ĐẶT VẤN ĐỀ Quản lý và sử dụng một cách hợp lý tài nguyên đất đai luôn được Đảng và Nhà nước Việt Nam quan tâm. Nghị quyết số 19-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 6 Khóa XI của Đảng về "Tiếp tục đổi mới chính sách, pháp luật về đất đai trong thời kỳ đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại". Luật Đất đai năm 2013, của Nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định về quyền hạn và trách nhiệm của Nhà nước đại diện chủ sở hữu toàn dân về đất đai và thống nhất quản lý về đất đai, chế độ quản lý và sử dụng đất đai, quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất. Luật Đất đai là cơ sở pháp lý quan trọng trong việc quản lý, khai thác đất đai hợp lý, Luật này qui định rõ: “đất đai phải được phân bổ hợp lý, sử dụng đúng mục đích, tiết kiệm và có hiệu quả cao…”.
Những chính sách này đã từng bước đáp ứng được nhu cầu quản lý nhà nước về đất đai, đồng thời đã coi trọng, nâng cao trách nhiệm, nghĩa vụ của người sử dụng đất, gắn người lao động với đất đai khi họ thực sự là chủ của từng thửa đất, từ đó việc sử dụng đất có hiệu quả, năng suất cây trồng và hiệu quả kinh tế tăng lên, việc khai thác tài nguyên đất đai, tài nguyên rừng và đất rừng đã có sự quản lý chặt chẽ, đất đai đã được khai thác một cách khoa học, triệt để và có hiệu quả, tương ứng với tiềm năng sinh lợi và tái tạo của đất đai. Quá trình khai thác sử dụng đất đai phụ thuộc rất lớn vào điều kiện tự nhiên, dân sinh, kinh tế xã hội của từng vùng. Tại một số địa phương, chính quyền, người dân đã khai thác và sử dụng một cách có hiệu quả nguồn tài nguyên đất đai. Kết hợp giữa khai thác và bồi dưỡng cải tạo đất làm cho độ phì nhiêu của đất ngày càng nâng cao, đem lại hiệu quả kinh tế xã hội và môi trường.
Tuy nhiên, tại rất nhiều địa phương khác, tình trạng đất đai bị khai thác một cách cạn kiệt, vô thức, thiếu hiệu quả mà không chú ý đến việc cải tạo và bồi dưỡng nên đất bị giảm chất lượng và dần bị thoái hóa. 2 Do đó, đối với từng vùng, từng địa phương, từng loại đất cụ thể cần có những nghiên cứu để tìm ra những hình thức quản lý, sử dụng đất canh tác cho phù hợp, đem lại hiệu quả cao nhất. Đây là việc làm hết sức quan trọng và cần thiết để định hướng cho sự phát triển hài hòa giữa Nông - Lâm - Công nghiệp, đảm bảo sự phát triển bền vững của từng địa phương, từng vùng và trên phạm vi cả nước đặt trong các mục tiêu trước mắt là giải quyết các vấn đề theo thứ tự ưu tiên là kinh tế - xã hội và môi trường, về lâu dài là các vấn đề xã hội - môi trường và kinh tế. Thành phố Sơn La là một trong những địa phương có nhiều điều kiện thuận lợi trong canh tác nông nghiệp, trong mấy năm gần đây có nhiều khởi sắc cùng với sự phát triển nông nghiệp của tỉnh Sơn La.
Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp tại thành phố Sơn La, một số nơi vẫn còn mang tính chất của nền sản xuất nhỏ, manh mún, sử dụng chưa hiệu quả dẫn đến gây lãng phí các nguồn lực quý giá, nhất là đất đai, địa lý kinh tế cho phát triển nói chung và ngành nông lâm nghiệp nói riêng. Trên cơ sở phân tích đánh giá những tiềm năng lợi thế về đất đai, khí hậu và thời tiết, về lao động, vốn, cơ sở hạ tầng nông thôn từ đó bố trí quỹ đất, cơ cấu cây trồng, vật nuôi hợp lý để tăng năng suất, chất lượng sản phẩm hàng hóa nhằm khai thác có hiệu quả nguồn lực mang lại hiệu quả kinh tế cao và đảm bảo phát triển bền vững trên địa bàn thành phố Sơn La là vấn đề cấp thiết cần nghiên cứu. Do đó, nghiên cứu “Đánh giá hiện trạng và đề xuất một số loại hình sử dụng đất nông nghiệp hiệu quả tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La” đã được đề xuất thực hiện. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần cung cấp cơ sở dữ liệu ban đầu trong việc xây dựng các giải pháp quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp theo hướng hiệu quả, bền vững, ổn định và nâng cao đời sống người dân làm nông nghiệp.
Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu là một số loại hình sử dụng đất nông nghiệp phổ biến trên địa bàn 3 xã Chiềng Cọ, Chiềng Đen & Chiềng Ngần của thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi về nội dung: Luận văn tập trung vào việc phân tích hiện trạng sử dụng đất, đánh giá hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và môi trường cho một số loại hình sử dụng đất canh tác phổ biến tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La. - Phạm vi không gian: thực hiện trên địa bàn 3 xã Chiềng Cọ, Chiềng Đen & Chiềng Ngần. - Giới hạn về thời gian: Các số liệu thống kê được lấy từ năm 2015 - 2019 về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của các xã và của cả huyện.
