Đánh Giá Đa Dạng Thực Vật Tại Vườn Quốc Gia Vũ Quang, Hà Tĩnh

Tài liệu nghiên cứu Đánh giá đa dạng thực vật vườn quốc gia vũ quang, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Đinh Trần Tân
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Trung Thành
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên & Môi Trường
• Đề tài: Đánh Giá Đa Dạng Thực Vật Tại Vườn Quốc Gia Vũ Quang, Hà Tĩnh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG SINH HỌC THỰC VẬT
• 1.1. NHẬN THỨC VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC
• 1.2.1. Nghiên cứu về hệ thực vật
• 1.2.1.1. Ở trên thế giới
• 1.2.1.2. Ở Việt Nam
• 1.2.1.3. Ở Vũ Quang
• 1.2.2. Nghiên cứu về yếu tố địa lý thực vật
• 1.2.2.1. Ở trên thế giới
• 1.2.2.2. Ở Việt Nam
• 1.2.2.3. Ở Vũ Quang
• 1.2.3. Nghiên cứu về phổ dạng sống của hệ thực vật

Tóm tắt

I. Tổng Quan Đánh Giá Đa Dạng Thực Vật VQG Vũ Quang Hà Tĩnh

Trong bối cảnh phát triển kinh tế bền vững, bảo tồn đa dạng sinh học trở thành yếu tố then chốt. Môi trường sống, nguồn thức ăn, và cảnh quan đều có nguồn gốc từ sinh vật. Giá trị của đa dạng sinh học vô cùng to lớn, bao gồm giá trị trực tiếp, gián tiếp và tiềm năng chưa được khám phá. Việc bảo tồn đa dạng sinh học là trách nhiệm đạo đức của thế hệ hiện tại đối với tương lai. Việt Nam, với 3/4 diện tích là rừng, là một trong những trung tâm đa dạng sinh học của thế giới. Hệ thực vật ước tính khoảng 12.000 loài, mang những nét đặc trưng riêng. Nhận thức được tầm quan trọng, Chính phủ Việt Nam đã có nhiều chính sách bảo vệ. Vườn Quốc Gia Vũ Quang (VQG) là một trong những khu bảo tồn quan trọng, góp phần vào chuỗi bảo tồn liên kết giữa Việt Nam và Lào. Nghiên cứu của Đinh Trần Tân (2008) về "Đánh giá đa dạng thực vật Vườn Quốc gia Vũ Quang, Hà Tĩnh" có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học khu vực.

1.1. Vị Trí Địa Lý và Ý Nghĩa của Vườn Quốc Gia Vũ Quang

Vườn Quốc Gia Vũ Quang nằm ở Bắc Trung Bộ, thuộc 1 trong 200 vùng sinh thái quan trọng của thế giới. Nơi đây đóng vai trò là mắt xích quan trọng trong việc tạo ra môi trường sống cho hệ động thực vật, liên kết các khu bảo tồn đến tận phía Nam, Bắc Việt Nam và phía Tây nước Lào. Ba nhánh sông lớn nhất của tỉnh Hà Tĩnh bắt nguồn từ VQG Vũ Quang, cho thấy tầm quan trọng về mặt thuỷ văn. Ngoài ra, VQG Vũ Quang còn là di tích lịch sử, từng là căn cứ chống Pháp của Phan Đình Phùng giai đoạn 1885-1896.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Xác Định và Đánh Giá Đa Dạng Thực Vật

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định các loài thực vật bậc cao có mạch, hệ thống hóa tài liệu theo Brummitt (1992), xác định yếu tố địa lý, phổ dạng sống, và giá trị tài nguyên của hệ thực vật tại Vườn Quốc gia Vũ Quang. Việc đánh giá đa dạng sinh học giúp nhà quản lý ưu tiên bảo tồn những khu vực giàu đa dạng sinh học.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu và Bảo Tồn Đa Dạng Thực Vật

Nghiên cứu và bảo tồn đa dạng thực vật đối mặt với nhiều thách thức. Áp lực dân số, nhu cầu về tài nguyên, và sự phát triển công nghiệp gây ảnh hưởng lớn đến diện tích và chất lượng rừng. Chiến tranh, thiên tai, và hỏa hoạn cũng là nguyên nhân suy giảm. Việt Nam, dù được đánh giá là trung tâm đa dạng sinh học, vẫn còn nhiều bí ẩn chưa được khám phá. Việc phát hiện các loài thú lớn như Sao la và Mang lớn là minh chứng. Cần có những nỗ lực nghiên cứu sâu rộng hơn để hiểu rõ và bảo vệ hệ thực vật Vườn Quốc Gia Vũ Quang.

2.1. Tác Động của Các Yếu Tố Tiêu Cực Lên Hệ Thực Vật

Sức ép từ dân số tăng, nhu cầu lương thực và gỗ, củi leo thang dẫn đến khai thác quá mức tài nguyên rừng. Công nghiệp phát triển tiêu thụ lớn nguyên, nhiên liệu. Mở rộng giao thông làm tăng tốc độ khai phá rừng. Chiến tranh và thiên tai gây thiệt hại lớn cho diện tích rừng. Tất cả những yếu tố này đe dọa sự tồn tại và đa dạng của thực vật Vườn Quốc Gia Vũ Quang.

