Chương 1: Cơ sở lí luận - phương pháp nghiên cứu, đánh giá các điều kiện tự nhiên và tài nguyên du lịch phục vụ phát triển du lịch bền vững. Chương 2: Đánh giá tổng hợp các điều kiện tự nhiên, tài nguyên du lịch cho phát triển du lịch bền vững lãnh thổ TN – TQ – BK. Chương 3: Định hướng và những giải pháp phát triển du lịch bền vững lãnh thổ TN – TQ – BK. CƠ SỞ LÍ LUẬN - PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ CÁC ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ TÀI NGUYÊN DU LỊCH PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG 1.
Tổng quan tài liệu 1. Trên thế giới 1. Các công trình nghiên cứu về đánh giá điều kiện tự nhiên, tài nguyên du lịch - Tại Liên Xô cũ và các nước Đông Âu Vào thập kỷ 60 – 70 ở Nga và các nước Đông Âu đã có nhiều công trình nghiên cứu, đánh giá TNDL. Công trình tiêu biểu của I.
Misônhitrencô đã đánh giá toàn bộ các tiêu chí tự nhiên làm tiền đề cho việc tổ chức các vùng DLND [117].Mukhina (1973) trong công trình đánh giá phục vụ du lịch tại vùng hồ Xelighe đã sử dụng đơn vị cơ sở là hệ thống tự nhiên trên đất liền hay dưới nước thuận lợi cho một dạng hay nhóm dạng nghỉ ngơi nào đó. Việc xác định những yếu tố tự nhiên như tính chất trầm tích, yếu tố địa hình (độ cao, độ dốc, tần suất khúc ngoặt…), kiểu đất, thực vật (kiểu thực bì, độ cao cây cỏ, độ chiếu tán, loài cây đang tái sinh…) làm cơ sở phân hóa không gian của lãnh thổ vùng hồ cho các dạng nghỉ ngơi [118].Phêrôrốp đề xuất phương pháp đánh giá khí hậu tổng hợp bằng các tổ hợp thời tiết và đã được các tác giả Subukốp, I.Đêmina… hoàn thiện. Phương pháp này dựa trên cơ sở phân loại thời tiết trong đánh giá SKH, qua đó xây dựng tổ hợp các kiểu thời tiết đặc trưng trong ngày với các mức độ khác nhau đến sức khỏe con người cũng như đến các hoạt động du lịch. Đây là công trình nghiên cứu về SKH con người có giá trị sử dụng của các nhà khí hậu trên thế giới.Ixatsenko (1985) căn cứ vào sự đa dạng của môi trường, mức độ thích hợp của các điều kiện khí hậu, môi trường địa lí, điều kiện vệ sinh và các thuộc tính tự nhiên khác đặc trưng để xác định mức độ thích hợp cho mỗi loại hình du lịch, đồng thời đánh giá ảnh hưởng của ĐKTN, TNTN đến các công trình du lịch.Pirôjnhic (1985) đã tiến hành đánh giá tổng hợp TNDL, cấu trúc các luồng khách và cơ sở vật chất phục vụ du lịch theo các vùng và các đới du lịch nghỉ dưỡng.
Công trình này đã đề cập rất nhiều đến hoạt động khai thác lãnh thổ du lịch và không gian du lịch [119]. Kế thừa các nghiên cứu của các học giả Liên Xô (cũ), các nhà khoa học Bungari đã phát triển cả về phương pháp luận cũng như thực tiễn nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu dựa trên các tiêu chí về vị trí địa lí, ĐKTN, giao thông; Xây dựng mô hình đánh giá tài nguyên tự nhiên cho mục đích du lịch; Đánh giá các nguồn nước khoáng nóng nhằm phục vụ quy hoạch phát triển DLND và chữa bệnh [120 - 124]. - Tại các nước châu Á Một số nước ở châu Á như: Ấn Độ, Nhật Bản, từ những năm 70 của thế kỉ trước do chịu ảnh hưởng lớn của trường phái địa lí Liên Xô (cũ) nên các công trình đánh giá về ĐKTN và TNDL cũng chủ yếu theo hướng phân loại, kiểm kê đánh giá các thành phần tự nhiên để xây dựng các chỉ tiêu phù hợp với mục đích du lịch như: đánh giá bãi biển cho mục đích tắm biển.
