MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu Xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lƣơng thực, thực phẩm, chỗ ở cũng nhƣ các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con ngƣời đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó. Nhƣ vậy đất đai, đặc biệt là đất sản xuất nông nghiệp có nguy cơ suy thoái ngày càng cao dƣới tác động của thiên nhiên và sự khai thác của con ngƣời trong quá trình sử dụng.
Đó còn chƣa kể đến sự suy giảm về diện tích đất nông nghiệp do quá trình đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ, trong khi khả năng khai hoang đất mới lại rất hạn chế. Do vậy việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp từ đó lựa chọn các loại hình sử dụng đất có hiệu quả để sử dụng hợp lý theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vũng đang trở thành vần đề mang tính toàn cầu đang đƣợc các nhà khoa học quan tâm. Đối với một nƣớc có nền nông nghiệp chủ yếu nhƣ Việt Nam, nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết. Thành phố Thái Nguyên là đô thị loại I trực thuộc tỉnh Thái Nguyên, trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, khoa học - kỹ thuật, y tế, du lịch, dịch vụ của tỉnh Thái Nguyên và là vùng trung du miền núi phía Bắc, cách thủ đô Hà Nội 80km.
Tổng diện tích tự nhiên là 18.970,48 ha, phía bắc giáp huyện Đồng Hỷ và huyện Phú Lƣơng, phía Đông giáp thành phố Sông Công, phía tây giáp huyện Đại Từ, phía nam giáp huyện Phổ Yên và huyện Phú Bình. Khu vực phía tây thành phố Thái Nguyên bao gồm các xã thuần nông, đời sống nhân dân sống chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp. Nhƣng trong những năm gần đây kinh tế của khu vực này dần có những chuyển biến theo hƣớng đa dạng hóa ngành nghề gồm nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, thủ 1 công mỹ nghệ, cây cảnh và đặc biệt là đang dần phát triển theo hƣớng du lịch sinh thái. Trong những năm qua cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trƣờng là việc đô thị hóa, công nghiệp hóa diễn ra mạnh mẽ dẫn đến đất đai ngày càng bị thu hẹp, đất nông nghiệp bị dần chuyển dần sang các mục đích khác.
Mặc dù vậy, nông nghiệp vẫn là ngành sản xuất chủ yếu của khu vực. Chính vì vậy đòi hỏi cần phải có hƣớng sản xuất mới, áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất để tăng giá trị thu nhập trên đơn vị diện tích canh tác gắn với bảo vệ và cải tạo đất. Những năm gần đây, kinh tế nông nghiệp của các xã phía Tây thành phố Thái Nguyên tuy có những bƣớc phát triển mới song nhìn chung vẫn còn lạc hậu, sản xuất nông nghiệp manh mún, nhỏ lẻ không đồng bộ, công cụ sản xuất đa phần là thủ công, cơ cấu cây trồng chƣa hợp lý, năng suất lao động và hiệu quả kinh tế còn chƣa cao. Nhận thức của nhân dân về sản xuất hàng hóa trong cơ chế thị trƣờng còn rất hạn chế.
Trong khi đó, những chính sách về phát triển nông nghiệp nông thôn đặc biệt là những chính sách cụ thể để phát triển ngành nông nghiệp chƣa có hiệu quả. Vì vậy rất cần có định hƣớng chỉ đạo và có cơ chế chính sách của các cấp, các ngành để giúp các xã này có hƣớng đi đúng đắn trong phát triển nền kinh tế nông nghiệp bền vững, giúp ngƣời dân lựa chọn đƣợc phƣơng thức sản xuất phù hợp trong điều kiện cụ thể của khu vực, nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, đáp ứng yêu cầu phát triển nền nông nghiệp bền vững là việc hết sức quan trọng và cần thiết. Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn và nhu cầu sử dụng đất, để giúp các xã phía Tây thành phố Thái Nguyên có hƣớng đi đúng về phát triển ngành nông nghiệp, giúp ngƣời dân lựa chọn đƣợc phƣơng thức sản xuất phù hợp trong điều kiện cụ thể của từng loại hình sử dụng đất, từng loại nông sản sao cho có hiệu quả kinh tế, góp phần tăng thu nhập cho ngƣời nông dân, tác giả đã lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả và đề xuất hướng quản lý sử dụng hợp lý đất sản xuất nông nghiệp tại một số xã phía Tây thành phố Thái Nguyên”. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp (hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trƣờng) của một số xã phía Tây thành phố Thái Nguyên nhằm góp phần giúp các hộ gia đình, cá nhân lựa chọn phƣơng thức sử dụng đất phù hợp trong điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội cụ thể của thành phố.
- Đề xuất hƣớng quản lý, sử dụng đất sản xuât nông nghiệp hợp lý, nâng cao hiệu quả sử dụng đất đáp ứng yêu cầu tiến tới công nghiệp hoá - hiện đại hoá và phát triển nông nghiệp bền vững. Nhiệm vụ nghiên cứu - Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội liên quan đến sử dụng đất của một số xã phía Tây thành phố Thái Nguyên. - Thực trạng các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của một số xã phía Tây thành phố Thái Nguyên. - Đánh giá các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp.
