Luận văn thạc sĩ đánh giá hiệu quả kinh tế và tiềm năng tích lũy carbon của mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè cofea arabica với keo dậu leucaena leucocephala tại huyền mường ảng

Luận văn đánh giá hiệu quả kinh tế và tiềm năng tích lũy carbon của mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè với keo dậu tại Mường Ảng.

• Tác giả: Lục Xuân Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Sỹ Trung
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế Và Tiềm Năng Tích Lũy Carbon Của Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Cà Phê Chè Với Keo Dậu Tại Mường Ảng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những nghiên cứu về NLKH trên thế giới
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu về NLKH trên thế giới
• 1.3. Phân loại NLKH trên thế giới
• 1.4. Tình hình phát triển NLKH trên thế giới hiện nay
• 1.5. Một số phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế trong Nông lâm kết hợp
• 1.6. Nghiên cứu khả năng tích lũy carbon trên thế giới
• 1.7. Những nghiên cứu về NLKH ở Việt Nam
• 1.8. Lịch sử nghiên cứu về NLKH ở Việt Nam
• 1.9. Phân loại NLKH ở Việt Nam
• 1.10. Thực tế sản xuất NLKH ở Việt Nam
• 1.11. Hiệu quả kinh tế của một số hệ thống Nông lâm kết hợp ở nước ta
• 1.12. Nghiên cứu về tích lũy carbon ở Việt Nam
• 1.13. Nông lâm kết hợp tại Điện Biên và thực tiễn phát triển cà phê
• 1.14. Đánh giá chung về kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.15. Tổng quan về điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội của địa bàn nghiên cứu
• 1.16. Điều kiện tự nhiên
• 1.17. Đặc điểm kinh tế, xã hội
• 1.18. Nhận xét và đánh giá chung
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.5. Địa điểm nghiên cứu
• 2.6. Thời gian nghiên cứu
• 2.7. Nội dung nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp nghiên cứu
• 2.9. Phương pháp kế thừa, thu thập số liệu
• 2.10. Phương pháp điều tra đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA)
• 2.11. Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm (Để xác định khả năng tích lũy carbon của mô hình)
• 2.12. Phương pháp tính toán hiệu quả kinh tế của mô hình nghiên cứu
• 2.13. Phương pháp tính toán lượng carbon tích luỹ của mô hình NLKH Cà phê chè với Keo dậu
• 2.14. Phương pháp xây dựng mối quan hệ giữa các đại lượng
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng phát triển các mô hình NLKH Cà phê chè với một số loài cây lâm nghiệp
• 3.2. Hiệu quả kinh tế của mô hình Cà phê chè – Keo dậu
• 3.3. Kết quả nghiên cứu về khả năng tích lũy carbon của mô hình
• 3.4. Sinh khối của mô hình Cà phê chè – Keo dậu
• 3.5. Lượng carbon tích lũy trong mô hình nghiên cứu
• 3.6. Nghiên cứu mối quan hệ giữa sinh khối khô của cây Cà phê với các nhân tố điều tra
• 3.7. Kết quả nghiên cứu về các chất dinh dưỡng trong các mô hình nghiên cứu
• 3.8. Đánh giá chung về vai trò của mô hình Cà phê chè – Keo dậu trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu
• 3.9. Đánh giá ưu nhược điểm của mô hình và đề xuất giải pháp
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hiệu quả kinh tế của mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè với keo dậu

Hiệu quả kinh tế là một trong những yếu tố quan trọng được đánh giá trong nghiên cứu này. Mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè với keo dậu tại Mường Ảng đã cho thấy khả năng tăng thu nhập đáng kể cho người dân địa phương. Cụ thể, mô hình này không chỉ tạo ra nguồn thu từ cà phê mà còn từ keo dậu, giúp đa dạng hóa nguồn thu nhập. Các chỉ số kinh tế như tỷ suất lợi nhuận (BCR) và tỷ lệ hoàn vốn nội bộ (IRR) đều ở mức cao, chứng tỏ tính khả thi và hiệu quả của mô hình. Ngoài ra, việc kết hợp cây trồng còn giúp giảm chi phí đầu tư và tăng khả năng chống chịu với biến động thị trường.

