Luận văn tốt nghiệp: Nghiên cứu thành phần loài cá trong hệ sinh thái sông hồ Đà Nẵng

Khám phá thành phần loài cá trong các hệ sinh thái sông hồ tại Đà Nẵng qua luận văn tốt nghiệp, cung cấp cái nhìn sâu sắc về đa dạng sinh học.

• Tác giả: Nguyễn Thành Trung
• Người hướng dẫn: Th.S. Nguyễn Văn Khánh
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Quản lý Tài Nguyên và Môi Trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Loài Cá Tại Hệ Sinh Thái Sông Hồ Đà Nẵng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Vị trí địa lý
• 1.1.2. Đặc điểm khí hậu
• 1.1.3. Đặc điểm thủy văn
• 1.2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI CÁ
• 1.2.1. Lịch sử nghiên cứu thành phần loài cá trên thế giới
• 1.2.2. Lịch sử nghiên cứu thành phân loài cá ở Việt Nam
• 1.2.3. Lịch sử nghiên cứu ở khu vực miền Trung và Thành Phố Đà Nẵng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa
• 2.3.2. Phương pháp tham vấn cộng đồng
• 2.3.3. Phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
• 2.3.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BIỆN LUẬN
• 3.1. DANH MỤC VÀ CẤU TRÚC THÀNH PHẦN LOÀI CÁ TRONG MỘT SỐ HỆ SINH THÁI SÔNG HỒ TP.
• 3.1.1. Danh mục thành phần loài cá trong một số hệ sinh thái sông hồ TP.
• 3.1.2. Cấu trúc thành phần loài cá trong một số hệ sinh thái sông hồ TP.
• 3.1.3. Sự đa dạng các bậc phân loại của các khu hệ cá
• 3.2. ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ XÂM NHẬP CỦA CÁC LOÀI CÁ NGOẠI LAI ĐỐI VỚI MỘT SỐ HỆ SINH THÁI SÔNG HỒ TP.
• 3.2.1. Một số loài cá ngoại lai tại một số khu hệ sinh thái sông hồ TP.
• 3.2.2. Đánh giá mức độ xâm nhập của một số loài cá ngoại lai trong các khu hệ cá ở TP.
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về hệ sinh thái sông hồ Đà Nẵng

Hệ sinh thái sông hồ Đà Nẵng là một trong những khu vực có biodiversity Đà Nẵng phong phú, với nhiều loài cá đặc trưng. Nghiên cứu về loài cá Đà Nẵng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc bảo tồn và phát triển bền vững. Các hệ sinh thái này bao gồm sông Hàn, sông Cu Đê, và nhiều hồ nước ngọt khác. Mỗi hệ sinh thái đều có những đặc điểm riêng, ảnh hưởng đến sự phân bố và thành phần loài cá. Việc nghiên cứu đặc điểm sinh khối của các loài cá ngoại lai cũng là một phần quan trọng trong việc đánh giá tác động của chúng đến môi trường nước và sinh thái học của khu vực.

1.1. Đặc điểm tự nhiên của khu vực nghiên cứu

Khu vực nghiên cứu nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, với lượng mưa trung bình hàng năm cao, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài cá. Đặc điểm thủy văn của khu vực cũng rất đa dạng, với mạng lưới sông ngòi phong phú. Sông Hàn, một trong những con sông chính, không chỉ là nguồn nước mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài cá. Đặc biệt, các yếu tố như điều kiện sống của cá và sinh vật thủy sinh xung quanh cũng ảnh hưởng lớn đến sự đa dạng và thành phần loài cá trong hệ sinh thái này.

II. Phân loại và cấu trúc thành phần loài cá

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều loài cá khác nhau trong các hệ sinh thái sông hồ Đà Nẵng. Việc phân loại loài cá dựa trên các tiêu chí như hình thái, sinh thái và hành vi. Các loài cá nước ngọt như cá trê, cá diêu hồng, và cá rô phi vằn là những đại diện tiêu biểu. Cấu trúc thành phần loài cá được phân tích qua các bảng số liệu, cho thấy sự đa dạng và phong phú của các loài trong từng khu vực. Đặc biệt, sự hiện diện của các loài cá ngoại lai đã tạo ra những thách thức mới cho bảo tồn loài cá và sinh thái học tại Đà Nẵng.

2.1. Đánh giá mức độ xâm nhập của các loài cá ngoại lai

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng một số loài cá ngoại lai như cá ăn muỗi và cá hổ đã xâm nhập vào các hệ sinh thái sông hồ Đà Nẵng. Sự xâm nhập này không chỉ ảnh hưởng đến sinh thái học mà còn làm giảm sự đa dạng của các loài cá bản địa. Việc đánh giá mức độ xâm nhập của các loài này là cần thiết để có những biện pháp bảo tồn hiệu quả. Các số liệu thu thập được từ các khu vực nghiên cứu cho thấy rằng sự hiện diện của các loài ngoại lai có thể dẫn đến sự cạnh tranh với các loài bản địa, từ đó làm thay đổi cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái.

III. Ý nghĩa và ứng dụng của nghiên cứu

Nghiên cứu về thành phần loài cá tại hệ sinh thái sông hồ Đà Nẵng không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn và quản lý tài nguyên nước. Các kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho các nhà quản lý môi trường trong việc xây dựng các chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học. Hơn nữa, việc hiểu rõ về tác động môi trường và điều kiện sống của cá sẽ giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ các hệ sinh thái nước ngọt.

3.1. Đề xuất các biện pháp bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các biện pháp bảo tồn cần được đề xuất nhằm giảm thiểu tác động của các loài ngoại lai và bảo vệ các loài cá bản địa. Việc xây dựng các khu bảo tồn sinh thái, tăng cường quản lý nguồn nước và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường là những giải pháp cần thiết. Ngoài ra, việc tiếp tục nghiên cứu và theo dõi tình hình xâm nhập của các loài cá ngoại lai cũng rất quan trọng để đảm bảo sự bền vững của hệ sinh thái sông hồ Đà Nẵng.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Sự suy giảm đa dạng sinh học do sự xâm lấn của các loài sinh vật ngoại lai đang là một trong những thách thức môi trường cấp bách nhất toàn cầu. Theo các báo cáo khoa học quốc tế, các sinh vật ngoại lai xâm hại đã gây ra sự tuyệt chủng của 39% số loài sinh vật biến mất kể từ năm 1600, tàn phá 36% các hệ sinh thái tự nhiên và là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hơn 50% các vụ tuyệt chủng ở các loài cá nước ngọt. Tại Việt Nam, thống kê của Bộ Thủy sản ghi nhận 41 loài thủy sinh vật nhập nội, trong đó Thông tư liên tịch số 27/2013/TTLT-BTNMT-BNNPTNT đã ban hành danh mục cảnh báo nghiêm ngặt đối với các loài xâm hại nguy hiểm như cá Trê phi (Clarias gariepinus), cá Tỳ bà (Pterygoplichthys pardalis), cá Ăn muỗi (Gambusia affinis).

