hồ đầm 17,28 ha; 4 con suối chính dài 12 km chiếm 8,81 ha).
• Dân sinh và hạ tầng: Toàn xã có 1.947 hộ với 8.948 nhân khẩu; hạ tầng giao thông liên xóm và nội đồng đang được kiên cố hóa; hệ thống giáo dục có 3 cấp trường đạt chuẩn; trạm y tế khám chữa bệnh cho 5.712 lượt người trong năm 2017.
• Môi trường: Chịu ảnh hưởng trực tiếp từ bãi thải và hoạt động khai thác than của mỏ than Phấn Mễ, gây rửa trôi, bồi lắng và ô nhiễm nguồn nước cục bộ tại các xóm Khuôn và xóm Cẩm.

2. Hiện trạng sử dụng quỹ đất năm 2017

Theo số liệu thống kê đất đai năm 2017 của UBND xã Phục Linh, tổng diện tích đất tự nhiên toàn xã là 1.434,85 ha, được phân bổ chi tiết như sau:

STT	Mục đích sử dụng đất	Mã	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
1	Đất nông nghiệp	NNP	1.020,22	71,10
1.1	Đất sản xuất nông nghiệp	SXN	650,85	45,35
-	Đất trồng cây hàng năm	CHN	383,14	26,70
+	Đất trồng lúa	LUA	294,56	20,53
+	Đất trồng cây hàng năm khác	HNK	88,57	6,17
-	Đất trồng cây lâu năm	CLN	267,61	18,65
1.2	Đất lâm nghiệp (100% Rừng sản xuất)	RSX	354,04	24,67
1.3	Đất nuôi trồng thuỷ sản	NTS	15,43	1,07
2	Đất phi nông nghiệp	PNN	414,07	28,86
2.1	Đất ở tại nông thôn	ONT	83,75	5,84
2.2	Đất chuyên dùng	CDG	296,90	20,69
-	Đất sản xuất, kinh doanh phi nông nghiệp	CSK	189,00	13,17
-	Đất quốc phòng	CQP	43,23	3,01
-	Đất có mục đích công cộng	CCC	59,93	4,18
2.3	Đất nghĩa trang, nghĩa địa	NTD	7,47	0,52
2.4	Đất sông, ngòi, kênh, rạch, suối	SON	25,62	1,78
2.5	Đất phi nông nghiệp khác và tín ngưỡng	-	0,86	0,06
3	Đất chưa sử dụng	CSD	0,56	0,04
	Tổng diện tích đất tự nhiên		1.434,85	100,00

3. Thực trạng sản xuất nông nghiệp và các loại hình sử dụng đất

• Cây trồng chính:
  • Cây lúa: Diện tích gieo cấy cả năm đạt 582,5 ha, năng suất bình quân 55 tạ/ha, tổng sản lượng đạt 3.134,32 tấn (giảm nhẹ do chuyển dịch sang đất công nghiệp mỏ than và chuyển sang cây lâu năm).
  • Cây chè: Tổng diện tích đạt 115 ha, trong đó diện tích chè kinh doanh là 91,6 ha, năng suất bình quân đạt 120 tạ/ha, sản lượng búp tươi đạt 1.099,2 tấn.
  • Cây ngô: Diện tích 58 ha, sản lượng đạt 65,23 tấn (bị suy giảm do ảnh hưởng bão số 6).
• Chăn nuôi và thủy sản: Đàn lợn đạt 5.677 con, đàn gia cầm 99.390 con, đàn dê 893 con, trâu 73 con, bò 59 con; diện tích thủy sản 51,04 ha (gồm ao hồ nhỏ) với sản lượng đạt trên 109 tấn.
• Đánh giá hiệu quả: Các loại hình sử dụng đất chuyên trồng chè và luân canh lúa - màu cho hiệu quả kinh tế và giải quyết việc làm vượt trội so với độc canh lúa. Về môi trường, mô hình trồng chè và rừng sản xuất tạo độ che phủ đất tốt, hạn chế xói mòn trên sườn đồi.