1.1. Đa dạng hóa nguồn thu nhập

Mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè với keo dậu không chỉ dựa vào một nguồn thu duy nhất. Cà phê chè mang lại giá trị kinh tế cao, trong khi keo dậu cung cấp gỗ và các sản phẩm phụ khác. Sự kết hợp này giúp người dân giảm rủi ro khi giá cả thị trường biến động. Đồng thời, keo dậu còn có khả năng cải tạo đất, giúp tăng năng suất cà phê trong dài hạn.

1.2. Giảm chi phí đầu tư

Việc trồng xen keo dậu với cà phê chè giúp giảm chi phí đầu tư cho phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Keo dậu có khả năng cố định đạm, cung cấp dinh dưỡng tự nhiên cho cà phê. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn hướng tới nông nghiệp hữu cơ, phù hợp với xu hướng phát triển bền vững.

II. Tiềm năng tích lũy carbon của mô hình

Tiềm năng tích lũy carbon là một trong những lợi ích môi trường quan trọng của mô hình nông lâm kết hợp. Nghiên cứu cho thấy, mô hình cà phê chè với keo dậu tại Mường Ảng có khả năng tích lũy carbon đáng kể, góp phần giảm phát thải khí nhà kính. Cụ thể, keo dậu là loài cây có tốc độ sinh trưởng nhanh, giúp hấp thụ CO2 hiệu quả. Bên cạnh đó, hệ thống rễ của cây còn giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng lưu trữ carbon trong đất.

2.1. Khả năng hấp thụ CO2 của keo dậu

Keo dậu là loài cây có khả năng hấp thụ CO2 cao nhờ tốc độ sinh trưởng nhanh và sinh khối lớn. Nghiên cứu chỉ ra rằng, mỗi hecta keo dậu có thể tích lũy hàng chục tấn carbon mỗi năm. Điều này không chỉ giúp giảm lượng khí thải mà còn tạo ra giá trị kinh tế thông qua các chương trình chi trả dịch vụ môi trường.

2.2. Tích lũy carbon trong đất

Hệ thống rễ của keo dậu và cà phê chè giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng lưu trữ carbon. Nghiên cứu cho thấy, đất trong mô hình nông lâm kết hợp có hàm lượng carbon cao hơn so với đất canh tác truyền thống. Điều này góp phần vào việc bảo vệ môi trường và giảm thiểu biến đổi khí hậu.

III. Phát triển bền vững và ứng dụng thực tiễn

Mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè với keo dậu không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế và tiềm năng tích lũy carbon mà còn hướng tới phát triển bền vững. Mô hình này phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của Mường Ảng, giúp cải thiện đời sống người dân và bảo vệ môi trường. Các giải pháp đề xuất trong nghiên cứu có thể áp dụng rộng rãi tại các khu vực có điều kiện tương tự.

3.1. Ứng dụng trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Mô hình này là một giải pháp hiệu quả để thích ứng với biến đổi khí hậu. Việc kết hợp cây trồng giúp tăng khả năng chống chịu với các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán và lũ lụt. Đồng thời, khả năng tích lũy carbon của mô hình góp phần giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

3.2. Nhân rộng mô hình

Nghiên cứu đề xuất nhân rộng mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè với keo dậu tại các khu vực có điều kiện tương tự. Các giải pháp hỗ trợ như đào tạo kỹ thuật, cung cấp giống cây trồng và hỗ trợ tài chính sẽ giúp người dân áp dụng mô hình một cách hiệu quả, góp phần phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vùng Tây Bắc Việt Nam, bao gồm 6 tỉnh như Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình, Lào Cai và Yên Bái, có địa hình phức tạp với diện tích đất dốc chiếm phần lớn, chủ yếu là đất đồi núi và đất gò đồi. Điều kiện canh tác tại đây gặp nhiều khó khăn do địa hình dốc, xa khu dân cư, khó vận chuyển vật tư và sản phẩm. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, việc phát triển các mô hình canh tác bền vững, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế vừa bảo vệ môi trường là cấp thiết. Mô hình nông lâm kết hợp (NLKH) được đánh giá là giải pháp tối ưu, vừa giảm phát thải khí nhà kính, vừa cải thiện sinh kế cho người dân vùng núi.