Thành phố Đà Nẵng sở hữu mạng lưới thủy văn đa dạng với hệ thống sông Vu Gia – Thu Bồn, sông Hàn, sông Cu Đê cùng các hồ chứa nước ngọt trọng điểm như hồ Đồng Xanh – Đồng Nghệ, hồ Trước Đông, hồ Bàu Tràm. Tuy nhiên, tốc độ đô thị hóa nhanh chóng kết hợp với hoạt động nuôi trồng thủy sản tự phát đã tạo điều kiện cho các loài thủy sản ngoại lai thoát ra môi trường tự nhiên, cạnh tranh thức ăn, không gian sống và gây suy thoái nguồn gen bản địa. Trước năm 2018, các công trình nghiên cứu ngư loại học tại Đà Nẵng còn mang tính chất phân tán, chủ yếu tập trung khảo sát sơ bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa, hoàn toàn thiếu vắng các cơ sở dữ liệu định lượng có hệ thống về cấu trúc thành phần loài và mức độ xâm nhập của cá ngoại lai trên toàn bộ lưu vực sông, hồ đô thị.

Đề tài khóa luận tốt nghiệp ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường: "Nghiên cứu thành phần loài cá trong một số hệ sinh thái sông, hồ TP. Đà Nẵng" được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống dữ liệu này.

       MẠNG LƯỚI THỦY VỰC KHẢO SÁT TẠI ĐÀ NẴNG (7 KHU HỆ)
 ┌──────────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────┐
 │       HỆ SINH THÁI SÔNG (4)          │        HỆ SINH THÁI HỒ (3)          │
 ├──────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┤
 │ • Sông Cu Đê (Đa dạng cao nhất)      │ • Hồ Đồng Xanh – Đồng Nghệ (Thủy lợi)│
 │ • Sông Cẩm Lệ (Áp lực nuôi lồng bè) │ • Hồ Trước Đông (Nội đồng)          │
 │ • Sông Vĩnh Điện (Lưu vực kết nối)   │ • Hồ Bàu Tràm (Ngoại ô/Đầm lầy)     │
 │ • Sông Hàn (Hạ lưu cửa biển)         │                                     │
 └──────────────────────────────────────┴─────────────────────────────────────┘

Mục tiêu cụ thể của dự án nghiên cứu:

1. Xác định chính xác cấu trúc thành phần loài cá tại 7 hệ sinh thái sông và hồ đại diện trên địa bàn TP. Đà Nẵng.
2. Thiết lập bảng phân loại phân loại học chi tiết từ bậc Bộ, Họ, Giống đến Loài theo các hệ thống định loại chuẩn quốc tế và Việt Nam.
3. Đo đếm và đánh giá định lượng mức độ xâm nhập của các loài cá ngoại lai nguy hại (Clarias gariepinus, Oreochromis niloticus, Oreochromis sp.) thông qua chỉ số sinh khối và tỷ lệ đánh bắt thực địa.
4. Đề xuất các giải pháp kỹ thuật và chính sách quản lý tài nguyên thủy sản bền vững, ngăn ngừa sự bùng phát của cá ngoại lai xâm lấn.

Dự án áp dụng phương pháp tiếp cận đa chiều, kết hợp giữa điều tra thực địa (thu mẫu trực tiếp), kỹ thuật phân loại hình thái học trong phòng thí nghiệm (morphometrics taxonomy) và phương pháp đánh giá nhanh có sự tham gia của cộng đồng (Participatory Rural Appraisal - PRA). Kết quả dự kiến cung cấp bộ dữ liệu chuẩn hóa gồm 61 loài cá, xác định tỷ lệ phân bố sinh thái và đo đạc sinh khối xâm lấn đạt tới 32% sản lượng mẻ lưới tại một số thủy vực.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 7 thủy vực chính tại TP. Đà Nẵng trong giai đoạn từ tháng 11/2017 đến tháng 03/2018, với giới hạn nghiên cứu tập trung vào hình thái học và sinh thái học thực địa.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước đây, việc quản lý và giám sát đa dạng sinh học thủy sản tại các địa phương thường dựa vào các báo cáo thống kê sản lượng khai thác gián tiếp hoặc các đợt khảo sát đơn lẻ không đồng bộ.

Tiêu chí so sánh	Phương pháp thống kê hồi cứu	Phương pháp điều tra sinh học thuần túy	Giải pháp tích hợp PRA và Phân tích Sinh khối
Độ chính xác loài	Thấp (chỉ dựa vào tên địa phương)	Rất cao (định danh phòng lab)	Rất cao (kết hợp khóa phân loại và mẫu thực)
Định lượng xâm hại	Không có dữ liệu sinh khối	Chỉ xác định có mặt/vắng mặt	Định lượng chính xác tỷ lệ cá thể và sinh khối (g/con)
Chi phí & Thời gian	Thấp nhưng độ tin cậy kém	Rất tốn kém, cần tàu lưới chuyên dụng	Tối ưu hóa nguồn lực nhờ hợp tác với ngư dân địa phương
Khả năng áp dụng	Báo cáo hành chính	Nghiên cứu hàn lâm	Phù hợp cho quản lý tài nguyên thực địa cấp sở ngành

Phân tích yêu cầu hệ thống giám sát đa dạng sinh học theo mô hình MoSCoW:

• Must-have (Bắt buộc): Lập danh mục định danh 100% các loài cá thu thập được theo khóa phân loại Nguyễn Văn Hảo (2001 - 2005) và Vương Dĩ Khang (1958); đo lường sinh khối trung bình (g/con) và tỷ lệ bắt gặp (%) của 3 loài cá ngoại lai chính.
• Should-have (Cần có): Phân tích so sánh cấu trúc thành phần loài giữa hệ sinh thái dòng chảy (sông) và nước đứng (hồ); đối chiếu với danh mục Thông tư 27/2013/TTLT-BTNMT-BNNPTNT.
• Could-have (Có thể có): Xây dựng ma trận phân bố không gian và cơ sở dữ liệu số hóa phục vụ tra cứu ngư học trực tuyến.
• Won't-have (Chưa thực hiện): Giải trình tự gen môi trường (eDNA metabarcoding) do giới hạn về ngân sách thiết bị.