2.2. Hạn Chế Trong Các Nghiên Cứu Hiện Tại về Thực Vật Vũ Quang

Các nghiên cứu trước đây còn hạn chế về số lượng loài được thống kê so với tiềm năng thực tế của VQG Vũ Quang. Phương pháp điều tra khác nhau giữa các nhóm nghiên cứu dẫn đến số liệu không thống nhất. Thời gian khảo sát ngắn, chủ yếu tập trung vào cây gỗ và loài có giá trị. Ít quan tâm đến các loài thực vật ngoại tầng. Cần có những nghiên cứu toàn diện và chuyên sâu hơn để đánh giá chính xác đa dạng thực vật Vườn Quốc Gia Vũ Quang.

III. Phương Pháp Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Thực Vật Tại Vũ Quang

Đánh giá đa dạng sinh học là việc xác định số lượng loài và cá thể từng loài trong hệ sinh thái. Ngoài ý nghĩa kinh tế, xã hội và khoa học, đánh giá đa dạng sinh học còn giúp nhà quản lý ưu tiên bảo tồn những khu vực có đa dạng sinh học cao. Phương pháp luận cần tập trung vào việc thu thập và phân tích dữ liệu một cách khoa học, sử dụng các công cụ hỗ trợ như phân loại thực vật, phân tích địa lý thực vật, và đánh giá giá trị sinh thái. Cần có sự phối hợp giữa các chuyên gia để đảm bảo tính chính xác và toàn diện của kết quả.

3.1. Thu Thập và Xác Định Các Loài Thực Vật Bậc Cao Có Mạch

Tiến hành thu thập mẫu vật thực vật bậc cao có mạch tại các khu vực khác nhau trong VQG Vũ Quang. Sử dụng các tài liệu phân loại thực vật chuẩn, như Brummitt (1992), để xác định tên khoa học và phân loại các loài. Xây dựng cơ sở dữ liệu về các loài thực vật được tìm thấy, bao gồm thông tin về đặc điểm hình thái, sinh thái và phân bố.

3.2. Phân Tích Yếu Tố Địa Lý Thực Vật và Phổ Dạng Sống

Nghiên cứu yếu tố địa lý thực vật để xác định nguồn gốc và sự phân bố của các loài thực vật trong VQG Vũ Quang. Phân tích phổ dạng sống để hiểu rõ mối quan hệ giữa các dạng sống thực vật và điều kiện môi trường. Từ đó, đánh giá mức độ thích nghi của các loài thực vật với môi trường sống tại VQG Vũ Quang.

3.3 Xây Dựng Danh Lục Thực Vật Chi Tiết Vườn Quốc Gia Vũ Quang

Xây dựng danh mục thực vật chi tiết của Vườn Quốc Gia Vũ Quang dựa trên kết quả thu thập, phân loại, và xác định các loài. Danh mục này cần bao gồm tên khoa học, tên thường gọi (nếu có), thông tin về phân bố, sinh thái, và giá trị sử dụng của từng loài. Danh mục thực vật này là cơ sở quan trọng cho việc quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học tại VQG Vũ Quang.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật và Ứng Dụng Bảo Tồn

Nghiên cứu về đa dạng thực vật tại Vườn Quốc Gia Vũ Quang mang lại những kết quả quan trọng. Xác định được danh mục các loài thực vật bậc cao có mạch, phân tích yếu tố địa lý và phổ dạng sống. Kết quả này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chiến lược bảo tồn và quản lý đa dạng sinh học hiệu quả. Đồng thời, giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của đa dạng thực vật và tầm quan trọng của việc bảo tồn.

4.1. Đánh Giá Giá Trị Tài Nguyên Thực Vật Quý Hiếm và Đặc Hữu

Xác định các loài thực vật quý hiếm và đặc hữu có giá trị bảo tồn cao. Đánh giá giá trị sử dụng của các loài thực vật, bao gồm giá trị dược liệu, giá trị kinh tế, và giá trị văn hóa. Xây dựng kế hoạch bảo tồn các loài thực vật quý hiếm và đặc hữu, đảm bảo sự tồn tại và phát triển bền vững của chúng.

4.2. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Thực Vật Bền Vững

Đề xuất các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học thực vật bền vững, bao gồm: tăng cường quản lý và bảo vệ rừng, kiểm soát khai thác thực vật, phục hồi các hệ sinh thái bị suy thoái, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng địa phương vào các hoạt động bảo tồn.

4.3. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Giáo Dục và Phát Triển Du Lịch Sinh Thái

Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chương trình giáo dục về đa dạng sinh học cho học sinh, sinh viên và cộng đồng. Phát triển du lịch sinh thái dựa trên đa dạng thực vật của Vườn Quốc Gia Vũ Quang, tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương và góp phần vào bảo tồn đa dạng sinh học.