Luận văn tập trung nghiên cứu mô hình NLKH kết hợp cây cà phê chè (Coffea arabica) với cây keo dậu (Leucaena leucocephala) tại huyện Mường Ảng, tỉnh Điện Biên, giai đoạn 2012-2014. Mục tiêu chính là đánh giá hiệu quả kinh tế và tiềm năng tích lũy carbon của mô hình này, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển bền vững. Nghiên cứu có phạm vi thực hiện tại huyện Mường Ảng, nơi có điều kiện tự nhiên đặc thù với địa hình dốc, khí hậu nhiệt đới gió mùa, lượng mưa trung bình năm khoảng 1.631 mm và nhiệt độ trung bình 22,7°C. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần bổ sung cơ sở khoa học cho việc quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc, đồng thời hỗ trợ bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nông lâm kết hợp (NLKH) được định nghĩa là hệ thống quản lý đất đai phối hợp cây trồng lâu năm, cây nông nghiệp và vật nuôi trên cùng một diện tích nhằm tăng hiệu quả kinh tế, xã hội và sinh thái. Các đặc điểm chính của NLKH bao gồm: sự phối hợp đa dạng các loài cây và vật nuôi, sản xuất đa sản phẩm, và tính phức tạp về mặt sinh thái và kinh tế so với hệ thống độc canh. Khung lý thuyết nghiên cứu dựa trên các mô hình NLKH đã được phát triển bởi ICRAF và các nghiên cứu quốc tế, nhấn mạnh vai trò của NLKH trong giảm phát thải khí nhà kính và tăng tích lũy carbon.

Ngoài ra, luận văn áp dụng các lý thuyết về hiệu quả kinh tế trong nông nghiệp, dựa trên nguyên lý của Farrell về hiệu quả kỹ thuật, phân phối và kinh tế, cùng các chỉ tiêu như tỷ lệ thu nhập trên chi phí (BCR), tỷ lệ thu hồi vốn nội bộ (IRR) để đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình. Về tích lũy carbon, nghiên cứu dựa trên phương pháp đánh giá sinh khối và lượng carbon tích lũy trong các thành phần thực vật và đất, theo hướng dẫn của IPCC và các nghiên cứu trước đây về sinh khối rừng và NLKH.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu thu thập thực nghiệm tại huyện Mường Ảng trong giai đoạn 2012-2014, kết hợp với số liệu thứ cấp từ các báo cáo ngành, tài liệu khoa học và các tổ chức quốc tế như FAO, ICRAF. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm các mô hình NLKH cà phê chè kết hợp keo dậu với diện tích khảo sát khoảng vài ha, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo đại diện cho điều kiện canh tác điển hình của vùng.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích hiệu quả kinh tế dựa trên các chỉ tiêu BCR, IRR, NPV, thu nhập và chi phí trong chu kỳ 15 năm của mô hình.
• Đánh giá sinh khối và lượng carbon tích lũy thông qua đo đạc sinh khối tươi, sinh khối khô của các bộ phận cây cà phê và keo dậu, vật rơi rụng và đất, áp dụng hệ số chuyển đổi carbon theo tiêu chuẩn IPCC.
• Sử dụng phương pháp phân tích thống kê mô tả và phân tích mối quan hệ giữa sinh khối cây cà phê với các nhân tố môi trường và kỹ thuật canh tác.
• Timeline nghiên cứu kéo dài 3 năm, từ 2012 đến 2014, bao gồm thu thập số liệu thực địa, phân tích phòng thí nghiệm và xử lý dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu quả kinh tế của mô hình NLKH cà phê chè – keo dậu:

   • Tổng lợi nhuận sau 15 năm đạt khoảng 2.906 nghìn đồng/ha/năm, với tỷ lệ thu nhập trên chi phí (BCR) đạt 1,47, cho thấy mô hình có hiệu quả kinh tế tích cực.
   • Tỷ lệ thu hồi vốn nội bộ (IRR) của mô hình đạt mức cao, phản ánh khả năng hoàn vốn nhanh và bền vững trong dài hạn.