Thiết kế hệ thống

Hệ thống xử lý và chuẩn hóa dữ liệu ngư loại học được thiết kế theo mô hình luồng dữ liệu 4 tầng đảm bảo tính toàn vẹn và khả năng tái lập khoa học:

[Tầng 1: Thu thập Dữ liệu]
 ├── Mẫu vật thực địa (Cố định Formol 12%)
 ├── Phỏng vấn ngư dân PRA (Sổ ghi chép, Chợ cá)
 └── Nhật ký tọa độ GPS (7 Trạm sông/hồ)
           │
           ▼
[Tầng 2: Xử lý Phòng Thí nghiệm]
 ├── Đo hình thái (Chiều dài, Khối lượng, Tia vây)
 ├── Khóa định loại hình thái (Hảo 2001-2005, FishBase 2017)
 └── Lưu trữ mẫu chuẩn (Formol 4%)
           │
           ▼
[Tầng 3: Phân tích & Tính toán Chỉ số]
 ├── Tính tỷ lệ cấu trúc phân loại (% Bộ, % Họ, % Loài)
 ├── Tính tỷ lệ đánh bắt ngoại lai (% Cá thể, % Khối lượng)
 └── Công thức sinh thái học tự động hóa
           │
           ▼
[Tầng 4: Xuất bản Dữ liệu Quản lý]
 ├── Báo cáo đa dạng sinh học chuẩn hóa
 └── Bản đồ cảnh báo xâm lấn sinh thái

Công nghệ và công cụ sử dụng trong nghiên cứu:

• Xử lý số liệu sinh học: Microsoft Excel 2016 / Python 3.10 (thư viện pandas v2.1.0, numpy v1.26.0) để xử lý ma trận dữ liệu phân bố và sinh khối.
• Tra cứu và chuẩn hóa danh pháp: FishBase Information System Engine (Cập nhật dữ liệu 2017 với 33.900 loài).
• Hệ thống định danh: Khóa phân loại cá nước ngọt Việt Nam Tập 1-3 (Nguyễn Văn Hảo, 2001–2005) kết hợp Ngư loại phân loại học (Vương Dĩ Khang, 1958).
• Cơ sở dữ liệu lưu trữ đề xuất (RDBMS): PostgreSQL 15 với phần mở rộng PostGIS 3.3 phục vụ lưu trữ tọa độ địa lý trạm thu mẫu và ma trận sinh khối.

Cấu trúc cơ sở dữ liệu quan hệ cho hệ thống giám sát cá ngoại lai:

-- Bảng lưu trữ địa điểm khảo sát
CREATE TABLE sampling_sites (
    site_id SERIAL PRIMARY KEY,
    site_name VARCHAR(100) NOT NULL,
    water_type VARCHAR(20) CHECK (water_type IN ('river', 'lake')),
    latitude NUMERIC(9, 6),
    longitude NUMERIC(9, 6),
    description TEXT
);

-- Bảng danh mục phân loại học
CREATE TABLE fish_taxa (
    species_id SERIAL PRIMARY KEY,
    scientific_name VARCHAR(150) UNIQUE NOT NULL,
    vietnamese_name VARCHAR(100),
    order_name VARCHAR(100) NOT NULL,
    family_name VARCHAR(100) NOT NULL,
    genus_name VARCHAR(100) NOT NULL,
    is_invasive BOOLEAN DEFAULT FALSE,
    legal_status VARCHAR(100)
);

-- Bảng ghi nhận sinh khối và sản lượng đánh bắt
CREATE TABLE invasive_sampling_records (
    record_id SERIAL PRIMARY KEY,
    site_id INT REFERENCES sampling_sites(site_id),
    species_id INT REFERENCES fish_taxa(species_id),
    catch_date DATE NOT NULL,
    specimen_count INT NOT NULL,
    total_catch_count INT NOT NULL,
    min_weight_gram NUMERIC(6, 2),
    max_weight_gram NUMERIC(6, 2),
    occurrence_rate NUMERIC(5, 2) GENERATED ALWAYS AS ((specimen_count::NUMERIC / total_catch_count) * 100) STORED
);

Thiết kế API Endpoint phục vụ chia sẻ dữ liệu quan trắc cho các cơ quan quản lý môi trường:

• GET /api/v1/taxa/invasive: Truy xuất danh mục loài cá ngoại lai kèm hiện trạng phân bố.
• GET /api/v1/monitoring/biomass?site_id=2: Trả về dữ liệu sinh khối và tỷ lệ % cá ngoại lai tại trạm sông Cẩm Lệ.
• POST /api/v1/monitoring/record: Tiếp nhận dữ liệu quan trắc thực địa từ cán bộ kiểm lâm và quản lý môi trường.

Methodology

Nghiên cứu được triển khai theo quy trình khoa học chuẩn của ngành sinh thái học thủy sinh:

                  TIẾN ĐỘ THỰC HIỆN NGHIÊN CỨU (11/2017 - 03/2018)
┌────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────────┐
│ Giai đoạn                  │ Nội dung và Sản phẩm chuyển giao                │
├────────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────┤
│ Tháng 11/2017              │ Khảo sát sơ thám, thiết lập 7 trạm quan trắc    │
│ Tháng 12/2017 - 01/2018    │ Điều tra PRA, thu mẫu thực địa, cố định Formol │
│ Tháng 02/2018              │ Định loại hình thái, đếm tia vây tại phòng lab   │
│ Tháng 03/2018              │ Xử lý số liệu, tính toán sinh khối, kết luận    │
└────────────────────────────┴─────────────────────────────────────────────────┘

Đánh giá rủi ro và giải pháp kiểm soát chất lượng mẫu:

• Rủi ro phân rã mẫu cá: Khắc phục bằng quy trình cố định 2 bước nghiêm ngặt: sử dụng Formalin nồng độ 12% ngay tại hiện trường để cố định mô cơ và chống thối rữa nội tạng, sau đó chuyển sang dung dịch bảo quản Formalin 4% trong phòng thí nghiệm.
• Rủi ro sai lệch số liệu PRA: Tiến hành phỏng vấn chéo tối thiểu 3 ngư dân chuyên nghiệp tại mỗi trạm độc lập và đối chiếu lại tại chợ cá đầu mối địa phương.