V. Tương Lai Nghiên Cứu và Bảo Tồn Đa Dạng Thực Vật VQG Vũ Quang

Nghiên cứu và bảo tồn đa dạng thực vật tại Vườn Quốc Gia Vũ Quang là một quá trình liên tục. Cần tiếp tục đầu tư vào các nghiên cứu chuyên sâu hơn về hệ thực vật, đặc biệt là các loài thực vật ít được biết đến. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học. Đảm bảo sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương trong quá trình bảo tồn.

5.1. Hợp Tác Nghiên Cứu và Chia Sẻ Dữ Liệu Về Đa Dạng Thực Vật

Tăng cường hợp tác giữa các nhà khoa học, các tổ chức nghiên cứu trong và ngoài nước để thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về đa dạng thực vật. Xây dựng hệ thống chia sẻ dữ liệu về đa dạng thực vật để phục vụ cho công tác nghiên cứu, quản lý và bảo tồn.

5.2. Phát Triển Các Chương Trình Giám Sát Đa Dạng Thực Vật Dài Hạn

Xây dựng và triển khai các chương trình giám sát đa dạng thực vật dài hạn để theo dõi sự thay đổi của hệ thực vật theo thời gian. Sử dụng các công nghệ tiên tiến, như viễn thám, để giám sát diện tích rừng và tình trạng đa dạng sinh học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Vũ Quang thuộc tỉnh Hà Tĩnh là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng bậc nhất của vùng Bắc Trung Bộ và nằm trong danh sách 200 vùng sinh thái trọng yếu toàn cầu. Với tổng diện tích tự nhiên 55.025 ha và tỷ lệ che phủ rừng đạt tới 94,6%, khu vực này sở hữu nguồn tài nguyên sinh vật phong phú cùng nhiều loài động thực vật đặc hữu quý hiếm. Mặc dù sở hữu diện tích rừng tự nhiên lên tới 52.036 ha, các công trình điều tra trước năm 2005 chỉ ghi nhận từ 423 đến 523 loài thực vật bậc cao có mạch. Sự thiếu hụt các nghiên cứu chuyên sâu và việc thiếu cập nhật danh pháp theo chuẩn phân loại quốc tế đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thực hiện một cuộc đánh giá toàn diện về hệ thực vật nơi đây.

Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp của tác giả Đinh Trần Tân, dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Nguyễn Trung Thành tại Trường Đại học Lâm nghiệp vào năm 2008, tập trung giải quyết vấn đề đánh giá cấu trúc và giá trị đa dạng thực vật bậc cao có mạch tại Vườn Quốc gia Vũ Quang. Nghiên cứu xác lập ba mục tiêu cốt lõi: kiểm kê và hệ thống hóa danh lục thực vật theo hệ thống phân loại Brummitt (1992), xác định các yếu tố địa lý cùng phổ dạng sống của hệ thực vật, và định lượng giá trị tài nguyên nhằm phục vụ công tác bảo tồn nguồn gen. Phạm vi nghiên cứu bao trùm toàn bộ diện tích 55.025 ha của vườn quốc gia, được triển khai thực địa từ tháng 7 năm 2007 đến tháng 5 năm 2008. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi bổ sung 48 loài thực vật mới vào danh lục, cung cấp dữ liệu nền tảng cho việc quy hoạch và quản lý bền vững 67,0% diện tích rừng giàu và trung bình tại khu vực Bắc Trường Sơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba trụ cột lý thuyết chuyên ngành vững chắc:

Thứ nhất là lý thuyết phân loại thực vật học hiện đại theo hệ thống Brummitt (1992), kết hợp các tiêu chuẩn định danh thực vật Việt Nam của Nguyễn Nghĩa Thìn (1997). Khung phân loại này sắp xếp các bậc taxon từ ngành, lớp, họ, chi đến loài một cách logic theo tiến trình tiến hóa sinh giới.

Thứ hai là lý thuyết phổ dạng sống sinh thái của Raunkiaer (1934). Mô hình này phân tích khả năng thích nghi của thực vật với điều kiện lập địa khắc nghiệt thông qua vị trí của chồi sinh dưỡng so với mặt đất trong mùa bất lợi, chia thành 5 nhóm chính: cây chồi trên đất (Phanerophytes), cây chồi sát đất (Chamaephytes), cây chồi nửa ẩn (Hemicryptophytes), cây chồi ẩn (Cryptophytes) và cây chồi một năm (Therophytes).

Thứ ba là lý thuyết địa lý thực vật học của Gagnepain (1943), Pócs Tamás (1965) và Thái Văn Trừng (1978). Lý thuyết này phân tích nguồn gốc phát sinh, yếu tố bản địa đặc hữu và các luồng di cư thực vật từ vùng nhiệt đới châu Á, Himalaya và Malaysia.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm cốt lõi: đa dạng loài (species diversity), cấu trúc thảm thực vật rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới, tính đặc hữu thực vật học (phytogeographical endemism), và giá trị bảo tồn nguồn gen theo tiêu chuẩn Sách đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được tích hợp đa tầng từ hai kênh chính: dữ liệu thứ cấp kế thừa từ các báo cáo khảo sát giai đoạn 1999-2005 và dữ liệu sơ cấp thu thập trực tiếp ngoài thực địa.