2. Khả năng tích lũy carbon của mô hình:

   • Tổng sinh khối khô toàn mô hình đạt khoảng 132 tấn/ha ở tuổi 15, trong đó keo dậu chiếm phần lớn sinh khối.
   • Lượng carbon tích lũy trung bình hàng năm đạt khoảng 10-15 tấn C/ha, tương đương 36-55 tấn CO2/ha, cao hơn nhiều so với các mô hình canh tác đơn thuần.
   • Carbon tích lũy trong đất chiếm khoảng 30-40% tổng lượng carbon của mô hình, góp phần quan trọng vào giảm phát thải khí nhà kính.

3. Mối quan hệ sinh khối cây cà phê với các nhân tố điều tra:

   • Sinh khối khô cây cà phê có mối tương quan tích cực với độ cao, độ ẩm đất và mật độ cây keo dậu xen kẽ, cho thấy sự tương tác sinh thái hỗ trợ phát triển cây cà phê.
   • Mô hình trồng xen keo dậu giúp cải thiện chất lượng đất và tăng hàm lượng dinh dưỡng, góp phần nâng cao năng suất cà phê.

4. Đánh giá ưu nhược điểm mô hình:

   • Ưu điểm: Tăng thu nhập, cải thiện môi trường đất, giảm xói mòn, tăng tích lũy carbon và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
   • Nhược điểm: Cần đầu tư kỹ thuật ban đầu, quản lý phức tạp hơn mô hình đơn canh, yêu cầu kiến thức kỹ thuật và chăm sóc tốt.

Thảo luận kết quả

Hiệu quả kinh tế của mô hình NLKH cà phê chè – keo dậu tại Mường Ảng vượt trội so với các mô hình canh tác đơn thuần trên đất dốc, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của vùng. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu tại Tam Đảo và Thái Nguyên, nơi mô hình NLKH cũng cho thấy lợi ích kinh tế và sinh thái rõ rệt. Việc tích lũy carbon cao trong mô hình góp phần giảm phát thải khí nhà kính, phù hợp với mục tiêu giảm thiểu biến đổi khí hậu theo khuyến nghị của IPCC.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cấu trúc sinh khối khô và lượng carbon tích lũy theo từng thành phần cây trồng, vật rơi rụng và đất, giúp minh họa rõ ràng vai trò của từng thành phần trong mô hình. Bảng so sánh hiệu quả kinh tế giữa mô hình NLKH và mô hình đơn canh cũng làm nổi bật ưu thế kinh tế của mô hình nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Mở rộng diện tích mô hình NLKH cà phê chè – keo dậu tại các huyện có điều kiện tương tự như Mường Ảng, với mục tiêu tăng diện tích lên 20-30% trong vòng 5 năm, do Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chủ trì.
2. Tăng cường tập huấn kỹ thuật canh tác và quản lý mô hình cho nông dân, tập trung vào kỹ thuật trồng xen, chăm sóc cây keo dậu và thu hoạch cà phê, nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm trong 2 năm tới, do các trung tâm khuyến nông thực hiện.
3. Phát triển hệ thống thị trường và chuỗi giá trị sản phẩm NLKH, bao gồm hỗ trợ tiêu thụ cà phê hữu cơ và sản phẩm từ keo dậu, nhằm tăng giá trị gia tăng và thu nhập cho người dân trong 3 năm, phối hợp giữa chính quyền địa phương và doanh nghiệp.
4. Khuyến khích nghiên cứu và ứng dụng công nghệ bảo vệ môi trường, như kỹ thuật ủ phân hữu cơ từ vỏ cà phê và cây phân xanh, nhằm cải thiện chất lượng đất và tăng tích lũy carbon, triển khai trong 3 năm, do các viện nghiên cứu và trường đại học thực hiện.
5. Xây dựng chính sách hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các hộ gia đình áp dụng mô hình NLKH, bao gồm hỗ trợ vay vốn ưu đãi và cung cấp giống cây chất lượng, nhằm thúc đẩy phát triển bền vững trong 5 năm, do các cơ quan quản lý nhà nước phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp vùng Tây Bắc: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách phát triển NLKH bền vững, góp phần nâng cao sinh kế và bảo vệ môi trường.
2. Nông dân và các tổ chức hợp tác xã nông nghiệp: Tham khảo để áp dụng mô hình NLKH cà phê chè – keo dậu, nâng cao hiệu quả sản xuất và thu nhập, đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.
3. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành Lâm nghiệp, Nông nghiệp và Môi trường: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm, phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế và tích lũy carbon, làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo.
4. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức quốc tế hoạt động trong lĩnh vực phát triển nông thôn và bảo vệ môi trường: Hỗ trợ thiết kế và triển khai các dự án phát triển bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu tại vùng núi phía Bắc Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình NLKH cà phê chè – keo dậu có phù hợp với điều kiện đất đai dốc không?
   Có, mô hình được thiết kế đặc biệt cho đất dốc vùng Tây Bắc, giúp giảm xói mòn đất và cải thiện chất lượng đất nhờ sự kết hợp giữa cây lâu năm và cây cải tạo đất như keo dậu.