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình phân tích số liệu sinh thái được mô đun hóa thông qua các thuật toán thống kê sinh học. Dưới đây là đoạn mã nguồn Python minh họa quá trình tính toán tỷ lệ cấu trúc thành phần loài và chỉ số sinh khối xâm lấn từ dữ liệu thô:

import pandas as pd
import numpy as np

def calculate_fish_community_metrics(df_records):
    """
    Tính toán cấu trúc thành phần loài và tỷ lệ xâm nhập của cá ngoại lai
    """
    # 1. Đa dạng theo bộ (Order)
    order_summary = df_records.groupby('order_name').agg(
        species_count=('species_name', 'nunique'),
        family_count=('family_name', 'nunique'),
        genus_count=('genus_name', 'nunique')
    ).reset_index()
    
    total_species = df_records['species_name'].nunique()
    order_summary['species_ratio_pct'] = (order_summary['species_count'] / total_species) * 100
    
    # 2. Tính toán sinh khối loài ngoại lai trong mẻ lưới
    df_records['catch_pct'] = (df_records['invasive_specimens'] / df_records['total_specimens']) * 100
    df_records['avg_weight_g'] = (df_records['min_weight_g'] + df_records['max_weight_g']) / 2
    
    return order_summary, df_records

# Dữ liệu thực nghiệm thu thập tại Sông Cu Đê và Sông Cẩm Lệ (2018)
data = {
    'site_name': ['Sông Cu Đê', 'Sông Cu Đê', 'Sông Cu Đê', 'Sông Cẩm Lệ', 'Sông Cẩm Lệ', 'Sông Cẩm Lệ'],
    'species_name': ['Oreochromis niloticus', 'Oreochromis sp.', 'Clarias gariepinus', 
                     'Oreochromis niloticus', 'Oreochromis sp.', 'Clarias gariepinus'],
    'invasive_specimens': [5, 8, 3, 3, 8, 2],
    'total_specimens': [30, 30, 26, 25, 25, 21],
    'min_weight_g': [250, 270, 250, 250, 240, 250],
    'max_weight_g': [300, 480, 400, 300, 400, 450]
}

df_sample = pd.DataFrame(data)
df_sample['occurrence_rate_pct'] = (df_sample['invasive_specimens'] / df_sample['total_specimens']) * 100
print(df_sample[['site_name', 'species_name', 'occurrence_rate_pct']])

Testing và validation

Dữ liệu định loại hình thái học được kiểm chứng chéo thông qua các chỉ số đếm hình thái (meristic characters) chuẩn hóa:

• Cá Trê phi (Clarias gariepinus): Số tia vây lưng mềm đạt từ 61 đến 80; số tia vây hậu môn mềm đạt từ 45 đến 65; phần trước của gai vây ngực có khía răng cưa rõ rệt; mấu xương chẩm phẳng, nông hình tam giác.
• Cá Rô phi vằn (Oreochromis niloticus): 6–8 vạch sắc tố đứng thẳng chạy dọc từ lưng xuống bụng; các sọc ngang trên vây đuôi rõ nét; khả năng thích nghi độ mặn thực tế ghi nhận lên tới 32‰.
• Cá Diêu hồng (Oreochromis sp.): Toàn thân phủ vảy màu hồng đỏ đến vàng nhạt, không có vạch sắc tố tối màu, hình thái thuộc dạng biến dị màu sắc của giống Oreochromis.

Kết quả đạt được

Nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 61 loài cá, thuộc 44 giống, 32 họ và 12 bộ tại 7 hệ sinh thái thủy vực khảo sát ở TP. Đà Nẵng.

          ĐA DẠNG SỐ LƯỢNG LOÀI CÁ TẠI CÁC THỦY VỰC KHẢO SÁT
  Sông Cu Đê        [████████████████████████████████████████████] 49 loài
  Sông Cẩm Lệ       [████████████████████████████] 32 loài
  Sông Vĩnh Điện    [██████████████████████████] 30 loài
  Sông Hàn          [████████████████████████] 28 loài
  Hồ Đ.Xanh - Đ.Nghệ [███████████████] 17 loài
  Hồ Bàu Tràm       [████████████] 14 loài
  Hồ Trước Đông     [███████████] 13 loài

Cấu trúc thành phần phân loại học giữa các thủy vực thể hiện sự khác biệt rõ rệt giữa hệ sinh thái sông và hồ:

1. Tại các hệ sinh thái sông: Bộ cá Vược (Perciformes) giữ ưu thế tuyệt đối. Tại sông Hàn chiếm 57.14% (16 loài); sông Cẩm Lệ chiếm 53.12% (17 loài); sông Vĩnh Điện chiếm 50.00% (15 loài); sông Cu Đê chiếm 48.97% (24 loài). Bộ cá Chép (Cypriniformes) và cá Trích (Clupeiformes) xếp ở các vị trí tiếp theo.
2. Tại các hệ sinh thái hồ: Bộ cá Chép (Cypriniformes) chiếm ưu thế vượt trội. Tại hồ Đồng Xanh – Đồng Nghệ đạt 41.17% (7 loài); hồ Trước Đông đạt 46.15% (6 loài); hồ Bàu Tràm đạt 42.85% (6 loài).
3. Độ tương đồng sinh thái: Có 5 loài cá xuất hiện liên tục ở cả 7 hệ sinh thái bao gồm: Cá Diếc (Carassius auratus), Cá Trắm cỏ (Ctenopharyngodon idellus), Lươn (Symbranchus albus), Cá Bống cát (Glossogobius aureus), và Cá Bống trắng (Glossogobius sparsipapillus). Ngoài ra, cá Rô đồng (Anabas testudineus) và cá Rô phi vằn (Oreochromis niloticus) cũng hiện diện ở hầu hết các điểm thu mẫu.

Bảng tổng hợp hiện trạng xâm nhập và sinh khối cá ngoại lai qua các đợt đánh bắt:

Thủy vực	Loài cá ngoại lai	Tên khoa học	Tỷ lệ cá thể (%)	Khối lượng cá thể (g/con)	Hiện trạng sinh thái
Sông Hàn	Cá Rô phi vằn	Oreochromis niloticus	6.66% (2/30 con)	200 – 270	Thích nghi vùng nước lợ cửa sông
Sông Cẩm Lệ	Cá Diêu hồng	Oreochromis sp.	32.00% (8/25 con)	240 – 400	Thất thoát nghiêm trọng từ lồng bè
	Cá Rô phi vằn	Oreochromis niloticus	12.00% (3/25 con)	250 – 300	Phát triển mạnh vùng ven bờ
	Cá Trê phi	Clarias gariepinus	9.52% (2/21 con)	250 – 450	Nguy cơ lai tạp cá trê bản địa
Sông Vĩnh Điện	Cá Diêu hồng	Oreochromis sp.	21.42% (6/28 con)	250 – 350	Quần đàn hoang dã hóa phát triển
	Cá Rô phi vằn	Oreochromis niloticus	10.00% (2/20 con)	200 – 250	Phổ biến tại tầng đáy
Sông Cu Đê	Cá Diêu hồng	Oreochromis sp.	26.66% (8/30 con)	270 – 480	Xâm nhập sâu lên thượng nguồn
	Cá Rô phi vằn	Oreochromis niloticus	16.66% (5/30 con)	250 – 300	Chiếm lĩnh bãi đẻ cá bản địa
	Cá Trê phi	Clarias gariepinus	11.53% (3/26 con)	250 – 400	Cạnh tranh thức ăn tầng đáy