- Đánh giá các yếu tố ảnh hƣởng đến các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp. - Đề xuất loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tối ƣu. Ý nghĩa của đề tài Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu: Những kết quả khoa học thu đƣợc thông qua thực hiề đề tài sẽ bổ sung cơ sở thực tiễn để đánh giá đất đai theo FAO và đánh giá hiệu quả sử dụng đất tỉnh Thái Nguyên nói chung và 03 xã thuộc khu vực phía tâu thành phố nói riêng. Ý nghĩa trong thực tiễn: Đáp ứng đƣợc vấn đề cấp bách của một số xã phía Tây thành phố Thái Nguyên, giúp UBND xã xây dựng đƣợc một phƣơng án quy hoạch sử dụng đất đai khoa học hợp lý và có hiệu quản cho xã.
Những đóng góp mới của đề tài - Đề tài là nguồn tài liệu tham khảo có hàm lƣợng khoa học và có độ tin cậy cao, từ đó làm nền tảng cho việc nghiên cứu phát triển cao hơn theo hƣớng này để xây dựng các mô hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững, thân thiện môi trƣờng. - Đề tài là nguồn tài liệu tham khảo cho học tập, nghiên cứu và công tác giảng dạy. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số lý luận về sử dụng đất nông nghiệp Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ lục địa mà bên dƣới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển.
Đất là lớp mặt tƣơi xốp của lục địa có khả năng sản sinh ra sản phẩm của cây trồng. Đất là một vật thể tự nhiên đƣợc hình thành do sự tác động tổng hợp của năm yếu tố là: Khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian. Đất đƣợc xem nhƣ một thể sống, nó luôn luôn vận động, biến đổi và phát triển. Đất đƣợc cấu tạo nên bởi các chất khoáng (chủ yếu từ đá mẹ) và các hợp chất hữu cơ do hoạt động sống của sinh vật cung cấp.
Vì vậy sự khác nhau cơ bản giữa đất và sản phẩm vỡ vụn của đá là: Đất có độ phì nhiêu trong khi đá và khoáng lại không có [5]. Đất có thể đƣợc hiểu theo nhiều cách khác nhau: - Đất nhƣ là không gian - Đất nhƣ là cộng đồng lãnh thổ - Đất nhƣ là vị trí địa lý - Đất nhƣ là nguồn vốn - Đất nhƣ là môi trƣờng - Đất nhƣ là tài sản [8]. Theo Luật Đất đai năm 2013 [12], nhóm đất nông nghiệp bao gồm: - Đất trồng cây hàng năm gồm đất trồng lúa và đất trồng cây hàng năm khác; - Đất trồng cây lâu năm; - Đất rừng sản xuất; - Đất rừng phòng hộ; - Đất rừng đặc dụng; 5 - Đất nuôi trồng thủy sản; - Đất làm muối; - Đất nông nghiệp khác gồm đất sử dụng để xây dựng nhà kính và các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt, kể cả các hình thức trồng trọt không trực tiếp trên đất; xây dựng chuồng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm và các loại động vật khác đƣợc pháp luật cho phép; đất trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản cho mục đích học tập, nghiên cứu thí nghiệm; đất ƣơm tạo cây giống, con giống và đất trồng hoa, cây cảnh; Với ý nghĩa đó, đất nông nghiệp là đất đƣợc sử dụng chủ yếu vào sản xuất của các ngành nông nghiệp nhƣ trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản hoặc sử dụng vào mục đích nghiên cứu thí nghiệm về nông nghiệp. Khi nói đất nông nghiệp ngƣời ta nói đất sử dụng chủ yếu vào sản xuất của các ngành nông nghiệp, bởi vì thực tế có trƣờng hợp đất đai đƣợc sử dụng vào mục đích khác nhau của các ngành.
Trong trƣờng hợp đó, đất đai đƣợc sử dụng chủ yếu cho hoạt động sản xuất nông nghiệp mới đƣợc coi là đất nông nghiệp, nếu không sẽ là các loại đất khác (tùy theo việc sử dụng vào mục đích nào là chính). Vì vậy: - Đất nông nghiệp phải đƣợc sử dụng đầy đủ, hợp lý. - Đất nông nghiệp phải đƣợc sử dụng đạt hiệu quả cao. Muốn nâng cao hiệu quả sử dụng đất phải thực hiện tốt, đồng bộ các biện pháp kỹ thuật và chính sách kinh tế - xã hội trên cơ sở đảm bảo an toàn về lƣợng thực, thực phẩm, tăng cƣờng nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và nông lâm sản cho xuất khẩu [28].
- Đất nông nghiệp cần phải đƣợc quản lý và sử dụng một cách bền vững. Sự bền vững ở đây là sự bền vững cả về số lƣợng và chất lƣơng, có nghĩa là đất đai phải đƣợc bảo tồn không chỉ đáp ứng đƣợc nhu cầu của thế hệ hiện tại mà còn cho thế hệ tƣơng lai. 6 Nhƣ vậy, để sử dụng đất triệt để và có hiệu quả, đảm bảo cho quá trình sản xuất đƣợc liên tục thì việc tuân thủ những nguyên tắc trên là việc làm cần thiết và hết sức quan trọng với mỗi quốc gia. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên thế giới và Việt Nam 1.
Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên thế giới Đất nông nghiệp là yếu tố vô cùng quan trọng đối với sản xuất nông - lâm nghiệp.