2. Hiệu quả kinh tế của mô hình so với canh tác đơn thuần như thế nào?
   Mô hình NLKH cho lợi nhuận cao hơn với BCR đạt 1,47 và IRR cao, nhờ đa dạng sản phẩm và cải thiện chất lượng đất, giúp tăng năng suất cà phê và thu nhập từ keo dậu.

3. Khả năng tích lũy carbon của mô hình có ý nghĩa gì trong bối cảnh biến đổi khí hậu?
   Mô hình tích lũy khoảng 10-15 tấn carbon/ha/năm, góp phần giảm phát thải khí nhà kính, hỗ trợ mục tiêu giảm thiểu biến đổi khí hậu và tăng khả năng thích ứng của cộng đồng.

4. Người nông dân cần chuẩn bị gì để áp dụng mô hình này?
   Cần có kiến thức kỹ thuật về trồng xen, chăm sóc cây keo dậu và cà phê, cũng như khả năng quản lý mô hình đa thành phần. Tập huấn kỹ thuật và hỗ trợ kỹ thuật là rất cần thiết.

5. Mô hình có thể áp dụng ở những vùng khác ngoài Mường Ảng không?
   Có thể áp dụng ở các vùng có điều kiện tương tự về địa hình, khí hậu và đất đai, đặc biệt là các vùng đất dốc ở Tây Bắc và các tỉnh miền núi khác, với điều chỉnh phù hợp theo đặc thù địa phương.

Kết luận

• Mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè với keo dậu tại huyện Mường Ảng cho hiệu quả kinh tế tích cực với lợi nhuận ổn định và tỷ lệ thu hồi vốn cao.
• Khả năng tích lũy carbon của mô hình đạt mức cao, góp phần giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng với biến đổi khí hậu.
• Mối quan hệ sinh thái giữa cây cà phê và keo dậu giúp cải thiện chất lượng đất và tăng năng suất cây trồng.
• Các giải pháp phát triển mô hình cần tập trung vào mở rộng diện tích, nâng cao kỹ thuật canh tác, phát triển thị trường và hỗ trợ chính sách.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc quy hoạch phát triển bền vững nông lâm kết hợp tại vùng Tây Bắc, hướng tới nâng cao sinh kế và bảo vệ môi trường.