---

Đổi mới và đóng góp

Nghiên cứu mang lại những đóng góp khoa học và thực tiễn mang tính đột phá cho công tác quản lý tài nguyên tại miền Trung:

• Đóng góp bộ dữ liệu toàn diện đầu tiên: Đây là công trình đầu tiên công bố cấu trúc thành phần loài cá đồng bộ trên 7 hệ sinh thái sông, hồ trọng yếu của Đà Nẵng, bổ sung 61 loài vào cơ sở dữ liệu ngư loại học khu vực Trung Trung Bộ.
• Định lượng hóa sinh khối xâm hại: Khác với các nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở mức liệt kê sự có mặt của loài ngoại lai, đề tài đã định lượng chính xác tỷ lệ đánh bắt (lên tới 32% đối với cá Diêu hồng tại sông Cẩm Lệ) và dải khối lượng cá thể (lên tới 480 g/con), chứng minh rằng các loài ngoại lai đã thiết lập quần đàn sinh sản ổn định ngoài tự nhiên.
• Cảnh báo nguy cơ xói mòn nguồn gen: Đưa ra bằng chứng thực nghiệm về sự hiện diện của cá Trê phi (Clarias gariepinus) với tỷ lệ bắt gặp 9.52% - 11.53% tại các thủy vực tự nhiên, chỉ ra nguy cơ lai tạp tự nhiên với cá trê đen (Clarias macrocephalus) và cá trê vàng (Clarias batrachus) bản địa, dẫn đến thoái hóa quỹ gen tự nhiên.

So sánh với các công trình nghiên cứu ngư loại học trước đây:

• So với Nguyễn Kiêm Sơn (1995) và Nguyễn Xuân Huấn et al. (Bà Nà – Núi Chúa): Nghiên cứu trước chỉ ghi nhận 78 loài tại vùng suối núi cao hẹp, trong khi công trình này khảo sát toàn diện mạng lưới hạ lưu, cửa sông và hồ đập nội đô.
• So với Võ Văn Phú (1994, 1995 tại Thừa Thiên Huế): Các nghiên cứu đầm phá Cầu Hai ghi nhận 126–163 loài vùng nước lợ mặn, trong khi công trình này xác lập rõ tính quy luật chuyển tiếp: các sông Đà Nẵng ưu thế bộ cá Vược (Perciformes chiếm ~50–60%) và các hồ ưu thế bộ cá Chép (Cypriniformes chiếm ~41–46%).

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở kỹ thuật trực tiếp phục vụ các bài toán quản lý tài nguyên và quy hoạch môi trường:

          LỘ TRÌNH ỨNG DỤNG VÀ QUẢN LÝ THỦY VỰC ĐÀ NẴNG
┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ Giai đoạn 1: Quy hoạch vùng nuôi lồng bè (Sông Cẩm Lệ, Cu Đê, Vĩnh Điện)   │
│ • Quy chuẩn kỹ thuật lồng lưới chống rách, chống thất thoát cá Diêu hồng.   │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Giai đoạn 2: Giám sát và đánh bắt kiểm soát loài ngoại lai                 │
│ • Chương trình thu hồi cá Trê phi và Rô phi vằn trong mùa sinh sản.        │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Giai đoạn 3: Phục hồi và thả bổ sung giống cá bản địa                      │
│ • Bảo tồn các giống cá Chép, cá Diếc, cá Bống tại các hồ Đồng Xanh, Bàu Tràm.│
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Giai đoạn 4: Thiết lập hệ thống giám sát đa dạng sinh học trực tuyến       │
│ • Số hóa dữ liệu thành phần loài tích hợp GIS phục vụ Sở TN&MT Đà Nẵng.    │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Phân tích hiệu quả kinh tế - sinh thái:

• Hiệu quả kinh tế (ROI): Việc kiểm soát cá ngoại lai giúp giảm thiểu tổn thất suy giảm nguồn lợi thủy sản bản địa ước tính hàng tỷ đồng mỗi năm cho cộng đồng ngư dân ven sông Hàn và sông Cu Đê.
• Giá trị bảo tồn sinh thái: Ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng cục bộ của các loài cá nước ngọt bản địa, bảo vệ tính cân bằng của chuỗi thức ăn thủy vực và duy trì chất lượng nguồn nước tại các hồ thủy lợi.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Mặc dù đạt được những kết quả có giá trị khoa học cao, đề tài vẫn tồn tại một số hạn chế cần khắc phục:

• Giới hạn thời gian khảo sát: Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 11/2017 đến tháng 03/2018 (chủ yếu trong mùa khô và thời điểm giao mùa), chưa theo dõi được biến động cấu trúc loài và chu kỳ sinh sản của cá ngoại lai trong mùa lũ (tháng 10 – tháng 12).
• Phương pháp thu thập mẫu: Phương pháp PRA dựa vào ngư dân có thể bỏ sót một số loài cá đáy kích thước nhỏ hoặc cá có tập tính ẩn nấp trong các hang hốc đá.

Hướng phát triển tiếp theo của nghiên cứu:

1. Mở rộng chu kỳ quan trắc liên tục 12 tháng để đánh giá biến động mùa vụ theo lưu lượng dòng chảy và nồng độ mặn.
2. Ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại như mã vạch DNA (DNA barcoding gen COI) và giải trình tự gen môi trường (eDNA) để phát hiện sớm sinh vật ngoại lai ngay từ mật độ vết trong nước.
3. Xây dựng mô hình toán sinh thái mô phỏng động lực học quần thể (Population Dynamics) nhằm dự báo mức độ bùng nổ của cá Diêu hồng và cá Trê phi trong điều kiện biến đổi khí hậu.