4. Định hướng và giải pháp

Tác giả đề xuất các định hướng khai thác quỹ đất gắn với 4 nhóm giải pháp:

• Giải pháp quy hoạch và chuyển đổi cơ cấu cây trồng: Mở rộng diện tích chè cành giống mới chất lượng cao, chuyển đổi chân ruộng trũng kém hiệu quả sang nuôi trồng thủy sản kết hợp.
• Giải pháp khoa học - công nghệ và khuyến nông: Tăng cường tập huấn kỹ thuật thâm canh, cơ giới hóa khâu làm đất và thu hoạch, chuyển giao giống chống chịu sâu bệnh.
• Giải pháp thủy lợi và hoàn thiện hạ tầng: Nạo vét, bê tông hóa các tuyến mương tại xóm Ngọc Tiến, xóm Quéo, xóm Thọ, xóm Khưu 1 và Khưu 2.
• Giải pháp môi trường: Tăng cường giám sát việc xả thải và bồi thường sản xuất của mỏ than Phấn Mễ đối với 3 xóm Khuôn và 3 xóm Cẩm; lắp đặt 120 bể chứa bao bì thuốc bảo vệ thực vật và duy trì hoạt động của tổ thu gom rác thải.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Khái quát lại các kết quả đã đạt được về hiện trạng quỹ đất, xác định cây chè và cây lúa là hai cây trồng mũi nhọn trong cơ cấu nông nghiệp của xã Phục Linh. Đưa ra các đề nghị cụ thể đối với UBND huyện Đại Từ và UBND xã Phục Linh nhằm hỗ trợ nguồn vốn, xúc tiến thương mại và quản lý chặt chẽ ranh giới đất nông nghiệp trước áp lực mở rộng bãi thải mỏ khoáng sản.

---

Kết quả và đóng góp nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu chính

• Khóa luận đã hệ thống hóa đầy đủ hiện trạng quản lý và sử dụng 1.434,85 ha đất tự nhiên của xã Phục Linh năm 2017, trong đó phân tích chi tiết cơ cấu 1.020,22 ha đất nông nghiệp (chiếm 71,10%), 414,07 ha đất phi nông nghiệp (chiếm 28,86%) và 0,56 ha đất chưa sử dụng (chiếm 0,04%).
• Khảo sát thực trạng sản xuất của 40 hộ nông dân tại 8 xóm, lượng hóa các chỉ tiêu sản xuất nông nghiệp: cây lúa đạt diện tích gieo cấy 582,5 ha, năng suất 55 tạ/ha, sản lượng 3.134,32 tấn; cây chè đạt diện tích 115 ha (91,6 ha chè kinh doanh), năng suất 120 tạ/ha, sản lượng đạt gần 1.100 tấn búp tươi; tổng đàn gia cầm đạt 99.390 con và đàn lợn 5.677 con.
• Đánh giá được mức độ ảnh hưởng tiêu cực của hoạt động khai thác than tại mỏ than Phấn Mễ đến diện tích canh tác và nguồn nước tưới của 6 xóm (3 xóm Khuôn và 3 xóm Cẩm), đồng thời ghi nhận các nỗ lực bảo vệ môi trường như lắp đặt 120 bể chứa bao bì hóa chất bảo vệ thực vật và cấp 62 thùng rác công cộng.

Đóng góp thực tiễn và khoa học

• Cung cấp bộ dữ liệu thực địa có độ tin cậy cao về hiện trạng sử dụng đất và cơ cấu nông hộ tại một xã miền núi thuộc tỉnh Thái Nguyên.
• Là tài liệu tham khảo phục vụ trực tiếp cho UBND xã Phục Linh và Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Đại Từ trong việc lập, điều chỉnh quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất hàng năm và xây dựng đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

• Hạn chế: Dung lượng mẫu khảo sát còn khiêm tốn (40 hộ điều tra trên tổng số 1.947 hộ của 17 xóm) do hạn chế về thời gian thực địa (từ tháng 9 đến tháng 11/2017). Việc phân tích hiệu quả tài chính dài hạn (NPV, IRR) chưa thể thực hiện chi tiết đối với cây trồng lâu năm do hạn chế trong thói quen ghi chép chi phí đầu vào của người dân địa phương.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng quy mô mẫu điều tra nông hộ trên toàn bộ 17 xóm; áp dụng mô hình toán tối ưu hóa (như Linear Programming hoặc mô hình bao dữ liệu DEA) để phân bổ cơ cấu cây trồng tối ưu; nghiên cứu sâu về định lượng dư lượng hóa chất và kim loại nặng trong đất tại các khu vực tiếp giáp mỏ than Phấn Mễ.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo: Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Quản lý Đất đai, Quản lý Tài nguyên, Khoa học Môi trường và Kinh tế Nông nghiệp. Cán bộ địa chính - xây dựng cấp xã, cán bộ quản lý đất đai tại Phòng Tài nguyên và Môi trường cấp huyện.
• Nội dung giá trị nhất: Quy trình áp dụng phương pháp RRA kết hợp điều tra bảng hỏi nông hộ tại cấp xã; phương pháp bóc tách và phân tích cơ cấu đất đai theo quy định của Luật Đất đai 2013; khung tiêu chí đánh giá tổng hợp hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên cả 3 phương diện Kinh tế - Xã hội - Môi trường.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng cỡ mẫu khảo sát là bao nhiêu và được phân bổ tại những địa bàn nào?
Tác giả đã tiến hành điều tra ngẫu nhiên có hệ thống 40 hộ nông dân tại 8 xóm trên địa bàn xã Phục Linh, bao gồm: xóm Mận, xóm Lược 2, xóm Khuôn 3, xóm Cẩm 2, xóm Ngọc Linh, xóm Thọ, xóm Soi và xóm Khưu 2.