Khuyến khích các cơ quan chức năng và tổ chức liên quan triển khai nhân rộng mô hình, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng và hoàn thiện kỹ thuật nhằm tối ưu hóa hiệu quả kinh tế và môi trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những nghiên cứu về NLKH trên thế giới 1. Lịch sử nghiên cứu về NLKH trên thế giới Đi sâu vào tìm hiểu cội nguồn lịch sử của NLKH King (1987) khẳng định rằng ở Châu Âu thời kỳ Trung Cổ người ta đã phát quang rừng, đốt cành nhánh và canh tác cây lương thực mục đích là để tận dụng dinh dưỡng của đất rừng. Tuy nhiên kiểu canh tác này không phổ biến và tồn tại lâu dài, nhưng ở Phần Lan và Đức kiểu canh tác này tồn tại đến mãi những năm 1920.Du canh được đánh giá là phương thức canh tác cổ xưa nhất lúc này con người đã tích lũy được ít nhiều những kiến thức sơ đẳng về tự nhiên.

Loài người đã vượt qua được các thời kỳ này bằng các cuộc cách mạng về kỹ thuật và chăn nuôi, trồng trọt, song không phải tất cả các nước mà có không ít các nước vận động rất chậm trong cuộc cách mạng này [59]. Sau du canh sự ra đời của phương thức Taungya ở vùng nhiệt đới được xem như là một sự báo trước cho phương thức NLKH sau này. Theo Blanford (1858) (dt Phạm Quang Vinh và cộng sự, 2005) [48] nguồn gốc của phương thức này là từ ngôn ngữ của địa phương Myanma: Taung nghĩa là canh tác, ya là đồi núi, như vậy Taungya là phương thức canh tác trên đất đồi núi, điều đó cũng đồng nghĩa với phương thức canh tác trên đất dốc. Sau đó hệ thống Taungya được đưa vào sử dụng rất sớm ở Ấn Độ và được truyền bá rộng rãi qua Châu Á, Châu Phi và Mỹ La Tinh.

Ngày nay hệ thống Taungya được biết đến với những tên gọi khác nhau, ở một số nước nó được gọi như là một sự biểu tượng đặc biệt của phương thức du canh ở Inđônêxia người ta gọi là Tumpansary, ở Philippin là Kaingyning, ở Malaixia là Ladang… Qua nhiều năm, nhiều khái niệm khác nhau được phát triển để diễn tả hiểu biết rõ hơn về NLKH. Sau đây là một số khái niệm về NLKH khác nhau được phát triển cho đến ngày nay. NLKH là một hệ thống quả lý đất vững bền làm gia tăng sức sản xuất tổng thể của đất đai, phối hợp sản xuất các loại hoa màu (kể cả cây trồng lâu năm), cây rừng và/hay với gia súc cùng lúc hay kế tiếp nhau trên 1 diện tích n 5 đất, và áp dụng các kỹ thuật canh tác tương ứng với các điều kiện văn hóa xã hội của dân cư địa phương [51]. NLKH là một hệ thống quản lý đất đai trong đó các sản phẩm của rừng và trồng trọt được sản xuất cùng lúc hay kế tiếp nhau trên các diện tích đất thích hợp để tạo ra các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho cộng đồng dân cư tại địa phương [17].

NLKH là một hệ thống sử dụng đất trong đó phối hợp cây lâu năm với hoa màu và/ hay vật nuôi một cách thích hợp với điều kiện sinh thái và xã hội, theo hình thức phối hợp không gian và thời gian, để gia tăng sức sản xuất tổng thể của thực vật trồng và vật nuôi một cách bền vững trên một đơn vị diện tích đất, đặc biệt trong các tình huống có kỹ thuật thấp và trên các vùng đất khó khăn [63]. NLKH là tên chung của những hệ thống sử dụng đất trong đó các cây lâu năm (cây gỗ, cọ, tre, hay cây ăn quả, cây công nghiệp.) được trồng có suy tính trên cùng 1 đơn vị diện tích qui hoạch đất với hoa màu và/hoặc với vật nuôi dưới hệ thống xen theo không gian hay theo thời gian. Trong các hệ thống NLKH có mối tác động hỗ tương qua lại về cả mặt sinh thái lẫn kinh tế giữa các thành phần của chúng [61]. Các khái niệm trên đơn giản mô tả NLKH như là một loạt các hướng dẫn cho một hệ thống sử dụng đất liên tục.