---

Đối tượng hưởng lợi

                              CÁC NHÓM HƯỞNG LỢI
 ┌─────────────────────────┬─────────────────────────┬─────────────────────────┐
 │   Sinh viên & Học viên  │  Nhà nghiên cứu & Viện  │   Cơ quan Quản lý Nhà   │
 │        ngành Môi trường │                 Sinh học│                 nước    │
 ├─────────────────────────┼─────────────────────────┼─────────────────────────┤
 │ • Tài liệu tham khảo    │ • Dữ liệu nền tảng      │ • Sở TN&MT, Chi cục     │
 │   chuẩn mực về phương   │   phục vụ các đề tài    │   Thủy sản TP. Đà Nẵng  │
 │   pháp phân loại hình   │   chuyên sâu về đa      │   có căn cứ quy hoạch   │
 │   thái và điều tra PRA. │   dạng sinh học thủy vực│   vùng nuôi an toàn.    │
 └─────────────────────────┴─────────────────────────┴─────────────────────────┘

• Sinh viên & Học viên cao học: Cung cấp tài liệu thực chứng toàn diện về phương pháp thu mẫu, xử lý mẫu với Formalin 12%/4% và kỹ năng phân loại cá theo khóa chuẩn.
• Kỹ sư dữ liệu môi trường: Cung cấp mô hình cấu trúc dữ liệu sinh thái học chuẩn hóa phục vụ xây dựng các hệ thống GIS giám sát tài nguyên thiên nhiên.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Sở TN&MT, Chi cục Thủy sản): Sở hữu bảng số liệu định lượng về sinh khối cá ngoại lai để ban hành các quy định quản lý hoạt động nuôi cá lồng bè trên sông Cẩm Lệ và Cu Đê.
• Cộng đồng ngư dân địa phương: Nâng cao nhận thức về tác hại của việc phóng sinh hoặc làm thất thoát cá ngoại lai nguy hại ra môi trường tự nhiên.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật để triển khai mô hình quan trắc cá ngoại lai tại địa phương là gì?

Cần trang bị thiết bị định vị GPS cầm tay, lưới thu mẫu đa tầng mắt lưới, hóa chất bảo quản Formalin công nghiệp (pha nồng độ 12% tại chỗ và 4% tại lab), cân điện tử độ chính xác 0.1g, thước đo hình thái chuyên dụng và kính hiển vi soi nổi để đếm số lượng tia vây mềm, vảy đường bên.

2. Giới hạn phân bố của các loài cá ngoại lai tại các sông hồ Đà Nẵng như thế nào?

Cá Rô phi vằn (Oreochromis niloticus) có biên độ sinh thái rộng nhất, xuất hiện ở cả 7 thủy vực và chịu được độ mặn tới 32‰ tại vùng cửa sông Hàn. Cá Diêu hồng (Oreochromis sp.) phân bố tập trung cao nhất tại các sông có lồng bè nuôi (sông Cẩm Lệ đạt 32%, sông Cu Đê đạt 26.66%). Cá Trê phi (Clarias gariepinus) tập trung tại tầng đáy nhiều bùn của sông Cẩm Lệ và Cu Đê.

3. Làm thế nào để phân biệt chính xác cá Trê phi ngoại lai với các loài cá trê bản địa?

Cá Trê phi (Clarias gariepinus) có kích thước vượt trội (thường từ 500g – 1kg), số lượng tia vây mềm vây lưng rất nhiều (61–80 tia) và vây hậu môn (45–65 tia). Điểm phân loại quan trọng là mấu xương chẩm có hình tam giác nông, phần trước của gai vây ngực có khía răng cưa sắc nhọn, đầu dẹp hơn so với cá trê đen bản địa (Clarias macrocephalus).

4. Chi phí triển khai chương trình giám sát định kỳ đa dạng sinh học thủy sản là bao nhiêu?

Chi phí vận hành theo phương pháp tích hợp PRA và điều tra thực địa điểm tối ưu hơn 60% so với phương pháp khảo sát độc lập bằng tàu nghiên cứu chuyên dụng, do tận dụng được phương tiện đánh bắt và nguồn lực kinh nghiệm tại chỗ của mạng lưới ngư dân địa phương.

5. Giải pháp nào ngăn chặn hiệu quả nhất sự phát tán của cá Diêu hồng ra môi trường tự nhiên?

Cần chuẩn hóa kết cấu lồng bè nuôi thủy sản trên sông Cẩm Lệ và sông Cu Đê: sử dụng lưới 2 lớp có khả năng chống chịu va đập mùa lũ, thiết lập khoảng cách an toàn giữa các bè nuôi và quy định chế tài xử phạt hành chính đối với các cơ sở nuôi để xảy ra thất thoát cá thương phẩm ra tự nhiên.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu thành phần loài cá trong một số hệ sinh thái sông, hồ TP. Đà Nẵng" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra, xác định được 61 loài cá thuộc 44 giống, 32 họ, 12 bộ tại 7 hệ sinh thái thủy vực trọng điểm. Công trình đã làm rõ quy luật phân bố sinh thái đặc trưng: hệ sinh thái sông chịu sự thống trị của bộ cá Vược (Perciformes, chiếm 48.97% – 57.14%), trong khi hệ sinh thái hồ nước đứng ưu thế bởi bộ cá Chép (Cypriniformes, chiếm 41.17% – 46.15%).

Nghiên cứu đưa ra những bằng chứng định lượng quan trọng về mức độ xâm nhập của các loài cá ngoại lai, đặc biệt là tỷ lệ xuất hiện cao của cá Diêu hồng (Oreochromis sp. lên tới 32.0%) và sự hiện diện của cá Trê phi (Clarias gariepinus) – loài có nguy cơ lai tạp xói mòn nguồn gen cá bản địa. Kết quả này là cơ sở khoa học then chốt để Chi cục Thủy sản và Sở Tài nguyên & Môi trường TP. Đà Nẵng xây dựng quy hoạch phân vùng nuôi thủy sản lồng bè an toàn, ban hành quy chế giám sát sinh thái định kỳ và triển khai các chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học thủy sinh bền vững cho thành phố.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu về nghiên cứu khu hệ và nguồn lợi cá biển ở nƣớc ta. Điển hình là: H.Sarvage (1877) với cuốn “Về một số loại cá nƣớc ngọt từ Đông Dƣơng gửi về”; A. Tirant (1885) với cuốn “Các loài cá ở Nam Bộ và Campuchia”; H.Sarvage (1884) với cuốn “Đóng góp cho khu hệ cá Bắc Bộ” đã nghiên cứu về khu hệ cá Châu Á và mô tả một số loài mới ở Đông Dƣơng đồng thời đã thống kê đƣợc 139 loài và 2 loài mới ở miền Bắc Việt Nam; L.Vaillant (1891) thu nhập 6 loài mô tả 4 loài mới ở Lai Châu, 5 loài mới ở sông Kỳ Cùng; J.Pellegrin (1905, 1906) với cuốn “Cá nƣớc ngọt ở Đông Dƣơng” đã đóng góp cho Cá Vịnh Hạ Long; “Đông Dƣơng, nguồn lợi biển và nƣớc ngọt” của A. Gruvel; “Thống kê các loài cá ở Đông Dƣơng” của P.