Từ năm 1980, các nhà địa lý Trung Quốc đã dựa trên bảng phân loại TNDL của UNTWO để kiểm kê, phân loại, đánh giá tài nguyên và các nguồn lực phát triển du lịch trên phạm vi cả nước và các địa phương [26,54]. - Tại Mỹ và các nước Tây Âu Các công trình đánh giá ĐKTN phục vụ mục đích du lịch, nghỉ dưỡng được phát triển và đề cập thêm nhiều yếu tố như: Dựa vào khả năng tiếp cận, 8 hiện trạng sử dụng đất, chất lượng môi trường, hệ thống đường trong rừng, địa hình, các loại tài nguyên nước; Xây dựng các tiêu chí đánh giá dựa trên mức độ thuận lợi của số ngày mưa trong năm thích hợp với hoạt động du lịch; Xây dựng giản đồ tương quan giữa nhiệt độ và độ ẩm tuyệt đối phù hợp với khách du lịch (dẫn theo [46]). Một số tác giả phương Tây như P.Robinson… đã tiến hành đánh giá và sử dụng tài nguyên thiên nhiên phục vụ mục đích giải trí. Nhiều phương pháp mới mang tính định lượng cao được áp dụng trong đánh giá ĐKTN và tài nguyên như phương pháp ma trận, phương pháp phân tích chi phí lợi ích, chi phí du hành, phương pháp đánh giá ngẫu nhiên.
Các công trình nghiên cứu về du lịch bền vững Nghiên cứu về phát triển du lịch bền vững đã được tiến hành từ những năm 80 của thế kỉ 20 tại nhiều nước trên thế giới đặc biệt là tại các quốc gia sớm có định hướng xác định du lịch là một ngành kinh tế mũi nhọn. Các nghiên cứu này được tiến hành theo hai hướng: - Hướng nghiên cứu một cách tổng thể những vấn đề đặt ra liên quan đến phát triển du lịch bền vững trên quy mô quốc gia rồi sau đó tiến tới xây dựng các mô hình điểm về du lịch bền vững. Theo hướng này, điển hình là ở Úc bước đầu việc nghiên cứu được tiến hành với việc xây dựng chính sách về du lịch bền vững, chiến lược du lịch sinh thái (DLST) quốc gia… rồi sau đó tiến tới xây dựng mô hình điểm về phát triển du lịch bền vững ở Great Barrier Reef. Ở Mỹ bước đầu là chính sách phát triển du lịch bền vững tại các VQG, khu bảo tồn rồi đến xây dựng mô hình điểm ở khu bảo tồn san hô ngầm Florida.
Ở Malaysia là chiến lược quốc gia về DLST và văn hóa bản địa rồi đến xây dựng mô hình ở Langkawi… 9 - Hướng nghiên cứu dựa trên việc xây dựng các mô hình điểm về phát triển du lịch bền vững để rút kinh nghiệm xây dựng các chính sách triển khai trên toàn quốc. Điển hình là: Ở Nepal việc nghiên cứu phát triển du lịch bền vững được bắt đầu từ nghiên cứu mô hình phát triển du lịch ở khu bảo tồn Annapurna rồi đến xây dựng chính sách phát triển DLST quốc gia. Ở Ecuado được bắt đầu từ xây dựng mô hình phát triển du lịch tại quần đảo Galapagos rồi đến xây dựng chính sách phát triển du lịch bền vững. Ở Senegal là mô hình phát triển du lịch tại vùng Casamance rồi đến chính sách du lịch bản địa.