Tuy nhiên, NLKH như là một kỹ thuật và khoa học đã được phát triển thành một điều gì khác hơn là các hướng dẫn. Ngày nay nó được xem như là một ngành nghề và một cách tiếp cận về sử dụng đất trong đó đã phối hợp sự đa dạng của quản lý tài nguyên tự nhiên một cách bền vững [60]. Vào năm 1997, Trung tâm Quốc tế nghiên cứu về NLKH (ICRAF) đã xem lại khái niệm NLKH và phát triển nó rộng hơn như là một hệ thống sử dụng đất giới hạn trong các nông trại. Ngày nay nó được định nghĩa như là một hệ thống quản lý tài nguyên đặt trên cơ sở đặc tính sinh thái và năng động nhờ vào sự phối hợp cây trồng lâu năm vào nông trại hay đồng cỏ để làm đa dạng và bền vững sự sản xuất cho gia tăng các lợi ích về xã hội, kinh tế và môi trường của các mức độ nông trại khác nhau từ kinh tế hộ nhỏ đến ‘‘kinh tế trang trại” [4], [17].

n 6 ICRAF đã định nghĩa nó như là một hệ thống quản lý tài nguyên tự nhiên năng động và lấy yếu tố sinh thái làm chính, qua đó cây được phối hợp trồng trên nông trại và vào hệ sinh thái nông nghiệp làm đa dạng và bền vững sức sản xuất để gia tăng các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho người canh tác ở các mức độ khác nhau. Các định nghĩa trên chỉ ra những đặc trung cơ bản của NLKH đó là: - Thông thường có hai hoặc nhiều loài cây (có thể gồm cả động vật) nhưng ít nhất một trong chúng phải là những cây gỗ sống lâu năm. - Một hệ thống NLKH luôn có hai hoặc nhiều sản phẩm đầu ra. - Chu kỳ của một hệ thống NLKH dù đơn giản nhất vẫn phức tạp hơn hệ thống độc canh cả về phương diện kinh tế cũng như sinh thái học (bao gồm cả cấu trúc và chức năng sinh thái học).

Hơn thế ở đây còn có ba đặc tính mà xét về phương diện lý luận thì tất cả các hệ thống NLKH đều phải có đó là: Khả năng sản xuất; Tính bền vững; Tính khả khi [27], [29], [32], [50], [52]. Như vậy bản chất của hệ thống NLKH là hệ thống sử dụng đất để canh tác nông nghiệp nhưng có sự kết hợp giữa cây (hoặc/và) con nông nghiệp với cây lâm nghiệp trên cùng một đơn vị diện tích, đơn vị kinh doanh. Tuy nhiên sự kết hợp này có thể diễn ra đồng thời hoặc cũng có thể kế tiếp nhau về mặt không gian hay thời gian. Xét về thành phần một hệ thống NLKH gồm có: - Các cây thân gỗ sống lâu năm.

- Các cây thân thảo (Cây nông nghiệp hoặc cỏ.) - Vật nuôi (gia súc, gia cầm, thủy sản. Tóm lại: Mục đích cuối cùng của các hệ thống NLKH là tận dụng triệt để đất đai về mặt không gian và thời gian cũng như là một biện pháp canh tác bảo vệ đất, vấn đề đặt ra là con người chúng ta sử dụng các hệ thống này như thế nào cho hợp lý để canh tác lâu bền trên đất dốc, đó là nhiệm vụ mà các nhà khoa học cần tiếp tục đi sâu nghiên cứu. Phân loại NLKH trên thế giới NLKH được coi là một trong những hệ thống sử dụng đất lâu đời nhất trên trái đất, nhưng những thông tin về hệ thống này thường bị hạn chế khi mô tả hoặc đánh giá hiệu quả. Để có thể xây dựng được một hệ thống phân n 7 loại có cơ sở chắc chắn được chấp nhận như là tài liệu ban đầu cho việc cải tiến và xây dựng các hệ thống NLKH mới có hiệu quả hơn, tháng 9 năm 1982 chương trình ‘‘Điều tra thống kê các hệ thống NLKH” được đưa vào hoạt động.