Về quy mô mẫu và phương pháp chọn mẫu, nghiên cứu đã thiết lập 7 tuyến điều tra thực địa cắt ngang các dải sinh cảnh đặc trưng, phân bố trên các đai cao từ 30 m đến 2.286 m tại đỉnh Rào Cỏ. Tổng cộng 7 đợt điều tra thực địa đã được tiến hành liên tục trong 11 tháng (từ ngày 20/7/2007 đến ngày 09/5/2008), khảo sát qua các địa bàn trọng điểm như Trạm Cò, Trạm Cống, Trạm Sao La, Trạm Hòa Hải và Trạm Sơn Kim. Phương pháp chọn mẫu theo tuyến điều tra sinh thái được lựa chọn vì tính đại diện cao, cho phép bao quát toàn diện các kiểu địa hình đồi núi chia cắt mạnh chiếm tới 99,6% diện tích tự nhiên của vườn quốc gia.

Về phương pháp xử lý và phân tích, các mẫu thực vật thu thập bắt buộc phải có đầy đủ cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản. Tiêu bản được ép phẳng, sấy khô bằng tủ sấy chuyên dụng ở nhiệt độ 70-80 độ C, sau đó tiến hành phân tích giải phẫu hình thái hoa và quả dưới kính hiển vi quang học. Tên khoa học của mẫu vật được xác định thông qua việc tra cứu các khóa phân loại lưỡng phân trong các bộ thực vật chí kết hợp đối chiếu trực tiếp với bộ mẫu chuẩn tại Bảo tàng Thực vật thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Hà Nội và Viện Điều tra Quy hoạch Rừng. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích giải phẫu hình thái kết hợp đối chiếu mẫu chuẩn là nhằm đảm bảo tính khách quan tuyệt đối và độ chuẩn xác sinh học cao nhất cho từng taxon.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và định lượng chi tiết hệ thực vật bậc cao có mạch tại Vườn Quốc gia Vũ Quang với 4 phát hiện nổi bật:

Thứ nhất, hệ thực vật bậc cao có mạch tại Vườn Quốc gia Vũ Quang gồm 658 loài thuộc 399 chi và 137 họ, đại diện cho 5 trên 6 ngành thực vật bậc cao hiện có ở Việt Nam. Ngành Hạt kín (Angiospermae) chiếm ưu thế tuyệt đối với 579 loài (chiếm 87,99%), 356 chi (chiếm 89,23%) và 110 họ (chiếm 80,29%). Tiếp theo là ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) với 64 loài (chiếm 9,73%), ngành Hạt trần (Gymnospermae) có 10 loài (chiếm 1,52%), ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 4 loài (chiếm 0,61%) và ngành Khuyết lá thông (Psilotophyta) có 1 loài (chiếm 0,15%).

Thứ hai, trong ngành Hạt kín, lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) chiếm ưu thế áp đảo so với lớp Một lá mầm (Liliopsida). Lớp Hai lá mầm có 490 loài (chiếm 84,62% tổng số loài Hạt kín), 298 chi (83,71%) và 90 họ (81,82%). Ngược lại, lớp Một lá mầm chỉ có 89 loài (15,38%), 58 chi (16,29%) và 20 họ (18,18%). Tỷ số giữa lớp Hai lá mầm và Một lá mầm đạt mức 5,62 lần về số loài, 5,14 lần về số chi và 4,50 lần về số họ.

Thứ ba, nghiên cứu đã phát hiện và bổ sung 48 loài và 22 họ thực vật mới chưa từng được công bố trong các danh lục trước đây của Vườn Quốc gia Vũ Quang. Một số loài tiêu biểu được bổ sung gồm Ba gạc vòng (Rauvolfia verticillata), Song mật (Calamus platyacanthus), Mây tắt (Calamus henryanus), Thu hải đường Bois (Begonia boisiana), và Quyển bá đốm (Selaginella picta).

Thứ tư, cấu trúc các bậc taxon dưới ngành cho thấy sự tập trung cao ở các đơn vị phân loại ưu thế. 10 họ đa dạng nhất tập hợp 214 loài (chiếm 32,04% tổng số loài) và 104 chi (chiếm 26,07% tổng số chi), dẫn đầu là họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 49 loài (7,34%), họ Dâu tằm (Moraceae) với 28 loài (4,19%), họ Long não (Lauraceae) và họ Cau dừa (Arecaceae) cùng có 23 loài (3,44%). Về cấp độ chi, 10 chi giàu loài nhất chiếm 83 loài (12,43%), đứng đầu là chi Ficus với 23 loài (3,44%) và chi Calamus với 10 loài (1,50%).

Thảo luận kết quả

Sự áp đảo của ngành Hạt kín (87,99%) cùng tỷ lệ vượt trội của lớp Hai lá mầm (84,62%) là minh chứng sinh thái rõ rệt cho tính chất nhiệt đới gió mùa điển hình của hệ thực vật Vũ Quang. Tỷ lệ 10 họ giàu loài nhất chỉ chiếm 32,04% tổng số loài, hoàn toàn phù hợp với nhận định của Tolmachev (1974) về các hệ thực vật nhiệt đới nguyên sinh có độ phân tán loài cao, không bị chi phối độc tôn bởi một vài họ.

