MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nước ta có truyền thống làm vườn từ lâu đời. Mô hình ao trước, vườn sau dường như đã gắn bó với nông thôn Việt Nam từ hàng nghìn năm trước. Cùng với sự phát triển của đất nước và phong trào chuyển đổi cơ cấu cây trồng - vật nuôi, mô hình VAC do hội làm vườn Việt Nam khởi xướng và xây dựng đã có sự thay đổi cả về lượng và chất.
Các mô hình làm VAC thường chỉ giới hạn trong khuôn viên hộ gia đình, gia trại, sản xuất tự cấp tự túc, mang đậm nét kinh tế tiểu nông nhưng có vị trí rất quan trọng đối với đời sống nông dân[18]. Những năm gần đây, nhiều tiến bộ khoa học kỹ thuật được ứng dụng cùng với sự sáng tạo của nhân dân, VAC càng ngày càng được phát triển hoàn thiện với rất nhiều hình thức phong phú và đa dạng[4]. Bên cạnh đó tầm quan trọng và giá trị của VAC ngoài mang lại lợi ích kinh tế, cải tạo môi trường, tạo công ăn việc làm., VAC còn là nguồn cung cấp thực phẩm sạch, tại chỗ, đa dạng cho bữa ăn hàng này như: rau, củ, quả, thịt, trứng, sữa và thủy sản. [16] VAC được hiểu như là một hệ thống canh tác trong đó có sự kết hợp chặt chẽ giữa hoạt động làm vườn, nuôi cá, chăn nuôi gia súc và nuôi gia cầm.
VAC là chữ viết tắt đầu của ba thành phần: Vườn - Ao - Chuồng. Tất cả hợp thành một cơ cấu sản xuất thâm canh cao nhằm tận dụng một cách có hiệu quả nguồn tài nguyên thiên là đất, nước và năng lượng mặt trời. VAC chính là một hệ sinh thái hoàn chỉnh, thống nhất các khâu, các thành phần, chi phí đầu tư thấp phù hợp với đặc điểm hầu hết ở các các vùng ngoại thành và nông thôn Việt Nam[18]. Xã Duy Phiên là xã thuần nông, không có nhiều nghề phụ, để nâng cao thu nhập cho nhân dân, Đảng ủy, UBND cùng các ban, ngành, đoàn thể bàn bạc thống nhất chủ trương tăng cường chuyển dịch cơ cấu cây trồng, đẩy mạnh chăn nuôi; đồng thời định hướng để lao động dư thừa trong xã tham gia các ngành nghề xây dựng, lao động trong các doanh nghiệp.
2 Các mô hình VAC trên địa bàn xã đã góp phần tích cực trong việc đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp, nông thôn, tăng thu nhập, xoá đói giảm nghèo. Tuy nhiên, nhìn chung các mô hình sản xuất VAC vẫn là nhỏ lẻ, phân tán, năng suất thấp, giá thành sản phẩm cao và đầu ra bấp bênh, luôn xảy ra tình trạng lúc thừa lúc thiếu, “được mùa mất giá”, sản phẩm làm ra không bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm. Theo kinh nghiệm truyền thống, làm VAC thường đổ phế thải gia súc và người xuống ao hồ làm thức ăn cho cá, ao hồ bị ô nhiễm; ngay cả rau, quả trên vườn, thịt gia súc, gia cầm cũng không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm do sử dụng phân bón, thuốc trừ sâu, thức ăn gia súc không đúng lúc, đúng cách[15]. Trước tình hình đó thì việc nghiên cứu, đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình sản xuất mô hình VAC trên địa bàn xã Duy Phiên huyện Tam Dương tỉnh Vĩnh Phúc nhằm đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế là điều hết sức quan trọng trong công cuộc xây dựng CNH - HĐH nông nghiệp nông thôn.
Để biết được các mô hình sản xuất VAC trên địa bàn mang lại hiệu quả kinh tế ra sao? Nó chịu ảnh hưởng của những yếu tố nào? Xu hướng phát triển trong những năm tới như thế nào? Trên cơ sở đó đưa ra giải pháp hợp lý nhằm phát triển hơn nữa các mô hình. Xuất phát từ thực tế đó, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình V.C trên địa bàn xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc”. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Đánh giá hiệu quả kinh tế và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của một số mô hình VAC trên địa bàn xã Duy Phiên, đưa ra những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các mô hình VAC của xã.
Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về hiệu quả kinh tế mô hình VAC. - Đánh giá hiệu quả kinh tế của một số mô hình VAC tại xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc. - Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của mô hình VAC tại xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc. 3 - Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế của các mô hình VAC tại xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc.
Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Quá trình thực hiện này sẽ nâng cao nhận thức, sự hiểu biết và năng lực cũng như rèn luyện kỹ năng, phương pháp nghiên cứu khoa học cho bản thân. Đây là cơ hội cho sinh viên thực hành khảo sát thực tế, áp dụng những kiến thức lý thuyết vào thực tiễn và cũng là cơ hội gặp gỡ, học tập trao đổi kiến thức với những người có kinh nghiệm và người dân địa phương. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở để các nhà quản lý, các cấp lãnh đạo địa phương đưa ra những giải pháp phù hợp nhằm phát triển kinh tế hộ nông dân đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân xã Duy Phiên,huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc.
Đề tài được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho địa phương trong quá trình phát triển kinh tế hộ nông dân trong thời gian tới. 4 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Mô hình sản xuất VAC 2. Khái niệm VAC là cụm từ viết tắt của 3 chữ cái đầu của 3 từ ‘vườn’, ‘ao’ và ‘chuồng’.