2. Tổng diện tích tự nhiên và cơ cấu các nhóm đất chính của xã Phục Linh năm 2017 được ghi nhận như thế nào?
Tổng diện tích đất tự nhiên của xã là 1.434,85 ha. Trong đó: đất nông nghiệp là 1.020,22 ha (chiếm 71,10%), đất phi nông nghiệp là 414,07 ha (chiếm 28,86%) và đất chưa sử dụng là 0,56 ha (chiếm 0,04%).

3. Hoạt động công nghiệp nào trên địa bàn tác động mạnh nhất đến đất sản xuất nông nghiệp của xã Phục Linh?
Hoạt động khai thác khoáng sản và mở rộng bãi thải của mỏ than Phấn Mễ là nhân tố tác động mạnh nhất, làm thu hẹp diện tích đất trồng lúa, gây hiện tượng bồi lắng, rửa trôi trong mùa mưa và ảnh hưởng đến nguồn nước sản xuất của người dân tại 3 xóm Khuôn và 3 xóm Cẩm.

4. Quy mô và năng suất của hai loại cây trồng chủ lực (lúa và chè) tại xã Phục Linh năm 2017 đạt bao nhiêu?
Năm 2017, diện tích gieo cấy lúa cả năm là 582,5 ha, năng suất bình quân 55 tạ/ha, tổng sản lượng 3.134,32 tấn. Cây chè có tổng diện tích 115 ha (trong đó diện tích cho thu hoạch kinh doanh là 91,6 ha), năng suất bình quân 120 tạ/ha, sản lượng đạt 1.099,2 tấn búp tươi.

5. Các tiêu chí nào được sử dụng để đánh giá hiệu quả môi trường của các loại hình sử dụng đất trong nghiên cứu?
Hiệu quả môi trường được đánh giá thông qua: tỷ lệ che phủ đất của cây trồng, khả năng chống xói mòn và bảo vệ cải tạo độ phì của đất, mức độ sử dụng phân bón hóa học/thuốc bảo vệ thực vật và ý thức thu gom bao bì thuốc vào các bể chứa chuyên dụng.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lạc Thị Phượng đã phản ánh một cách hệ thống hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tại xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên năm 2017. Thông qua việc kết hợp số liệu thống kê hành chính và điều tra thực tế 40 nông hộ, nghiên cứu đã làm rõ hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các cây trồng chính như chè, lúa, ngô trong mối tương quan với điều kiện sinh thái đồi núi và sức ép từ công nghiệp khai thác than. Các nhóm giải pháp về quy hoạch vùng thâm canh chè, kiên cố hóa kênh mương và tăng cường quản lý môi trường được đề xuất có giá trị thực tiễn cao, đóng góp thiết thực cho công tác quản trị tài nguyên đất đai tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là điều kiện tồn tại và phát triển của con người và các sinh vật khác trên trái đất. Theo luật Đất đai 2013 có ghi “Đất đai là khoảng không gian cho các hoạt động con người thể hiện ở nhiều dạng sử dụng khác nhau”. Xã hội ngày càng phát triển đất đai ngày càng có vai trò quan trọng, bất kì một ngành sản xuất nào thì đất đai luôn là tư liệu sản xuất đặc biệt và không thể thay thế được. Đối với nước ta, một nước nông nghiệp thì vị trí của đất đai lại càng quan trọng và ý nghĩa hơn.