Sự hiện diện đồng thời của hai ngành cổ xưa là Khuyết lá thông (Psilotophyta) và Thông đất (Lycopodiophyta) khẳng định tính chất nguyên sơ và lịch sử phát sinh lâu đời của khu hệ thực vật Bắc Trường Sơn. Về mật độ phân bố taxon, Vườn Quốc gia Vũ Quang đạt chỉ số 1,20 loài trên một km2, 0,72 chi trên một km2 và 0,25 họ trên một km2, cao gấp khoảng 35 lần so với mật độ trung bình toàn quốc (0,034 loài trên một km2).

Khi so sánh với các khu bảo tồn lân cận, hệ thực vật Vũ Quang có chỉ số tương đồng sinh thái rất chặt chẽ với Vườn Quốc gia Pù Mát (2.492 loài) và Khu bảo tồn HEPA (806 loài), nhưng có sự phân hóa rõ nét so với Vườn Quốc gia Cúc Phương. Các dữ liệu này có thể được trình bày trực quan thông qua biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu 5 ngành thực vật bậc cao và bảng đối sánh ma trận tỷ trọng Hai lá mầm trên Một lá mầm giữa các vườn quốc gia vùng Bắc Trung Bộ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng đa dạng thực vật và các nguy cơ đe dọa sinh cảnh, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, tăng cường công tác tuần tra và kiểm soát nghiêm ngặt 31.180 ha thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Mục tiêu cụ thể là giảm thiểu 90% các vụ vi phạm khai thác gỗ pơ mu, trầm hương và bẫy bắt động vật hoang dã. Mốc thời gian thực hiện liên tục từ năm 2009 đến năm 2015, do Ban Quản lý Vườn Quốc gia Vũ Quang phối hợp chặt chẽ với Hạt Kiểm lâm và Đồn Biên phòng 567 chủ trì thực thi.

Thứ hai, đẩy nhanh tiến độ di dời và tái định cư bền vững cho 59 hộ dân (với 329 nhân khẩu) đang sinh sống trong vùng lõi và 33 hộ lập lán trại tại khu vực Khe Tre. Chỉ tiêu đặt ra là hoàn thành 100% công tác tái định cư trước năm 2015 nhằm triệt tiêu hoàn toàn áp lực chăn thả gia súc và lấn chiếm đất rừng tự nhiên, do Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh và chính quyền các huyện Vũ Quang, Hương Sơn, Hương Khê phối hợp thực hiện.

Thứ ba, xây dựng Trung tâm Nghiên cứu Đa dạng Sinh học và thiết lập Vườn thực vật bảo tồn ngoại vi diện tích khoảng 50 ha. Chỉ tiêu là nhân giống và lưu giữ thành công nguồn gen của ít nhất 80% các loài nguy cấp, quý hiếm thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Sách đỏ Việt Nam trong giai đoạn 2010-2020. Chủ thể chịu trách nhiệm là Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hà Tĩnh kết hợp cùng Trường Đại học Lâm nghiệp.

Thứ tư, triển khai chương trình hỗ trợ sinh kế và phát triển nông lâm kết hợp cho 27.165 hộ dân vùng đệm thuộc 9 xã và 1 thị trấn. Phấn đấu nâng thu nhập bình quân của người dân lên 25-30% trong giai đoạn 2010-2025 thông qua mô hình trồng cây dược liệu bản địa và du lịch sinh thái, do Ban Quản lý Vườn Quốc gia phối hợp với các tổ chức bảo tồn quốc tế tài trợ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu chuyên khảo giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, cán bộ quản lý lâm nghiệp và Ban Quản lý các Khu bảo tồn, Vườn Quốc gia: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và bản đồ phân bố 658 loài thực vật, phục vụ công tác xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và bảo vệ nghiêm ngặt 52.036 ha rừng đặc dụng.

Thứ hai, các nhà khoa học, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lâm sinh, Thực vật học và Quản lý Tài nguyên Môi trường: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật chuẩn xác về phân loại học theo hệ thống Brummitt, phổ dạng sống và phân tích yếu tố địa lý thực vật vùng Bắc Trường Sơn.

Thứ ba, các tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế và phi chính phủ hoạt động tại Việt Nam: Cung cấp luận cứ khoa học để thiết kế các dự án bảo tồn hành lang sinh thái xuyên biên giới Việt - Lào và ưu tiên tài trợ bảo tồn các nguồn gen quý hiếm.

Thứ tư, sinh viên và học viên cao học khối ngành nông lâm nghiệp: Làm tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình điều tra thực địa 7 tuyến, kỹ thuật thu hái, xử lý mẫu tiêu bản sấy khô ở 70-80 độ C và phương pháp tra cứu khóa phân loại thực vật chuẩn xác.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thực vật Vườn Quốc gia Vũ Quang đã ghi nhận được bao nhiêu loài thực vật có mạch? Nghiên cứu đã ghi nhận chính xác 658 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 399 chi và 137 họ của 5 ngành thực vật. Trong đó, tác giả đã bổ sung mới 48 loài và 22 họ chưa từng có trong các danh lục trước đây của vườn.