Trong khái niệm chung: ‘Vườn’ là yếu tố phản ánh các hoạt động trồng trọt trong vườn, ‘Ao’ là chỉ các hoạt động nuôi cá trong ao và ‘Chuồng’ chỉ các hoạt động chăn nuôi gia súc, gia cầm. [13] VAC là một mô hình thâm canh sinh học cao, trong đó các hoạt động trồng trọt, nuôi trồng thủy sản và chăn nuôi gia súc gia cầm là các hoạt động chính. Các hoạt động này có những mối quan hệ mật thiết và khăng khít nhau, tạo nên một một Hệ thống canh tác tổng thể, giúp sử dụng hợp lý và tốt hơn nguồn đất đai, nguồn nước và năng lượng mặt trời để đạt tới hiệu quả kinh tế cao với mức đầu tư thấp. [13] Mô hình VAC bao gồm 3 yếu tố: vườn, ao, chuồng, nhưng 3 yếu tố này gắn bó với nhau chặt chẽ, không tách rời nhau, không biệt lập với nhau.
Các mối quan hệ qua lại giữa 3 yếu tố là những mối quan hệ hỗ trợ lẫn nhau, thúc đẩy lẫn nhau phát triển đảm bảo cho toàn bộ mô hình VAC tồn tại, phát triển bền vững. Mối quan hệ của các thành phần V; A; C mô tả theo sơ đồ sau: Hình 2.1: Mối quan hệ giữa các thành phần V - A - C 5 Các thành phần sản xuất trong hệ thống VAC là một sự tổng hợp các loại hình sản xuất nông nghiệp truyền thống, đó là trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản. - Vườn (V): Vườn bao gồm các hoạt động trồng trọt. Vườn của VAC có thể trồng hỗn hợp các loại cây ăn quả khác nhau tùy vào điều kiện sinh thái từng vùng, hoặc trồng hỗn hợp giữa cây ăn quả-cây rau, hỗn hợp giữa cây rau- cây gia vị, hỗn hợp giữa các loại cây rau bởi vì nó có tác dụng đa dạng hóa sản phẩm vườn và rải vụ thu hoạch của các sản phẩm đó[4].
V trở thành biểu tượng của hoạt động trồng trọt, vì làm vườn không chỉ trong vườn nhà mà còn mở rộng trong rừng, trên nương rẫy, ngoài đồng. Ở vùng đất trung du, nông dân còn trồng một số cây công nghiệp như luồng, tre, các loại cây lấy gỗ,… Ở vùng đồi núi các hoạt động làm vườn được mở rộng, theo kiểu đa tầng hình thành nông lâm kết hợp. Vì vây, đã có khái niệm VACR, trong đó R viết tắt cho từ “rừng”. Tuy có thêm yếu tố rừng, nhưng thực chất ở đây là trồng cây rừng, cho nên nó cũng được bao gồm trong hoạt động trồng trọt trên đất vườn.
Việc thêm yếu tố R vào trong mô hình VAC không làm thay đổi bản chất của mô hình VAC, nên để cho tiện việc trình bày các nội dung, chúng tôi sử dụng mô hình VAC làm tiêu biểu cho tất cả mọi hoạt động sản xuất nông nghiệp được tiến hành trên vườn. - Ao (A): Ao tiêu biểu cho các hoạt động nuôi trồng thủy sản của hộ gia đình ở diện tích mặt nước quanh nhà, trên sông, suối, trên những đầm, hồ lớn. Trong ao có thể nuôi trồng nhiều thủy sản khác nhau: cá, tôm, cua, baba,. Trong mô hình VAC, ao không chỉ là nơi để nuôi các loài thủy sản mà còn là nơi giữ nước, tạo độ ẩm cần thiết cho vườn.
Sản phẩm chính của ao là cá, mỗi ao cá trong mô hình VAC phải áp dụng nhiều biện pháp kỹ thuật để thâm canh, khai thác theo chiều sâu, thực hiện nuôi cá ở cả lớp cá ăn đáy sâu như chép, trôi, rô phi, diếc; cá ăn giữa và trên mặt ao như trắm cỏ, mè trắng, mè hoa. Trên mặt ao có thể trồng rau muống, nuôi vịt, trên giàn cao có giàn mướp, giàn bầu; quanh ao là bờ chuối vừa cho bóng mát vừa cung cấp thức ăn xanh cho cá. Với sự đầu tư thâm canh tốt, mỗi gia đình có ao trong mô hình VAC có thể thu hàng chục tấn cá trên mỗi ha trong năm. Ao là nơi lấy nước để tưới cho cây, để làm vệ sinh chuồng trại chăn nuôi.
Ao có tác dụng to 6 lớn trong việc điều hòa khí hậu và tiểu khí hậu trong vườn, góp phần quan trong trong việc giữ gìn hệ sinh thái. Ngược lại, các sản phẩm của cây xanh phế thải, thối rữa là nguồn thức ăn cho cá và các sinh vật trong ao, hồ, sông, suối,.[3] - Chuồng (C): Chuồng tiêu biểu cho các hoạt động chăn nuôi. Không chỉ chăn nuôi những loại gia súc, gia cầm thông thường như trâu bò, lơn gà, ngan vịt mà còn bao gồm cả việc chăn nuôi dê, ong, bò sữa.Trong hệ thống VAC chăn nuôi gia súc cung cấp phân bón cho cây trồng, phân gà công nghiệp là nguồn thức ăn bổ sung rẻ tiền cho ao cá, gà tìm kiếm mồi trong vườn,ăn sâu trong quả rụng, ong giúp cây thụ phấn tăng tỷ lệ đậu quả [4].