Chabanaud, tập I, và P.Chevey, tập II, (1932) “Các loài cá nƣớc ngọt ở Bắc Bộ” của P. Chevey và LemassonJ (1937),…[20]. Nổi bật là công trình nghiên cứu của Gilbert Tirant (1929) về cá ở phía Nam Việt Nam và Campuchia; trong nghiên cứu ông đã tìm ra đƣợc đặc điểm sinh học và nghề cá của 221 loài thuộc Bộ cá Nhám, cá Đuối, cá Chép, cá Trích và một số loài cá khác [40]. Các nghiên cứu thời kỳ này chủ yếu là của các tác giả ngƣời nƣớc ngoài, phục vụ cho mục đích phát triển kinh tế.

Tuy nhiên, chúng cũng đóng góp đáng kể cho sự phát triển của ngƣ loại học ở Viêt Nam, đặt nền móng cho các nghiên cứu sau này của các tác giả ngƣời Việt [34]. Thời kỳ thứ hai (Từ 1954 đến 1975) Từ 1954 đến 1975, các công trình nghiên cứu xuất hiện phong phú, đặc biệt có sự tham gia ngày càng nhiều của các tác giả ngƣời Việt Nam với những nghiên cứu chung và nghiên cứu cụ thể cho từng vùng. Điển hình: “Nghiên cứu động vật ở miền Trung Việt Nam” của Đào Văn Tiến (1957) tập trung vào một số loài cá ven biển miền Trung; Đào Văn Tiến và Mai Đình Yên (1958) với “Dẫn liệu sơ bộ ngƣ giới sông Bôi” gồm 44 loài cá; Đào Văn Tiến và Mai Đình Yên với “ Dẫn liệu sơ bộ ngƣ giới Ngòi Thìa (nhánh của sông Hồng) gồm 54 loài cá; Đặng Ngọc Thanh và Mai Đình Yên (1961) với “Điều tra nguồn lợi sinh vật hồ Tây”; Mai Đình Yên (1962) với “Sơ bộ điều tra thành phần nguồn gốc và phân bố của chủng quần cá sông Hồng”; “Sơ bộ tìm hiểu thành phần nguồn gốc và phân bố chủng quần cá sông Hồng” của Mai Đình Yên (1963) với công bố 110 loài; “Các loài cá sông Thao” của Nguyễn Văn Hảo (1964); “Các loài cá sông Lô” của Hoàng Đức Đạt (1964); “Cá loài cá Chép” của Trần Đình Trọng (1966); Mai Đình Yên (1966) điều tra khu hệ cá sông Hồng với 92 loài và phân loài cá nƣớc ngọt; “Thành phần hoá học các loài cá kinh tế vùng nƣớc ngọt” của Nguyễn Thị Thịnh (1969); “Khu hệ cá vịnh Bắc bộ”của L. Giai đoạn thứ ba (Từ 1975 đến nay) Từ năm 1975 đến nay, là giai đoạn đƣợc ghi nhận bởi hàng loạt các chƣơng trình lớn của Nhà nƣớc về điều tra, nghiên cứu tổng hợp về điều kiện tự nhiên và nguồn lợi cá biển Việt Nam.

Các nghiên cứu điển hình nhƣ: “Định loại cá nƣớc ngọt các tỉnh phía bắc Việt Nam” của Mai Đình Yên (1978) với 201 loài thuộc 103 giống; “Định loại các loài cá nƣớc ngọt Nam Bộ” của Mai Đình Yên, Nguyễn Văn Trọng, Nguyễn Văn Thiên (1992) với công bố và mô tả 255 loài; Nghiên cứu phân loại cá Nục của Nguyễn Bá Hùng, Bùi Đình Chung (1964) xác định đƣợc 7 loài; Đặc biệt trong cuốn “Ngƣ loại học” của Mai Đình Yên, Vũ Trung Tạng (1979) mô tả đƣợc 51 bộ cá, là một hệ thống tƣơng đối đầy đủ về thành phần loài cá Việt Nam; Nguyễn Thái Tự (1986) về “Đặc điểm khu hệ cá Nghệ Tĩnh”; Nguyễn Thái Luan van 11 Tự (1992) về “Khu hệ cá Vũ Quang”; Võ Văn Phú (1995) về “Thành phần loài cá ở các đầm phá Thừa Thiên Huế” với 163 loài [34]. Trên cơ sở các nghiên cứu trƣớc đó, trong cuốn “Nguồn Lợi Thuỷ Sản Việt Nam” của Bộ Thuỷ sản (1996) đã liệt kê danh sách thành phần loài cá nƣớc ngọt Việt Nam gồm 544 loài thuộc 57 họ và 18 bộ, danh sách loài cá kinh tế nƣớc ngọt gồm 97 loài nằm trong 23 họ, danh mục cá biển Việt Nam gồm 29 bộ và 185 họ [3]. Năm 1998, tại Hội nghị khoa học toàn quốc về nuôi trồng thủy sản tổ chức tại Viện NCNTTSI đã có nhiều nghiên cứu có giá trị nhƣ: “Hiện trạng thành phần loài cá ở hồ chứa Thác Bà tỉnh Yên Bái” của Ngô Sỹ Vân gồm 68 loài; Nguyễn Thị Thu Hè với “Dẫn liệu bƣớc đầu về thành phần loài cá tự nhiên ở các sông suối Đắc Lắc và một vài ý kiến bảo vệ nguồn lợi thủy sản trong vùng” đã cho thấy cá ở đây khá phong phú với 101 loài [21]. Ý thức đƣợc tầm quan trọng của việc nghiên cứu ngƣ loại học đối với sự phát triển của nghề cá nói riêng và công tác bảo vệ đa dạng sinh học nói chung, tiếp nối các hƣớng nghiên cứu của các tác giả trƣớc.