Họ và chi thực vật nào chiếm số lượng loài nhiều nhất tại Vũ Quang? Họ đa dạng nhất là họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 49 loài (chiếm 7,34% tổng số loài), tiếp đến là họ Dâu tằm (Moraceae) với 28 loài (4,19%). Chi đa dạng nhất là chi Ficus với 23 loài (chiếm 3,44%) và chi Calamus với 10 loài (1,50%).

Vì sao hệ thực vật tại đây lại mang tính chất nhiệt đới gió mùa điển hình? Tính chất nhiệt đới được minh chứng qua sự chiếm ưu thế tuyệt đối của ngành Hạt kín với 579 loài (87,99%) và lớp Hai lá mầm chiếm 84,62% tổng số loài Hạt kín, có tỷ trọng gấp 5,62 lần so với lớp Một lá mầm.

Áp lực nhân sinh lớn nhất đối với hệ thực vật Vườn Quốc gia Vũ Quang là gì? Áp lực xuất phát từ 27.165 hộ dân vùng đệm và 59 hộ dân đang định cư trong vùng lõi với các hoạt động khai thác gỗ, thu hái lâm đặc sản trái phép và việc lực lượng chức năng đã phải thu giữ hơn 5.104 bẫy cáp động vật.

Hệ thống phân loại thực vật nào được áp dụng chủ đạo trong công trình này? Tác giả áp dụng hệ thống phân loại hiện đại của Brummitt (1992) để sắp xếp và chuẩn hóa các bậc taxon chi và họ, kết hợp với phương pháp phân tích yếu tố địa lý thực vật của Nguyễn Nghĩa Thìn (1997).

Kết luận

Nghiên cứu đánh giá đa dạng thực vật tại Vườn Quốc gia Vũ Quang của tác giả Đinh Trần Tân đã đạt được các kết quả mang tính bước ngoặt:

• Thiết lập danh lục chuẩn hóa gồm 658 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 399 chi và 137 họ của 5 ngành thực vật.
• Phát hiện và bổ sung 48 loài cùng 22 họ thực vật mới cho hệ thực vật Vườn Quốc gia Vũ Quang.
• Chứng minh tính chất nhiệt đới gió mùa nguyên sơ với ngành Hạt kín chiếm 87,99% và lớp Hai lá mầm chiếm 84,62%.
• Xác định mật độ phân bố thực vật đậm đặc đạt 1,20 loài trên một km2, gấp 35 lần bình quân toàn quốc.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp quản lý rừng bền vững, bảo vệ nghiêm ngặt 31.180 ha sinh cảnh núi cao và ổn định sinh kế vùng đệm.

Đóng góp cốt lõi của luận văn là hoàn thiện cơ sở dữ liệu phân loại học thực vật theo chuẩn quốc tế Brummitt (1992), tạo tiền đề khoa học vững chắc cho chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học dài hạn giai đoạn 2010-2025. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể khai thác toàn văn luận văn thạc sĩ này để ứng dụng vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển lâm nghiệp bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Trong xu thế phát triển kinh tế theo hướng bền vững, không chỉ ở trên thế giới mà ở Việt Nam hiện nay đã và đang áp dụng phát triển kinh tế và bảo tồn đa dạng sinh học. Bởi môi trường chúng ta đang sống, thức ăn hàng ngày, những vật dụng và cảnh quan thiên nhiên, v. đều có nguồn gốc từ sinh vật. Giá trị của đa dạng sinh vật mang lại cho đời sống con người rất đa dạng và phong phú, ngoài giá trị trực tiếp và giá trị gián tiếp mà chúng ta đã xác định được, nó còn có giá trị khổng lồ mà cả nhân loại hiện nay chưa tìm hiểu và sử dụng hết được.

Chính vì thế bảo tồn đa dạng sinh học (ĐDSH) là việc làm cần thiết, nó mang tính đạo đức của thế hệ hiện tại dành cho thế hệ tương lai tìm hiểu, khai thác sử dụng nguồn ĐDSH cho sự phát triển của nhân loại. Những việc làm cụ thể, được thể hiện qua việc các Quốc gia đã ký Công ước bảo tồn ĐDSH tại Hội nghị thượng đỉnh Rio de Janeiro, 1992 “Công ước về Bảo tồn ĐDSH là cái mốc đánh dấu cam kết của các quốc gia trên thế giới về bảo tồn ĐDSH, bảo đảm sử dụng một cách bền vững nguồn tài nguyên sinh vật và nguồn lợi thu được phải phân chia công bằng” [33] Khai thác và sử dụng tài nguyên sinh vật là việc làm cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của loài người. Nhưng trong những năm qua do sức ép về dân số tăng nhanh, nhu cầu về lương thực, gỗ, củi… tăng nhiều lần. Đồng thời công nghiệp phát triển đòi hỏi rất nhiều nguyên, nhiên liệu.