Kết quả thu thập được của A.I đã cho phép ICRAF có đủ dữ kiện và thông tin trong việc xây dựng và trình bày hệ thống phân loại của các hệ thống sử dụng đất trên thế giới. Đây là những căn cứ để đánh giá các hệ thống và phát hiện những thiếu sót trong nghiên cứu. Những tiêu chuẩn phân loại phổ biến thường được áp dụng dựa vào các cơ sở: Cấu trúc, chức năng, tương quan kinh tế - xã hội, trình độ quản lý và ảnh hưởng sinh thái học của hệ thống. Từ những cơ sở phân loại trên mà các nhà nghiên cứu về NLKH trên thế giới đã chia ra thành một số kiểu hệ thống chính: - Hệ thống nông – lâm: cây trồng gồm cả cây gỗ, cây bụi và các cây thân thảo (những cây nông nghiệp, công nghiệp và lâm nghiệp).

- Hệ thống lâm – súc: Cây gỗ, đồng cỏ và chăn thả gia súc dưới tán các cây gỗ. - Hệ thống nông - lâm – súc: Gồm cây nông nghiệp, cây lâm nghiệp, kết hợp với đồng cỏ chăn nuôi gia súc. Các hệ thống NLKH đặc biệt: Nuôi ong với cây rừng kết hợp với cây ăn quả, nuôi trồng thủy sản ở các vùng ngập mặn. Từ những kiểu hệ thống NLKH chính này mà hình thành nên nhiều kiểu NLKH khác nhau, mỗi hộ nông dân có sản xuất đa thành phần trong diện tích canh tác được coi là mô hình NLKH hộ gia đình [50], [62], [67].

Tình hình phát triển NLKH trên thế giới hiện nay Trên thế giới hiện nay NLKH ngày càng phát triển và thực sự là phương thức canh tác mang lại hiệu quả nhiều mặt cho người dân vùng đồi núi. Các nhà khoa học trên thế giới đã tập trung nghiên cứu hệ thống canh tác ở vùng đồi núi theo hướng đa dạng hóa cây trồng, bảo vệ đất, chống xói mòn, xây dựng hệ thống canh tác lâu bền trên đất dốc trong đó chủ yếu bằng các phương thức NLKH. Hệ canh tác nương rẫy, vườn rừng NLKH mà trong đó các thành phần gồm cây lâm nghiệp, cây ăn quả, cây công nghiệp dài ngày được đưa vào kinh doanh trong các hộ gia đình góp phần tăng thu nhập và bảo vệ đất đai [62], [67]. n 8 NLKH ở Ấn Độ: Ấn Độ nổi tiếng thế giới với cuộc ‘‘cách mạng xanh” về canh tác NLKH trong đó canh tác trong các vườn gia đình, vườn rừng được áp dụng phổ biến.

Nhờ cuộc cách mạng này mà Ấn Độ từ một nước đông dân chẳng những không bị thiếu mà còn xuất khẩu lương thực. Trong các cây trồng của Ấn Độ, dừa là cây đáng chú ý, người ta gọi nó là cây của Chúa trời (Tree of heaven) hoặc cây bách dụng (Tree of hundred uses). Hồ tiêu, Cà phê, Ca cao, Cao su cũng là các loài cây được chú ý, nó được trồng kết hợp trong các hộ gia đình. Các mô hình thường gặp là: - Dừa – Sắn – cà phê – Hồ tiêu – đai bảo vệ - Dừa – Khoai sọ - đai bảo vệ - Dừa – ca cao - Dừa – chuối – đai bảo vệ [64].