Giai đoạn từ 2000 - 2005, hàng loạt các nghiên cứu về thành phần loài ở nhiều vùng trong cả nƣớc đƣợc công bố nhƣ: “Thành phần loài cá lƣu vực sông Mã thuộc địa phận tỉnh Thanh Hoá” của Nguyễn Hữu Dực, Nguyễn Văn Hảo, công bố 130 loài thuộc 94 giống, 35 họ, 9 bộ, trong đó chiếm ƣu thế là bộ cá Vƣợc (Perciformes) với 19 họ (chiếm 54,2%); “Dẫn liệu bƣớc đầu về thành phần loài cá ở một số Hồ Tây Nguyên Việt Nam” của Nguyễn Thị Thu Hè, công bố danh sách 76 loài thuộc 57 giống, 21 họ và 8 bộ, trong đó bộ có nhiều loài nhất là bộ cá Chép (Cypriniformes) với 48 loài; “Về đa dạng sinh học thành phần loài cá ở đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên” của Võ Văn Phú, Nguyễn Thị Phi Loan, Hồ Thị Hồng với 108 loài thuộc 67 giống, 46 họ và 13 bộ, trong đó bộ đa dạng nhất về họ, giống và loài là bộ cá Vƣợc (Perciformes) có tới 21 họ, 33 giống, 57 loài; “Đặc điểm phân bố cá ở vùng biển ven bờ tỉnh Bến Tre và Trà Vinh” của Nguyễn Văn Lục với tổng số 203 loài thuộc 49 họ, chiếm ƣu thế vẫn là bộ cá Vƣợc gồm 33 họ; ”Thành phần loài cá ở hồ Phú Ninh tỉnh Quảng Nam” của Vũ Thị Phƣơng Anh với 71 loài nằm trong 49 giống thuộc 19 họ và 9 bộ, ƣu thế nhất là bộ Luan van 12 cá Chép (Cypriniformes) có 3 họ với 38 loài; “Dẫn liệu bƣớc đầu về thành phần loài cá sông Chu thuộc địa phận tỉnh Thanh Hoá” của Nguyễn Hữu Dực, Dƣơng Ngọc Quang, Nguyễn Thị Nhung với 94 loài và phân loài thuộc 68 giống, 24 họ và 9 bộ; “Dẫn liệu bƣớc đầu về thành phần loài cá vùng hồ Then, Cao Bằng” của Thạch Mai Hoàng, Nguyễn Xuân Huấn với công bố 32 loài thuộc 5 bộ và 10 họ, chiếm ƣu thế tuyệt đối là bộ cá Chép (Cypriniformes) với 22 loài; “Thành phần loài cá vùng cửa sông Bạch Đằng - Quảng Ninh” của Nguyễn Xuân Huấn, Đoàn Hƣơng Mai, Hoàng Thị Hồng Liên với 177 loài, 44 họ, 11 bộ. Tất cả các công trình nghiên cứu trên đang góp phần tạo ra một cái nhìn tổng quát và cụ thể đối với đa dạng sinh học cá ở Việt Nam nói chung và ở từng địa phƣơng nói riêng. Trong tƣơng lai gần, các nghiên cứu về phân loại cá nằm trong chƣơng trình “Nghiên cứu cơ bản” sẽ đƣợc thực hiện với quy mô lớn và cụ thể hơn, nhằm mục đích đánh giá, bảo vệ và phát triển nguồn đa dạng sinh học cá ở Việt Nam. Lịch sử nghiên cứu ở khu vực miền Trung và Thành Phố Đà Nẵng Trƣớc 1975, do nhiều điều kiện khác nhau nên hầu nhƣ không có 1 công trình nào nghiên cứu khu hệ cá ở khu vực miền Trung, ngoại trừ công trình của G.

Sau 1975, bắt đầu có một số công trình nghiên cứu đƣợc thực hiện nhƣ: Bùi văn Dƣơng (1980) thống kê danh sách gồm 71 loài cá ở đầm Ô Loan; Nguyễn Hữu Dực (1982) thống kê 58 loài cá sông Hƣơng; Nguyễn Hữu Dực và Mai Đình Yên thống kê 87 loài cá nƣớc ngọt ven biển Nam Trung Bộ; Mai Đình Yên và Luan van 13 Nguyễn Hữu Dực (1991) đã xác định đƣợc 85 loài cá ở sông Thu Bồn; Võ Văn Phú (1994) đã thống kê một danh sách gồm 126 loài cá ở đầm Cầu Hai (Huế) thuộc 95 giống, 60 họ và 17 bộ, trong đó bộ cá Vƣợc (Perciformes) chiếm ƣu thế với 30 họ (50%) và 86 loài (52,76%), tiếp theo là bộ cá Đối (Mugiliformes) với 14 loài (8,59%), ba bộ: cá Trích (Cupeiformes), cá Chép (Cypriniformes), cá Chình (Anguilliformes) đều chiếm 6,13% tổng số loài,… Nguyễn Văn Hảo và Nguyễn Hữu Dực cũng đã thống kê 82 loài cá ở Tây Nguyên; Vũ Thị Phƣơng Anh, Võ Văn Phú (2002 - 2004) với công bố 71 loài cá ở Hồ Phú Ninh - Quảng Nam thuộc 49 giống, 19 họ và 9 bộ, ƣu thế nhất là bộ cá Chép (Cypriniformes) có 3 họ (15,79%) với 38 loài (53,52%), tiếp theo là bộ cá Vƣợc (Perciformes) có 6 họ (31,58%) với 17 loài (23,94%), bộ cá Nheo (Siluriformes) với 4 họ (21,05%), các bộ khác có số loài không nhiều chiếm chƣa tới 3% tổng số loài; Nguyễn Hữu Dực và Nguyễn Văn Hoàng (2012) đã xác định đƣợc 177 loài cá ở Phá Tam Giang – Cầu Hai; Nguyễn Thị Tƣờng Vi, Lê Thị Thu Thảo, Võ Văn Quang và Bùi Thị Ngọc Nở (2014) đã xác định đƣợc 139 loài cá tại Khu hệ cá cửa sông Thu Bồn. Trong số đó đáng kể nhất là công trình “Góp phần nghiên cứu khu hệ cá nƣớc ngọt Nam Trung Bộ Việt Nam” của Nguyễn Hữu Dực, Mai Đình Yên (1995) với công bố danh sách 134 loài thuộc 31 họ và các nghiên cứu khu hệ cá ở đầm phá Thừa Thiên Huế của Võ Văn Phú. [5, 7, 8, 24, 25, 26, 33] Ở Thành Phố Đà Nẵng, năm 1995 tác giả Nguyễn Kiêm Sơn có một công trình nghiên cứu sơ bộ đầu tiên tại khu bảo tồn Bà Nà – Núi Chúa. Sau đó là nghiên cứu của nhóm tác giả Nguyễn Xuân Huấn, Nguyễn Việt Cƣòng, Thạch Mai Hoàng (Trƣờng ĐHKHTN - ĐHQG Hà Nội), kết hợp với nghiên cứu của Ban quản lý khu bảo tồn đã lập dƣợc danh sách 78 loài và phân loài thuộc 55 giống, 16 họ và 9 bộ.

Trong đó có 24 loài và phân loài chỉ phân bố ở miền Bắc, 31 loài chỉ phân bố ở miền Nam và 11 loài phân bố trên cả 2 miền.