Bên cạnh đó, hệ thống giao thông mở rộng đã đẩy nhanh tốc độ khai phá tài nguyên rừng. Chiến tranh, thiên tai, hoả hoạn cũng là nguyên nhân làm giảm diện tích và chất lượng của rừng. 2 Việt Nam có 3/4 diện tích lãnh thổ là rừng, với dãy Trường Sơn kéo dài từ Bắc đến Nam và hai vùng lưu vực sông lớn là sông Hồng và sông Mêkông. Ngoài ra, còn rất nhiều hệ thống lưu vực sông nhỏ dọc bờ biển, nhiều đỉnh núi cao, điển hình là đỉnh Phan si Phăng cao 3143m, được coi là nóc nhà của Đông Dương.

Những yếu tố thuỷ văn, địa lý, thổ nhưỡng, khí hậu cùng với các yếu tố sinh thái đã tạo nên những thảm thực vật rừng quanh năm tươi tốt, dày đặc, đa dạng và phong phú mang những nét đặc trưng riêng như một thành phần quan trọng của môi trường sinh thái. Việt Nam được đánh giá là một trong những trung tâm của ĐDSH của thế giới, hệ thực vật ước tính khoảng 12.000 loài, thực vật bậc cao có mạch, nhưng hiện chỉ mới thống kê được 9.010 chi và 291 họ (Phan Kế Lộc, 1997).000 loài đặc hữu trong nước, 1.000 loài có khả năng cung cấp gỗ, 352 loài có giá trị thương mại cao, 50 loài có chất lượng gỗ tốt và 42 loài quí hiếm. Có khoảng 76 loài cung cấp hương liệu, 600 loài cung cấp tanin, 160 loài chứa dầu thực vật và nhiều loài cây dược liệu như Sâm Ngọc Linh, Vàng đằng, Hoàng liên, Tam thất, Sa nhân. Về động vật có 273 loài thú, 180 loài bò sát, 773 loài chim, 80 loài Ếch, Nhái và hàng ngàn động vật không sương sống [12].

Việt Nam, hiện được coi là trung tâm ĐDSH còn nhiều bí ẩn nhất của thế giới, qua việc phát hiện 2 trong tổng số 7 loài thú lớn có vú trên thế giới. Đó là Sao la hay Dê sừng dài (Pseudoryx nghetinhensis) và Mang lớn (Megamuntiacus vuquangensis). Nhận thức được vai trò quan trọng của rừng và ĐDSH, Chính phủ Việt Nam đã có nhiều chủ trương, chính sách và hành động nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên. Ngay từ năm 1962 khu rừng cấm Cúc Phương được thành lập, sau này đổi thành Vườn Quốc gia (VQG).

Từ đó đến nay hệ thống các khu 3 rừng đặc dụng đã được hình thành với 128 khu, bao gồm 30 VQG, 48 khu dự trữ thiên nhiên, 12 khu bảo tồn loài và sinh cảnh, 38 khu văn hoá, lịch sử và môi trường. [9] Vườn Quốc gia Vũ Quang được thành lập theo Quyết định số 102/2002/QĐ- TTg, ngày 30 tháng 7 năm 2002 về việc chuyển Khu bảo tồn thiên nhiên Vũ Quang thành VQG Vũ Quang, diện tích 55. Vườn Quốc gia Vũ Quang nằm trong vùng Bắc Trung bộ được coi là 1 trong 200 vùng sinh thái trọng yếu của thế giới, là một mắt xích quan trọng trong chuỗi các khu bảo tồn tạo nên môi trường sống hết sức quan trọng cho hệ động thực vật, vì các khu vực nằm rải đến tận phía Nam và Bắc VQG trong địa phận Việt Nam và đến phía Tây thuộc địa phận nước Lào. VQG Vũ Quang là khu vực đầu nguồn quan trọng của tỉnh Hà Tĩnh, vì ba nhánh sông của con sông lớn nhất tỉnh bắt nguồn từ VQG Vũ Quang.

Ngoài giá trị về bảo tồn ĐDSH, VQG Vũ Quang còn có ý nghĩa lịch sử. Trong thời kỳ 1885- 1896, nhà hoạt động chính trị Việt Nam, ông Phan Đình Phùng đặt căn cứ chống Pháp ở nơi này. Đánh giá ĐDSH là thể hiện số lượng các loài và số lượng cá thể từng loài là bao nhiêu trong họ, bộ, ngành; các kiểu gen và hệ sinh thái. Ngoài ý nghĩa về kinh tế xã hội và khoa học, việc đánh giá ĐDSH giúp cho nhà quản lí chọn và ưu tiên bảo tồn những nơi có ĐDSH cao và phong phú.

Vì vậy, đề tài chúng tôi đã chọn đề tài:“Đánh giá đa dạng thực vật Vườn Quốc gia Vũ Quang” nhằm mục đích: - Xác định các loài thực vật bậc cao có mạch và hệ thống hoá tài liệu theo Brummitt, (1992); - Xác định yếu tố địa lý, phổ dạng sống và xác định giá trị tài nguyên của hệ thực vật ở Vườn Quốc gia Vũ Quang. TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG SINH HỌC THỰC VẬT 1. NHẬN THỨC VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC Trái đất ngày càng nóng lên, băng tan, thiên tai lũ lụt xuất hiện với mật độ càng nhiều và trên diện rộng gây ảnh hưởng to lớn đến đời sống của toàn nhân loại. Nguyên nhân do ô nhiễm môi trường, mất rừng, suy thoái đa dạng sinh học, v.