Số liệu về giá cả, vật tư và nông sản phẩm hàng hoá điều tra năm 2020. Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu tổng quát Đánh giá hiện trạng sử dụng đất nông lâm nghiệp và đề xuất giải pháp sử dụng đất hiệu quả và bền vững tại khu vực nghiên cứu. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá được hiện trạng sử dụng đất của các loại hình sử dụng đất nông lâm nghiệp điển hình trên địa bàn khu vực; - Đề xuất được một số hướng giải pháp cho quản lý sử dụng đất nông nghiệp theo hướng hiệu quả và bền vững trên địa bàn nghiên cứu.
Nội dung nghiên cứu Đề tài nghiên cứu tập trung vào các nội dung chủ yếu sau: (i) Phân tích hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tại khu vực nghiên cứu, xác định các loại hình (LUT) sử dụng đất nông lâm nghiệp phổ biến trên địa bàn. (ii) Đánh giá hiệu quả sử dụng đất trong các loại hình sử dụng đất NLN phổ biến được lựa chọn nghiên cứu. (iii) Phân tích mối quan hệ giữa các mô hình sử dụng đất phổ biến với đặc điểm kinh tế - xã hội của nông hộ. Đánh giá và so sánh hiệu quả sử dụng đất của các mô hình này trên các mặt kinh tế, xã hội và môi trường.
(iv) Đề xuất một số giải pháp phát triển các mô hình sử dụng đất hiệu quả bền vững tại khu vực. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lý thuyết về đánh giá hiệu quả sử dụng đất 1. Khái quát về hiệu quả sử dụng đất Theo Các Mác, hiệu quả là việc “Tiết kiệm và phân phối một cách hợp lý”.
Bản chất của hiệu quả là sự thực hiện yêu cầu tiết kiệm thời gian, biểu hiện trình độ sử dụng nguồn lực của xã hội. Các Mác cho rằng quy luật tiết kiệm thời gian là quy luật có tầm quan trọng đặc biệt tồn tại trong nhiều phương thức sản xuất. Mọi hoạt động của con người đều tuân theo quy luật đó, nó quyết định động lực phát triển của lực lượng sản xuất, tạo điều kiện phát triển văn minh xã hội và nâng cao đời sống của con người qua mọi thời đại. Theo các nhà khoa học kinh tế Smuel – Norhuas: “ Hiệu quả không có nghĩa là lãng phí.
Nghiên cứu hiệu quả sản xuất phải xét đến chi phí cơ hội. Hiệu quả sản xuất diễn ra khi xã hội không thể tăng số lượng một loại hàng hóa này mà không cắt giảm số lượng một loại hàng hóa khác”. Tương tự như vậy, trong sản xuất nông lâm nghiệp, đánh giá hiệu quả sử dụng đất cho các vùng sinh thái hoặc các vùng lãnh thổ khác nhau là nhằm tạo ra một sức sản xuất mới, ổn định, bền vững và hợp lý. Trong đó đánh giá hiệu quả sử dụng đất là một nội dung hết sức quan trọng.
Sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả cao thông qua việc bố trí cơ cấu cây trồng, vật nuôi là một trong những vấn đề được quan tâm hiện nay của hầu hết các nước trên thế giới. Nó không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn là mong muốn của cả nhà nông - những người trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất nông nghiệp. Căn cứ vào nhu cầu thị trường, thực hiện đa dạng hoá cây trồng vật nuôi trên cơ sở lựa chọn các sản phẩm có ưu thế ở từng địa phương, từ đó nghiên cứu áp dụng công nghệ mới nhằm làm cho sản phẩm có tính cạnh tranh cao, là một trong những điều tiên quyết để phát triển nền nông nghiệp hướng về xuất khẩu có tính ổn định và bền Đào Ngọc Đức (2009), [8] 5 Ngày nay các nhà nghiên cứu cho rằng: việc xác định đúng khái niệm, bản chất của hiệu quả sử dụng đất phải xuất phát từ luận điểm triết học của Các Mác và những lý luận của lý thuyết hệ thống, nghĩa là hiệu quả phải được xem xét trên cả ba mặt: hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường. Hiệu quả kinh tế Hiệu quả kinh tế là một phạm trù chung nhất, nó liên quan trực tiếp tới nền sản xuất hàng hóa, tới tất cả các phạm trù và các quy luật kinh tế khác.
Hiệu quả kinh tế là phạm trù phản ánh mặt chất lượng của các hoạt động kinh tế bằng quá trình tăng cường lợi dụng các nguồn lực sẵn có phục vụ cho lợi ích của con người. Do những nhu cầu vật chất của con người ngày càng tăng, vì vậy nâng cao hiệu quả kinh tế là đòi hỏi khách quan của một nền sản xuất xã hội. Vì thế hiệu quả kinh tế phải đáp ứng được 3 vấn đề: (i) mọi hoạt động của con người đều tuân theo quy luật “tiết kiệm thời gian”. (ii) hiệu quả kinh tế phải được xem xét trên quan điểm của lý luận hệ thống.
(iii) hiệu quả kinh tế là một phạm trù phản ánh mặt chất lượng của hoạt động kinh tế bằng quá trình tăng cường các nguồn lực sẵn có phục vụ cho lợi ích của con người. Hiệu quả kinh tế phải được tính bằng tổng giá trị trong một giai đoạn, phải trên mức bình quân của vùng, hiệu quả vốn đầu tư phải lớn hơn lãi suất tiền cho vay vốn ngân hàng.