Ngày nay, xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lương thực và thực phẩm, chỗ ở cũng như các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con người đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó. Các hoạt động ấy đã làm cho diện tích đất nông nghiệp vốn có giới hạn về diện tích ngày càng bị thu hẹp, đồng thời làm giảm độ màu mỡ và giảm tính bền vững trong sử dụng đất. Do vậy, việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả, hợp lý theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề mang tính chất toàn cầu đang được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm.

Đối với một nước có nền kinh tế nông nghiệp là chủ yếu như ở Việt Nam, nghiên cứu, đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Vì vậy, việc nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, đảm bảo an ninh lương thực và giữ gìn được bản sắc của địa phương là một yêu cầu hết sức quan trọng và cần thiết trong thời gian tới. Phục Linh là xã miền núi nằm ở phía Đông bắc huyện Đại Từ cách trung tâm huyện 7 Km; phía Đông giáp Thị trấn Giang Tiên; phía Tây giáp xã 2 Tân Linh; phía Nam giáp xã Cù Vân và xã Hà Thượng; phía Bắc giáp xã Phấn Mễ. Xã có tổng diện tích đất tự nhiên là 1434,85 ha, trong đó: đất nông nghiệp là 1020,22 ha (chiếm 71,1%), đất phi nông nghiệp 414,07 ha (chiếm 28,68%) và đất chưa sử dụng 0.948 khẩu, gồm 6 dân tộc anh em đoàn kết sinh sống trên địa bàn 17 xóm.

Xuất phát từ thực tế đó, dưới sự hướng dẫn của thầy giáo Th.S Nguyễn Văn Hiểu em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên” 1. Mục tiêu đề tài 1. Mục tiêu tổng quát Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp để tìm ra những thuận lợi và khó khăn, từ đó lựa chọn được loại hình sử dụng đất đạt hiệu quả cao phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên trong thời gian tới. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá điều kiện tự nhiên kinh tế - xã hội có liên quan và ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn xã Phục Linh.

- Đánh giá hiện trạng sử dụng đất trên địa bàn xã. - Xác định loại hình sử dụng đất thích hợp đem lại hiệu quả cao. - Đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn xã. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa trong khoa học + Củng cố kiến thức cơ sở cũng như kiến thức chuyên ngành, vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn.

+ Nâng cao khả năng tiếp cận, điều tra, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài. 3 - Ý nghĩa trong thực tiễn + Trên cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp từ đó đề xuất được những giải pháp sử dụng đất đạt hiệu quả cao và bền vững, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2.

Khái niệm về đất đai và đất nông nghiệp - Khái niệm về đất đai Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lớp mặt tươi xốp của lục địa có khả năng sản sinh ra sản phẩm của cây trồng. Đất là lớp phủ thổ nhưỡng là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguồn gốc của thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển. Sự tác động qua lại của bốn quyển trên và thổ quyển có tính thường xuyên và cơ bản.

Cho đến nay đã có rất nhiều khái niệm, định nghĩa về đất đai. Khái niệm đầu tiên của học giả người Nga Docutraiep năm 1987 cho rằng “Đất là vật thể tự nhiên cấu tạo độc lập lâu đời do kết quả quá trình hoạt động tổng hợp của 5 yếu tố hình thành đất, đó là: “Đá mẹ, sinh vật, khí hậu, địa hình và thời gian”[8]. Tuy vậy, khái niệm này chưa đề cập đến sự tác động của các yếu tố khác tồn tại trong môi trường xung quanh, do đó sau này một số học giả khác đã bổ sung các yếu tố: nước của đất, nước ngầm và đặc biệt là vai trò của con người để hoàn chỉnh khái niệm về đất nêu trên.Mac: “Đất là tư liệu sản xuất cơ bản và phổ biến, quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp, là điều kiện không thể thiếu được của sự tồn tại và tái sinh của hàng loạt thế hệ loài người kế tiếp nhau” C. Mac (1949) [1] Như vậy đã có rất nhiều khái niệm và định nghĩa khác nhau về đất nhưng khái niệm chung nhất có thể hiểu: Đất đai là khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng, gồm: Khí hậu của bầu khí quyển, lớp phủ thổ nhưỡng, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nước, tài nguyên nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất; theo chiều ngang, trên mặt đất là sự kết hợp giữa thổ 5 nhưỡng, địa hình, thủy văn, thảm thực vật với các thành phần khác, nó tác động giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa to lớn đối với hoạt động sản xuất cũng như cuộc sống của xã hội loài người.