Nhận thức được vấn đề trên các nhà lãnh đạo trên thế giới đã cùng ngồi bàn về môi trường và đa dạng sinh vật tổ chức tại Rio de Janeiro, Brazil năm 1992, có 50 nước đã ký vào Công ước. Việt Nam chính thức tham gia công ước ngày 16/11/1994, đến nay đã có 170 nước tham gia Công ước. Nhiều tổ chức quốc tế được thành lập, như: Hiệp hội Quốc tế về Bảo tồn thiên nhiên (IUCN); Quỹ Quốc tế về bảo vệ thiên nhiên hoang dã (WWF); Quỹ động thực vật thế giới (FFI), v. Thuật ngữ ĐDSH mới được biết đến vào đầu thế kỷ 20 và thật sự phát triển mạnh trong thập niên 90 trở lại đây, trong chương trình hành động đa dạng sinh học Việt Nam [12] đưa ra khái niệm về đa dạng sinh học “Là tập hợp tất cả các nguồn sinh vật sống trên hành tinh bao gồm tổng số các loài động và thực vật; tính đa dạng và sự phong phú trong từng loài, tính đa dạng hệ sinh thái của các cộng đồng sinh thái khác nhau hoặc tập hợp các loài khác nhau trên thế giới với các hoàn cảnh khác nhau”.

Định nghĩa này đã đề cập được ba vấn đề: Đa dạng loài; đa dạng giữa các loài và đa dạng hệ sinh thái, tuy nhiên định nghĩa còn dài, không rõ ràng, dễ nhầm lẫn. Tại Hội nghị Rio de janeiro (1992) đưa ra định nghĩa về ĐDSH như sau: “Đa dạng sinh học là sự biến đổi giữa các sinh vật ở tất cả mọi nguồn, bao gồm hệ sinh thái trên đất liền, trên biển và các hệ sinh thái thủy vực khác. Sự đa dạng 5 thể hiện trong từng loài, giữa các loài và các hệ sinh thái”. Định nghĩa này tương đối đầy đủ và rõ ràng.

Qua các định nghĩa ta có thể hiểu đa dạng sinh học bao gồm các vấn đề sau: 1. Đa dang di truyền 2. Đa dạng về loài 3. Đa dạng về hệ sinh thái 1.

TỔNG QUAN VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC 1. Nghiên cứu về hệ thực vật 1. Ở trên thế giới Trên thế giới đã có rất nhiều công trình nghiên cứu đa dạng nói chung và đa dạng thực vật nói riêng, song ở đây chỉ nêu một số công trình tiêu biểu đó là: Thực vật chí Honkong (1861); thực vật chí Australia (1866); thực vật chí Ấn độ, gồm 7 tập (1872- 1897); thực vật chí Hải Nam (1972-1977); thực vật chí Vân Nam (1977), v. Các bộ thực vật chí tuy nghiên cứu ở mỗi Quốc gia hay vùng lãnh thổ khác nhau nhưng việc mô tả, thống kê các loài có ý nghĩa quan trọng trong đánh giá ĐDSH của khu vực nghiên cứu và trên toàn thế giới.

Ở Việt Nam Trong khoảng nửa đầu thế kỷ 20 trở về trước, các công trình nghiên cứu về thực vật đều do các tác giả nước ngoài thực hiện như: Thực vật rừng Nam bộ của Loureiro (1790); Thực vật chí Nam bộ của Pierre (1879). Có ý nghĩa nhất là “Thực vật chí Đông Dương” của Lecomte đã thống kê được hơn 7.000 loài, trong tác phẩm này tác giả đã thu mẫu và định tên, lập khoá mô tả các loài thực 6 vật có mạch trên toàn lãnh thổ Đông Dương [38]. Năm 1965 trong công trình về Rêu của Pocts đã công bố 556 loài có ở Bắc Việt Nam [34]… Những công trình trên mới chỉ dùng lại ở thống kê số lượng các loài như miền bắc, miền Nam, Việt Nam hoặc toàn vùng Đông Dương, chưa đi sâu nghiên cứu về thảm thực vật. Từ giữa thế kỷ 20 đến nay, các tác giả Việt Nam đã nghiên cứu và công bố các công trình về hệ thực vật như: Bộ cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng hộ (1970-1972), đã đề cập 5.326 loài thực vật và tái bản năm (1991-1993; 1999- 2000) [10] gồm 3 tập, tác giả đã mô tả được 10.

Trong tác phẩm “Một số đặc điểm cơ bản của hệ thực vật Việt Nam” do Lê Trần Chấn, chủ biên đã tổng hợp được 10.193 loài, ít hơn 307 loài so với Phạm Hoàng Hộ (1991-1993) điều này được tác giả giải thích “Sở dĩ có sự khác nhau này do một số là thứ, nhưng Phạm Hoàng Hộ vẫn tính là một loài, hoặc có một số trùng tên, còn so với bộ Thực vật chí Đại cương Đông Dương được Thái Văn Trừng thống kê (1978) đã tăng được 3.