Tại Việt Nam 1. Các nghiên cứu đánh giá tổng hợp cho phát triển du lịch Ở Việt Nam đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về TNDL. Đánh giá ĐKTN và tài nguyên thiên nhiên (TNTN) phục vụ mục đích du lịch đã được đề cập khá nhiều. Trên phạm vi toàn quốc đã có một số các công trình tiêu biểu như: “Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam giai đoạn 1995 - 2010” [96]; “Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch vùng du lịch Bắc Bộ đến năm 2010, định hướng đến năm 2020” [97]; “Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030” [98]; “Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch vùng du lịch Nam Trung Bộ và Nam Bộ đến năm 2010, định hướng đến năm 2020” [99] “Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch vùng Trung du và miền n i Bắc Bộ đến năm 2020” [100]; “Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch vùng đồng b ng sông Hồng và Duyên hải Đông Bắc đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030” [101];.
được thực hiện bởi Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch. Tác giả Phạm Ngọc Toàn và Phan Tất Đắc trong công trình “Khí hậu với đời sống” [82] đã đưa ra một số chỉ tiêu khí hậu đối với người Việt Nam. Các tác giả Vũ Tuấn Cảnh, Đặng Duy Lợi, Lê Thông, Nguyễn Minh Tuệ trong công trình “Tổ chức lãnh thổ du lịch Việt Nam” [3] đã xác định nội 10 dung đánh giá dựa vào tính chất của TNDL như: tính nguyên vẹn, tính hấp dẫn, tính dung lượng, tính ổn định của môi trường tự nhiên. Nguyễn Khanh Vân, Đặng Kim Nhung (1994) đã xây dựng tổ hợp thời tiết chính trong ngày dựa trên các tiêu chí: nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió, hiện tượng sương mù… đưa ra chỉ tiêu đánh giá điều kiện thời tiết đối với nghỉ dưỡng.
Cũng tác giả Nguyễn Khanh Vân trong giáo trình “Cơ sở sinh khí hậu” [91] đã đi sâu vào phân tích kiểu SKH người nói chung và cho DLND nói riêng. Tác giả đã đưa ra nhiều tiêu chí đánh giá mức độ thích hợp của SKH người cho du lịch, đồng thời xây dựng cơ sở cho việc thành lập bản đồ SKH. Trong lĩnh vực nghiên cứu về điều kiện phát triển du lịch, giáo trình “Địa lí du lịch” của Nguyễn Minh Tuệ và nnk [89] đã hệ thống hóa những khái niệm cơ bản về du lịch, tài nguyên du lịch và bước đầu định hướng khai thác tiềm năng du lịch của một số tiểu vùng du lịch Việt Nam. Bùi Thị Hải Yến, Phạm Hồng Long [106] trong giáo trình “Tài nguyên du lịch”, “Quy hoạch du lịch” đã đề cập đến đánh giá TNDL.
Trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ “Cơ sở khoa học của phát triển du lịch sinh thái ở Việt Nam” do Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch chủ trì và hội thảo “Du lịch sinh thái với phát triển bền vững ở Việt Nam” [95]… nhiều báo cáo, tham luận và một số kết quả nghiên cứu đánh giá về tiềm năng DLST ở Việt Nam đã được thể hiện. Những nghiên cứu này đều tập trung đánh giá tiềm năng TNDL theo từng thành phần hoặc tổng hợp trên phạm vi cả nước nhằm phục vụ công tác quy hoạch tổ chức lãnh thổ và phân vùng du lịch. Phạm Trung Lương trong công trình “Tài nguyên và môi trường du lịch Việt Nam” [46] đã hệ thống khá toàn diện cơ sở lí luận và thực tiễn trong đánh giá TNDL, đề cập đến khả năng ứng dụng GIS trong việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu du lịch, sử dụng GIS trong đánh giá tài nguyên theo phương pháp phân tích không gian. Trong đề tài “Cơ sở khoa học để phát triển các 11 sản phẩm du lịch thể thao mạo hiểm vùng n i phía Bắc” [52] tác giả Phạm Trung Lương đã tiến hành đánh giá địa hình cho du lịch.