- Khái niệm về đất nông nghiệp Đất nông nghiệp đôi khi còn gọi là đất canh tác đất trồng trọt là những vùng đất khu vực thích hợp cho sản xuất, canh tác nông nghiệp, bao gồm cả trồng trọt chăn nuôi. Đây là một trong những nguồn lực chính trong nông nghiệp.[16] Căn cứ vào mục đích sử dụng, theo Điều 10, Luật Đất đai 2013 đã phân chia nhóm đất nông nghiệp bao gồm các loại đất sau: - Đất trồng cây hàng năm gồm đất trồng lúa và đất trồng cây hàng năm khác. - Đất trồng cây lâu năm; - Đất rừng sản xuất; - Đất rừng phòng hộ; - Đất rừng đặc dụng; - Đất nuôi trồng thủy sản; - Đất làm muối; - Đất nông nghiệp khác gồm đất sử dụng để xây dựng nhà kính và các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt không trực tiếp trên đất; xây dựng chuồng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm và các loại động vật khác được pháp luật cho phép; đất trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản cho mục đích học tập, nghiên cứu thí nghiệm; đất ươm tạo cây giống, con giống và đất trồng hoa, cây cảnh. Sử dụng đất là gì ? Sử dụng đất là hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ giữa người - đất trong tổ hợp các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác và môi trường.

Căn cứ vào quy luật phát triển kinh tế xã hội cùng với yêu cầu không ngừng ổn định và bền vững về mặt sinh thái, quyết định phương hướng chung 6 và mục tiêu sử dụng đất hợp lý nhất là tài nguyên đất đai, phát huy tối đa công dụng của đất nhằm đạt tới hiệu ích sinh thái, kinh tế, xã hội cao nhất. Vì vậy, sử dụng đất thuộc phạm trù hoạt động kinh tế của nhân loại. Trong mỗi phương thức sản xuất nhất định, việc sử dụng đất theo yêu cầu của sản xuất và đời sống cần căn cứ vào thuộc tính tự nhiên của đất đai. Với vai trò là nhân tố của sức sản xuất, các nhiệm vụ và nội dung sử dụng đất đai được thể hiện ở các khía cạnh sau: - Sử dụng đất hợp lý về không gian, hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng đất.

- Phân phối hợp lý cơ cấu đất đai trên diện tích đất đai được sử dụng, hình thành cơ cấu kinh tế sử dụng đất. - Quy mô sử dụng đất cần có sự tập trung thích hợp, hình thành quy mô kinh tế sử dụng đất. - Giữ mật độ sử dụng đất đai thích hợp, hình thành việc sử dụng đất đai một cách kinh tế, tập trung, thâm canh. Những nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất Trong quá trình sử dụng đất, con người là nhân tố phân phối chủ yếu, ngoài ra việc sử dụng đất còn chịu ảnh hưởng bởi các nhân tố sau: - Yếu tố điều kiện tự nhiên Khi sử dụng đất đai, ngoài bề mặt không gian cần chú ý đến việc thích ứng với điều kiện tự nhiên và quy luật sinh thái của đất cũng như các yếu tố bao quanh mặt đất như: ánh sáng, nhiệt độ, lượng mưa, thủy văn, không khí… và các khoáng sản dưới lòng đất.

Trong nhóm nhân tố này thì điều kiện khí hậu là nhân tố hạn chế hàng đầu của việc sử dụng đất, sau đó là điều kiện đất đai mà chủ yếu là điều kiện địa hình, thổ nhưỡng và các nhân tố khác. + Điều kiện khí hậu: Khí hậu là yếu tố rất quan trọng, nó quyết định số vụ trồng trong năm vì mỗi cây trồng yêu cầu một điều kiện thời tiết khí hậu phù hợp với nó. Nắm vững yếu tố khí hậu và bố trí cây trồng hợp lý sẽ tránh 7 được những thiệt hại do khí hậu gây ra. Đồng thời, giảm được tính thời vụ trong sản xuất nông nghiệp nhằm đem lại năng suất cao, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

+ Loài cây trồng và hệ thống cây trồng: Việc lựa chọn loài cây trồng và hệ thống cây trồng nào đó phù hợp với điều kiện khí hậu và đất đai của từng vùng là vô cùng quan trọng, nó không những đem lại năng suất, sản lượng, chất lượng cây trồng cao mà còn thể hiện được hiệu quả quản lý và sử dụng đất của vùng đó.